ناتۆ لوتكەی ناكۆكی بەرێكرد

لە رۆژانی 2 -3 ئەم مانگە لە یادی 70 ساڵەی دامەزراندیدا، رێكخراوی پەیمانی ئەتڵەس باكوور كە بە ناتۆ ناسراوە لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیا بە ئامادەبوونی سەرۆك و سەركردەی 29 ولاتی ئەندامی ناو ئەو هاوپەیمانیەتیە كۆبوونەوەی لوتكەی خۆی بەست، بەستنی كۆبوونەوەی لوتكەی ناتۆ لە كاتێكدا بەسترا كە ئەندامانی ئەو رێكخراوە لەسەر چەندین پرسی جدی ناكۆكیان لەگەڵا توركیای ئەندام لە ناتۆ هەیە.

 

شكستی توركیا لە بە تیرۆرست ناوبردنی یەپەگە

لە رابردوودا پرسی كرینی مووشەكی ئێس 400 رووسی لە لایەن توركیا و هێرشی داگیركاری توركیا بۆ سەر رۆژئاوایی كوردستان لە خاڵە هەر دیارەكانی ناكۆَكیوڵاتانی ناتۆن لەگەڵ توركیا ،لە كۆبوونەوەی لوتكەی ناتۆ، توركیا بۆ ئەوەی خۆی لە ڕەخنەی ئەو وڵاتانە بدزێتەوە، هەر زوو داوای بە تیرۆرست ناسینی یەپەگەی لە لایەن ئەندامانی ناتۆ وروژاند، ئەگەرچی دەیزانی كە هیچ یەك لە ئەندامانی ناتۆ ناچنە ژێر باری ئەو داوایەی بۆ ناوبردنی یەپەگە بە تیرۆرست، بەڵام ئەو داوایەی توركیا بۆ ئەوە بوو نەكەوێتە دۆخی بەرگری لەبەرامبەر ئەندامانی دیكە بەتایبەت كە هەرزوو دەركی بە نیگەرانی ئەندامانی ناتۆ بە گشتی و فەرەنسا و ئەڵمانیا بەتایبەتی كرد بوو سەبارەت بە داگیركاری بۆ سەر رۆژاوا.
رەجەب تەیب ئەردۆغان، بەر لەوەی بگاتە لەندەن بۆ رۆژنامەنووسان رایگەیاندبوو كە ئەگەر ناتۆ یەپەگە بە تیرۆرست نەناسێت ئەوا وڵاتەكەی وەك ئەندامێكی كارای ناتۆ بەشداری هیچ پلانێك بۆ پاراستنی ناوچەكانی بەڵتیق و پۆَڵەندا ناكات، كۆبوونەوەی لوتكە لەسەر ئەو پلانە بەرگریەی تازەی رێكخراوە رێككەوتن بەبێ‌ ئەوەی توركیا بتوانێت كۆسپ بۆ پلانە تازەكە درووست بكات.
ترەمپ لە چ شتێكی لوتكەی ناتۆ توڕە دەبێت؟
مقۆمقۆی نێوان چەند سەركردەیەكی ئەورپی ناو ناتۆ وا لە ترەمپ دەكات كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسی هەڵبوەشێنێتەوە بەگەڕێتەوە بۆ وڵاتەكەی، سەرچاوەكانی هەواڵ دەڵێن سەرۆكی ئەمەریكا لە توانج و پەلاری سەرۆك وەزیرانی كەنەدا نیگەران بووە بۆیەش ترەمپ ئەوەی بە كەسێكی دووڕوو ناوبردووە.

 

ماكرۆن لە بەرامبەر ترەمپ چۆن خۆی دەرخست؟

 

لەو كۆنگرە رۆَژنامەنووسیەی كە لە نێوانی ترەمپ – ماكرۆن سازدرا وەك عادەتی خۆی ترەمپ ویستی بە گاڵتەجاری بە ماكرۆن بڵێت ئێوە چەكداری داعشتان هەیە، چونكە دەمێكە ئەمەریكا دەیەوێت فشار بخاتە سەر وڵاتانی ئەورپا تا خۆیان لە چەكدارە دیلەكانیان بە خاوەن بكەن، بۆیە كاتێك ترەمپ روو لە ماكرۆن دەلێت :
هەندێك چەكداری جوانی داعشت دەوێت؟
ماكرۆن وەڵامی دەداتەوە دەڵێت:
با جدی بین تۆش ژمارەیەكی زۆر چەكدارت هەیە.
هەموو ئەمانە پێمان دەڵێن ئەو رێكخراوی 70 ساڵ بەر لە ئێستا وەك زەرورەتێكی مێژووی دژ بە ركابەرەكەی لە پەیمانی وارشۆ درووست بوو، ئیدی بەدەست چەندین ناكۆكی دەناڵێت، ئایندەی توركیاش وەك تەنێكی غەریب لە نێو جەستەی ناتۆ لە مەترسی دایە، هەركە زانیمان وڵاتانی ناتۆ كارتی سوریان بۆ دەركردنی بەرزكردەوە.

 

هیوا سەید سەلیم

 

 

 

بۆچی خۆپیشاندەرانی عیراق ئێران دەكەنە ئامانج؟

نزیكەی دوو مانگە خۆپیشاندان دژی بێكاریی، گەندەڵیی و نەبوونی خزمەتگوزاریی گشتیی، درێژەی هەیە، بەڵام ئامانجێكی دیكەی خۆپیشاندەران، دەربڕینی ناڕەزایەتییە بەرامبەر بە ئێران، كە نیگەران و بێزارن لە سیاسەتی مەزهەبگەرایی و فراوانخوازیی ئەو وڵاتە لە رێگەی هەژموونی سەربازیی و سیاسییەوە.

زۆرینەی خۆپیشاندەرە عیراقییەكان تاران تۆمەتباردەكەن بە دەستوەردان لە بڕیارە سیاسییەكانی عیراق.
خۆپیشاندەران لە شارەكانی ناوەراست و باشوری عیراق كە زۆربەی دانیشتوانەكەی شیعە مەزهەبن، ئاڵای ئێران، وێنەی عەلی خامنەئی رێبەری باڵای ئێران و قاسم سولەیمانی فەرماندەی هێزی قودسی سەر بە سوپای پاسداران-یان سوتان، چەند جارێكیش نوێنەرایەتییە دیپلۆماتییەكانی ئێرانیان سوتاندووە، كە دواترینیان لە نەجەف بوو، ئەمە لەكاتێكدا كە نەجەف بە سیمبولی مەرجەعەكانی شیعەی عیراق دادەنرێت، عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای شیعەكانی عیراق لە ناوەراستی شارەكە دادەنیشێت و ماڵەكەی چەند سەد مەترێك لە گڵكۆی ئیمام عەلی-یەوە دوورە.
بۆیە بە ئاماجگرتنی ئێران لە خۆپیشاندانەكاندا لە نەجەف كە وەك ناوەندێكی گرنگی شیعەكان ئەژماردەكرێت، وەك كاردانەوەیەكی روونی جەماوەری شیعە دژی ئێران، لێكدەدرێتەوە.
پێشتریش و هەر لە میانی خۆپیشاندانەكانی عیراقدا، دووجار لە شاری كەربەلا، كە شارێكی پیرۆزە لەلایەن شیعەكان، كونسوڵخانەی ئێران سووتێنرابوو، ئەمە جگە لە ئیدانەكردنی ئێران بەشێوازی جۆراوجۆر لە شارە شیعەنشینەكانی وەكو بەسڕە، زیقار، میسان، موسەننا، قادسییە و بابل.
پێدەچێت ئەو رووداوانە دەسەڵاتی ئێران روبەڕووی قەیرانێكی جدیی بكاتەوە لە عیراق، لەگەڵ ئەوەی هەژموونێكی فراوانی هەیە.
لە دواترین هەڵوێستیشدا دژی پێگە شیعی و مەزهەبییەكان، خۆپیشاندەران لە نەجەف بەشێك لە گڵكۆی محمەد باقر حەكیم-یان سوتاند، كە باپیری عەمار حەكیم سەركردەی رەوتی حیكمەی شیعییە، گڵكۆكەش دەكەوێتە نزیك گۆڕی ئیمامی عەلی.
لە خۆپیشاندانەكانی عیراق بە زۆری دروشمی "ئێران بۆ دەرەوە" دەگوترێتەوە.
خۆپیشاندەرێك كە باوكی لە ناكۆكییە مەزهەبییەكاندا بۆتە قوربانی، دەڵێت "دیارە ئێران مەزهەبگەرایی لە رێگای سەركردەی پارتە شیعییەكانەوە بڵاودەكاتەوە. بەڵام ئیدی ئێران لە عیراق لە رەوشێكی سەختدایە. خۆپیشاندانەكان بۆ راماڵینی گەندەڵكاران و كۆتاییهێنان بە مەزهەبگەرایی. ئێران دەستی بەسەر عیراقدا گرتووە. تەواوی ئەركە باڵاكان و دابەشكاریی پۆستەكان بە رەزامەندی ئێرانە. كاتی كۆتاییهێنان بەمە هاتووە".
زانیاریی ئەوە هەیە، كە لە رۆژانی یەكەمی خۆپیشاندانەكاندا قاسم سولەیمانی چووەتە بەغدا و لەوێ لەگەڵ سەركردەی پارتە شیعەكان و حەشدی شەعبی كۆبۆتەوە و پێی راگەیاندوون پێویستە عادل عەبدولمەهدی لە پۆستەكەیدا بمێنێتەوە.
شرۆڤەكاری سیاسیی عیراقی "ئەگەر سەیری خۆپیشاندانەكانی بەرامبەر دەسەڵاتی سیاسیی شیعە بكەین و سووتاندنی كۆنسوڵخانەی ئێران بە هەند وەربگرین، دەبینن كە لەوانەیە لە نێوان خۆپیشاندەرە شیعەكان و پارتە سیاسییەكانی شیعەدا شەڕی شیعە-شیعە رووبدات، خۆپیشاندەران پێیان وایە ئێران زیاتر چینی سیاسییە شیعەكان لە عیراق دەپارێزێت، ئەگەر پێكدادان لە نێوان خۆپیشاندەران و پارتە شیعییەكان رووبدات، ئەوە دەبێتە هەڕەشەی گەورە بۆ سەر پێگە و دەسەڵاتی ئێران"

نەوا

 

ب - ل

ئابڕووچوونێكى دادگاكانی كوردستان بڵاو ده‌كرێته‌وه‌

له‌ كۆتاى ساڵى ڕابردوو په‌رله‌مانى كوردستان یاساى لێبوردنى گشتیی ده‌ركرد، به‌پێى یاساكه‌ سه‌رجه‌م به‌ندكراوان له‌ هه‌رێمى كوردستان به‌ر لێبوردنى گشتیی ده‌كه‌ون جگه‌ له‌ چه‌ند تۆمه‌تێك كه‌ له‌ ماده‌ى نۆى یاساكه‌دا ئاماژه‌ى بۆ كراوه‌.

به‌پێى ماده‌ى نۆ و بڕگه‌ى چوار له‌ یاسای لێبوردنى گشیی هه‌رێمى كوردستان، "لێبوردن تاوانه‌كانى به‌رتیل و ئیختیلاس و ئه‌و تاوانه‌ى به‌ سامانى گشتییه‌وه‌ پێوه‌ستن و تاوانه‌كانى گه‌نده‌ڵى هاتوو له‌ ماده‌ى یه‌كه‌م/ بڕگه‌ى حه‌وم و ماده‌ى 14 و ماده‌ى 15ى یاسایى ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى ژماره‌ سێى ساڵى 2011ى هه‌مواركراو ناگرێته‌وه‌".

به‌ڵام به‌پێى زانیارییه‌كانى كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى تایبه‌تی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی كوردستان ده‌ستى كه‌وتووه‌، چه‌ندان دۆسیه‌ى زێده‌ڕۆیى و گه‌نده‌ڵى له‌لایه‌ن دادگاكانه‌وه‌ به‌ر لێبوردنى گشتیی خراون و تۆمه‌تباره‌كانى ئازاد كراون.

به‌پێى ئه‌و زانیارییانه‌، چه‌ندان تۆمه‌تبارى گه‌نده‌ڵى به‌پێى پێناسه‌ى دیاریكراوى یاسایى ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى هه‌رێمى كوردستان له‌لایه‌ن دادگاكانه‌وه‌ ئازاد كراون به‌ بیانووى ئه‌وه‌ى پێناسه‌یه‌كى ورد بۆ گه‌نده‌ڵى نییه‌ و له‌ یاسای لێبوردنی گشتیش به‌ وردى ئاماژه‌ به‌ جۆره‌كانى گه‌نده‌ڵى نه‌كراوه‌.

كۆتاى ساڵى 2017 ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى هه‌رێمى كوردستان له‌ ڕێى نووسراوێكه‌وه‌، پێشنیازى بۆ په‌رله‌مانى كوردستان كرد كه‌ تۆمه‌تبارى گه‌نده‌ڵى، یاسای لێبوردنى گشتیی نه‌یگرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر ئه‌و كاته‌ ده‌سته‌كه‌ وریایى ئه‌وه‌ى دابوو ئه‌گه‌ر لێبوردنى گشتیی تۆمه‌تبارانى گه‌نده‌ڵى بگرێته‌وه‌، ئه‌وا به‌رهه‌مى چه‌ند ساڵه‌ى ده‌سته‌كه‌ به‌ هه‌ده‌ر ده‌ڕوات.

چه‌ندان كه‌س كه‌ له‌ ڕابردوو به‌ تۆمه‌تى زیاده‌ڕۆیى بۆ سه‌ر موڵكى گشتی و داگیركردنى موڵكى گشتی و چه‌ندان تاوانى ترى گه‌نده‌ڵى ڕووبه‌ڕووى دادگا كرابوونه‌وه‌، ئێسته‌ له‌لایه‌ن دادوه‌ره‌كانه‌وه‌ یاسای لێبوردنى گشتییان له‌سه‌ر جێبه‌جێ ده‌كرێت، كه‌ به‌پێى قسه‌ى به‌رپرسێكى ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى هه‌رێمى كوردستان، "ئه‌و كاره‌ پێچه‌وانه‌ى یاسای لێبوردنى گشتییه‌ و كاره‌كانى ده‌سته‌كه‌ به‌فیڕۆ ده‌چێت".

ئه‌و ده‌ستشلكردنه‌ بۆ گه‌نده‌ڵكاران، له‌ كاتێكدایه‌ پێشتر مه‌سعوود بارزانی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان لیژنه‌ی باڵای چاكسازی پێك هێنا و به‌ به‌شداری ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی و داواكاری گشتیی و په‌رله‌مانی كوردستان، ژماره‌یه‌كی به‌رچاو دۆسیه‌ی گه‌نده‌ڵییان ده‌ستنیشان كرد و كۆمه‌ڵێك رێوشوێنی وه‌ك "گرتن، سزادانی دارایی، دوورخستنه‌وه‌ له‌كار" گیرایه‌ به‌ر. به‌ڵام وا ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و هه‌وڵانه‌ له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ك دادوه‌ره‌ به‌ فیڕۆ ده‌درێن.

ئێسته‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنى ئه‌و كێشه‌یه‌، ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى هه‌رێمى كوردستان و داواكارى گشتیی هه‌رێم له‌سه‌ر هێڵن بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و كێشه‌یه‌ى به‌هۆى دادگاكان و یاساى لێبوردنى گشتییه‌وه‌ دروست بووه‌، چاره‌سه‌ر بكه‌ن.

د. محه‌مه‌د ڕێكانى ئه‌ندامى داواكارى گشتیی هه‌رێمى كوردستان، به‌"وشه‌"ى ڕاگه‌یاند، له‌ یاسای لێبوردنى گشتی، كێشه‌یه‌ك دروست بوو له‌سه‌ر ماده‌ى گه‌نده‌ڵى و له‌ناویشیاندا تۆمه‌تى زیاده‌ڕۆیكردنه‌ سه‌ر زه‌وى، بۆ ئه‌وه‌ى یه‌كلا ببێته‌وه‌، زیاده‌ڕۆیى سه‌ر زه‌وى ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ى گه‌نده‌ڵى یان نا، به‌ڵام ئه‌وكات نووسراوێكمان نارد بۆ ئه‌نجوومه‌نى دادوه‌رى و دووپاتمان كرده‌وه‌ كه‌ زیاده‌ڕۆیى و كێشه‌ى زه‌ویوزار نابێ لێبوردنى گشتی بیانگرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌شێك له‌ ئه‌نجوومه‌نى دادوه‌رى پێیان وابوو هه‌ندێك كه‌یسى گه‌نده‌ڵى هه‌یه‌ پێویسته‌ لێبوردن بیانگرێته‌وه‌ و زیاده‌ڕۆیى بۆ سه‌ر زه‌وى و موڵكى گشتیی به‌ نموونه‌ هێنرایه‌وه‌.

ڕێكانى ڕوونى كرده‌وه‌، "به‌ هه‌زاران دۆسیه‌ى زیاده‌ڕۆیى و داگیركارى بۆ سه‌ر موڵكى گشتی و زه‌ویوزارى كشتوكاڵى له‌ دادگاكاندان، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر لێبوردنى گشتی ئه‌وانه‌ بگرێته‌وه‌، كه‌واته‌ به‌ هه‌زاران دۆسیه‌ داده‌خرێن".

ئه‌ندامه‌كه‌ى داواكارى گشتیی له‌ به‌شێكى ترى قسه‌كانیدا دووپاتى كرده‌وه‌ كه‌ له‌ رابردوودا هه‌موو هه‌وڵێكیان داوه‌ لێبوردنى گشتی تۆمه‌تبارانى گه‌نده‌ڵى نه‌گرێته‌وه‌. به‌ڵام وه‌ك خۆی ده‌ڵێ، "ئێسته‌ كێشه‌ له‌ گونجاندنى یاساكان له‌گه‌ڵ لێبوردنى گشتی دروست بووه‌، به‌گشتیی روون نه‌كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ لێبوردنه‌كه‌ كام تۆمه‌تبارى گه‌نده‌ڵى به‌ دیاریكراوى ده‌گرێته‌وه‌".

داواكارى گشتی جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هیچ تۆمه‌تبارێكى گه‌نده‌ڵى به‌ زیاده‌ڕۆیى سه‌ر موڵك و ماڵى گشتیشه‌وه‌ لێبوردنى گشتی نایگرێته‌وه‌. به‌ڵام ئاشكرای ده‌كات "هه‌ندێك له‌ دادوه‌ران لێبوردنى گشتییان بۆ چه‌ند تاوانێكى گه‌نده‌ڵى ده‌ركردبوو، به‌ڵام ئێمه‌ ئێسته‌ له‌سه‌ر هێڵین و نووسراومان كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و كاره‌ ڕابگرێت و لێبوردنى گشتی هیچ تاوانێكى گه‌نده‌ڵى نه‌گرێته‌وه‌".

هاوشێوه‌ى داواكارى گشتیی، ئێسته‌ ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى هه‌رێمى كوردستانیش له‌سه‌ر هێڵه‌ و به‌په‌له‌ ده‌یه‌وێت ئه‌و كاره‌ ڕابگیرێت كه‌ لێبوردنى گشتی تۆمه‌تبارانى گه‌نده‌ڵى بگرێته‌وه‌.

موشیر ره‌شید به‌ڕێوه‌به‌رى گشتیی كاروبارى یاسایى له‌ ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى كوردستان، به‌"وشه‌"ى ڕاگه‌یاند، به‌پێى یاسایى لێبوردنى گشتی كه‌ له‌ په‌رله‌مانى كوردستان ده‌رچووه‌، هیچ تاوانبارێكى گه‌نده‌ڵى لێبوردنى گشتی نایگرێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ دادگاكان ڕاى جیاوازیان هه‌یه‌ و پێیان وایه‌ چه‌ند تاوانێكى گه‌نده‌ڵى هه‌یه‌ به‌ر لێبوردنه‌كه‌ ده‌كه‌وێت و چه‌ندان حاڵه‌تى له‌م شێوه‌یه‌ش ڕوویان داوه‌.

روونی كرده‌وه‌ كه‌ "هه‌ندێك له‌ دادگاكان به‌ ماده‌ى كه‌مته‌رخه‌مى كه‌یسه‌كانى گه‌نده‌ڵى داده‌خه‌ن، له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌یش تاوانى گه‌نده‌ڵییه‌ و لێبوردنى گشتی نایگرێته‌وه‌، سه‌ربارى ئه‌وه‌ى چه‌ندان كه‌یسى گه‌نده‌ڵى چوونه‌ته‌ قۆناغى دادگاییكردن و به‌هۆى لێبوردنى گشتی كاره‌كانیان دوا خراون".

به‌رپرسه‌كه‌ى ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى ئاماژه‌ى به‌ هه‌وڵه‌كانیان كرد بۆ ڕاگرتنى ئه‌و ده‌ستشلكردنه‌ و گوتى، "ده‌ستێوه‌ردانمان له‌ بڕیارى دادگاى پێداچوونه‌وه‌مان كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و كاره‌ى ده‌كرێت به‌ناوى یاسای لێبوردنى گشتییه‌وه‌، ڕابگیرێت و ئێسته‌ چاوه‌ڕوانى بڕیارى دادگاى ته‌میز ده‌كه‌ین".

دووپاتی كرده‌وه‌، كاتێ كه‌سێك به‌ پێى ماده‌كانى یاسای ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى سزا ده‌درێت و ره‌وانه‌ى دادگا ده‌كرێت، گومانى تێدا نییه‌ كه‌ به‌هۆى گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ گیراوه‌ نه‌ك شتێكى تر، بۆیه‌ هیچ بیانوویه‌ك هه‌ڵناگرێت ڕێى ترى یاساى بۆ بدۆزرێته‌وه‌ و لێبوردنى گشتی بیگرێته‌وه‌.
موشیر ره‌شید پێى وابوو كه‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ به‌شێكى تر پێوه‌ندى به‌ نه‌بوونى پێناسه‌یه‌كى دیاریكراو هه‌یه‌ بۆ گه‌نده‌ڵى و ڕاى گه‌یاند، "پێناسه‌ى گه‌نده‌ڵى تا ئێسته‌ دیاریكراو نییه‌، بۆیه‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ ڕووی داوه‌ و ئێسته‌ به‌ سه‌تان كه‌یسى گه‌نده‌ڵى مه‌ترسى داخستنیان له‌سه‌ره‌ و ئه‌گه‌ر وا بڕوات، كارى چه‌ند ساڵى ڕابردووی ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى به‌فیڕۆ ده‌چێت".

لاى خۆیه‌وه‌ ته‌لار له‌تیف ئه‌ندامى لیژنه‌ى یاسایى له‌ په‌رله‌مانى كوردستان، به‌"وشه‌"ى گوت، به‌پێى یاساى لێبوردنى گشتی، هیچ تۆمه‌تبارێكى گه‌نده‌ڵى لێبوردنى گشتی نایگرێته‌وه‌ و له‌ ماده‌ى نۆى یاساكه‌یشدا به‌ ته‌واوى ئه‌وه‌ ڕوون كراوه‌ته‌وه‌.

ته‌لار ده‌ڵێ، "ئه‌وكاته‌ى پڕۆژه‌ى لێبوردنى گشتی له‌ په‌رله‌مان بوو و لیژنه‌ هه‌بوو، تاوانه‌كانى گه‌نده‌ڵى ڕوون كراوه‌ته‌وه‌ و جێگیر كراوه‌، بۆیه‌ ئێسته‌ جارێكى تر پێویست نییه‌ هه‌ڵه‌ له‌وه‌دا ڕوو بدات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا ده‌سته‌ى ده‌ستپاكى كوردستان ئه‌ركى خۆیه‌تى به‌دواداچوون له‌سه‌ر چۆنیه‌تیى جێبه‌جێكردنى ئه‌و یاسایه‌ بكات".

واشنتۆن پۆست: ناوچە ئارامەكە ئارام نیە

رۆژنامەی واشنتۆن پۆستی ئەمەریكی راپۆرتێكی بڵاوكردوەتەوە كە تیایدا باس لە ناوچەی ئارام دەكات لە سوریا و پێی وایە ئەوە یەكێكە لە گەورەترین هەڵەكان لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا.

راپۆرتەكە تایبەتە بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانی ناوچە سنورییەكان و ئاماژە بەوە دەكات كە ئەو شوێنەی پێی دەوترێت (ناوچەی ئارام) دەبێتە هۆی خوڵقاندنی بۆشاییەكی ئەمنی نەك شوێنێك یاخود پەناگەیەكی مرۆیی. نوێترین جموجۆڵە سەربازیەیكانی توركیاش بۆ سەپاندنی ناوچەی ئارام لە باكوری سوریا شەپۆلێك لە توندوتیژی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، هاوكات بەدوریش نازانرێت كە ئاگربەست ببێتە هۆی راگرتنی توندوتیژییەكان.

لە راپۆرتەكەدا باس لەوە كراوە كە ناوچەی ئارام بانگەشەیەكە بۆ دانیشتوانی ناوخۆ و سەیركەرە نێودەوڵەتییەكان و وە كحولێك وایە كە قازانجی هەردولای تێدایە.

ئاماژە بەوەشكراوە كە دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا لەمیانی كەمپەینی بانگەشەی هەڵبژاردندا لە ساڵی (2015) بەڵێنی دا بە پێكهێنانی ناوچەیەكی ئارام لە سوریا. ئەوەش خراوەتەڕو كە سەركردە سەربازییەكان كەمتر لەگەڵ بیرۆكەی ناوچەی ئارام هاوڕابون ئەویش بەهۆی ناڕونی ئەو پڕۆژەیە لەڕوی یاسایی و هەروەها بەهۆی سروشتی ئەو ناوچەیە كە دەكرێت بەهەردو دیوی باش و خراپدا بەكاربهێنرێت.

بەگوێرەی راپۆرتەكەی واشنتۆن پۆست، ناوچە ئارامەكە پێویستی بە رێوشوێنی ئەمنیی بەهێز هەیە بۆ پێكهێنانی، ئەمەش تەنها دەبێتە هۆكار بۆ خوڵقاندنی جەنگ و هاوڵاتیانی مەدەنی دەخاتە بەردەم مەترسی. توێژینەوەكانیش ئەوەیان دەرخستوە كە كە ناوچەی ئارام میكانیزمێكی لاوازە بۆ پارێزگاری لە ئاوارە و پەنابەرەكان چ لەڕوی بەئامانجگرتنی سەربازییەوە بێت یاخود لەڕوی چەوساندنەوەی سیاسی.

بۆ یەكەم جار ناوچەی ئارام لە زانستە سروشتییەكاندا بەدەركەوت وەك رێگەیەك بۆ دروستكردنی بەربەست لەپێناو رێگرتن لە زیانگەیاندن بە مرۆڤ. داواكردنی پێكهێنانی ناوچەی ئارامیش لەكاتێكدا دەبێت كە دەوڵەت شكست بهێنێت لە دابینكردنی ئەمن و ئاسایش لە بەرژەوەندی گشتی. لەحاڵەتی ئێستای سوریادا، توركیا پێشنیاری ئەوەی خستوەتەڕو كە ماڵ و شوێنی نیشتەجێبون بنیات بنێت و خزمەتگوزاری لە ناوچەی ئارام دابین بكات، ئەوەش دەخوازێت كە بونی سەربازییانە كۆتایی پێ بهێنرێت كە ئەمەش لە روی کردەییەوە ئەستەمە بەتایبەت لە دۆخی شەڕێكی ناوخۆی فرەڕەهەنددا.

ناوچەی ئارام بۆ گرژبونی ئاڵۆزییەکان نەك بە پێچەوانەوە

رۆژنامەی واشنتۆن پۆست پێی وایە هاوڵاتییە مەدەنییە ئاوارە و بێ ماڵ و حاڵەكان پێویستیان بەوەیە هەست بە سەلامەتیی گیانیان بكەن بەرلەوەی بگوازنەوە بۆ ناوچەی ئارام. ئەو گرتوخانانەی داعشەكانیان تێدا دەستگیركراوە و نزیكن لە ناوچەی ئارامەوە و هەروەها ئەو دەنگانەی باس لە بونی شانەی نوستوی داعش دەكەن، ئاماژەن بۆ ئەوەی گیانی ئەو ئاوارە سورییانەی كە دەگەڕێنەوە و لەناوچەی ئارام نیشتەجێ دەكرێن سەلامەت نابێت و لە واقیعدا دەكەونە بەردەم دو بژاردە ئەوانیش بریتین لە: چونە پاڵ میلیشیاكانی كە سەربە توركیان یان چونەپاڵ داعش. لە واقعدا سەرەڕای كۆتاییهاتین شەڕی ناوخۆ لە سوریا بەم دواییانە، ناوچەی ئارام نابێـتە هۆی ئاگربەستی هەمیشەیی كە كۆتایی بە شەڕی ناوخۆ بهێنێت، بەڵكو تەنها دەبێتە هۆی درێژكردنەوەی جەنگ. هەروەها رۆڵی سوپای سوریا و روسیا رون نیە بەتایبەت لە كاتی جێبەجێكردنی پڕۆژەی ناوچە ئارامەكە كە ئەوەش زیاتر دۆخەكە ئاڵۆز دەكات.

رۆژنامەکە نوسیویەتی: بێگومان پێشتر چەند نمونەیەكی ناوچەی ئارام هەبون كە بونەتە هۆی دامركاندنەوەی توندوتیژی و هێنانەكایەی جۆرێك لە سەقامگیری كە بەناوبانگترینیان باكوری عێراق بو لەدوای شەڕی كەنداو، بەڵام لەو كاتەدا سوپای ئەمەریكا ناوچەی دژەفڕینیان بەسەر حكومەتی عێراقدا سەپاند، بەڵام لە سوریا سەرەڕای بونی ژمارەیەكی دیاریكراو لە سورپای ئەمەریكا، واشنتۆن تاڕادەیەكی بەرچاو لە هاوكێشەكە هاتوەتە دەرەوە. ناوچەی ئارام ئامانجە ستراتیژییەكانی ئەمەریكا لە سوریا ناهێنێتەدی.

هەروەها ناوچەی ئارام نابێتە هۆی كۆتاییهاتنی ئەو شەڕی كە كۆشكی سپی پێی وایە شەڕی كۆتایی نەهاتوە، بگرە لەبری ئەوە، ناوچەی ئارام دیارییەكە بۆ ئەنقەرە كە بەو هۆیەوە جەنگەكە ئاڵۆزتر دەكات و سەرنجی هێزی دەرەكی بەلای خۆیدا رادەكێشێت و هەژمونێكی كەمتری سیاسی و سەربازی دەداتە واشنتۆن و جگە لەوەش لەڕێی بەڵێنی ناڕاستەوە ژمارەیەكی زیاتر لە هاوڵاتیانی مەدەنی دەكوژێت.

هەر لەو راپۆرتەدا باس لەوە كراوە، لەماوەی قۆناغی كۆتایی شەڕی ناوخۆی سریلانكادا ناوچەی ئارام لە باكوری رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە رێگەی لەبەردەم حكومەتی ئەو وڵاتە خۆشكرد بۆ ئەوەی تەقە لەو بنكە تەندروستییانە بكات كە لۆگۆی خاچی سوری نێودەوڵەتییان پێوەبو. لە وڵاتی بۆسنەش ناوچەی ئارامی لەچەك داماڵراو رێگەی لەبەردەم هێزەكانی سربە بۆسنییەكان خۆشكرد پاكتاوی رەگەزی ئەنجام بدەن. لە سوریاش، توندوتیژییەكانی چەند رۆژی كەمی رابردو ئاماژەن بۆ ئەوەی ئەو ناوچە ئارامەی كە بڕیارە پێكبهێنرێت هەمان چارەنوسی ناوچە ئارامەكانی پێشتریان دەبێت.

ز.س

خیانه‌تى 16ى ئۆكتۆبه‌ر قۆناغێكى گه‌وره‌ى یه‌كگوتارى كوردستانى له‌ناو برد

ڕووداوه‌كانى 16ى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى ڕابردوو قۆناغێكى ترى له‌ پێوه‌ندى نێوان هێزه‌ سیاسییه‌كان دروست كرد، خیانه‌ته‌كه‌ى ئه‌وكات بووه‌ هۆی له‌ناوبردنى یه‌كگوتارى حزبه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان، چونكه‌ وه‌ك چاودێران ئاماژه‌ى پێ ده‌كه‌ن، تا ڕۆژێك پێش خیانه‌ته‌كه‌یش لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان خاوه‌نى یه‌كگوتار بوون.

چاودێرێكى سیاسى پێى وایه‌، پێویسته‌ هه‌رێمى كوردستان له‌ دواى یه‌كخستنه‌وه‌ى گوتارى داوده‌زگه‌كان به‌هێز بكاته‌وه‌ و هه‌ر له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ئه‌وانه‌ سزا بدات كه‌ خیانه‌تیان كرد و بوون به‌هۆى په‌رته‌وازه‌كردنى گوتارى كوردى و له‌ناوبردنى ئامانجه‌كان.

ڕۆژى 16ى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى ڕابردوو، به‌ ڕۆژێك دواى كۆبوونه‌وه‌ى نێوان پارتى و یه‌كێتى كه‌ بارزانى و سه‌رۆكى كۆمار به‌شدارییان تیادا كرد، چه‌ند كه‌سێكى ناو یه‌كێتى له‌گه‌ڵ میلیشیاكانى حه‌شدى شه‌عبى و ئێران رێككه‌وتن و كه‌ركووك و ناوچه‌ جێ ناكۆكه‌كانیان داگیر كرد، له‌وكاته‌وه‌ تا ئێسته‌ سه‌ربارى چه‌ندان نه‌هامه‌تى بۆ ئه‌و ناوچانه‌ و گه‌لى كورد، گوتارى سیاسیى و پێوه‌ندیى حزبه‌كانیش په‌رته‌وازه‌ بوون.

د. كاوه‌ مه‌حموود سكرتێرى حزبى شیوعیى كوردستان، به‌"وشه‌"ى ڕاگه‌یاند، گوتارى كوردى به‌رده‌وام پێویستى به‌ پاراستن هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى تووشى په‌رته‌وازه‌یى نه‌بێت، چونكه‌ له‌ قۆناغى رابردوودا راسته‌ هه‌مووان تێبینییان هه‌بوو، به‌ڵام كه‌س دژایه‌تى یه‌كگوتارى كوردى نه‌كردووه‌ و ریفراندۆم باشترین نموونه‌ بوو.

مه‌حموود ڕوونى كرده‌وه‌ "له‌ رابردوودا په‌رته‌وازه‌یى ناو لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان پێوه‌ندى به‌ ته‌نگژه‌ى سیاسییه‌وه‌ هه‌بووه‌ كه‌ تا ئێسته‌یش به‌شێكى چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌، به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌نجامدانى ریفراندۆم كه‌ هه‌ندێك كه‌س باسى ده‌كه‌ن، نه‌بووه‌ته‌ هۆى په‌رته‌وازه‌ى لایه‌نه‌كان".

سكرتێرى حزبى شیوعیى كوردستان گوتى، ریفراندۆم پرسى كورد و یه‌كگوتارى له‌ ده‌ستى حزبه‌كان ده‌ركرد، هه‌رچه‌نده‌ زۆرجار له‌ وڵاتانى دنیاش مه‌رج نییه‌ یه‌كگوتارى بوونى هه‌بێت به‌ شێوه‌ى 100%. به‌ڵام د. كاوه‌ به‌ پێویستى زانى خیانه‌تى 16ى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى ڕابردوو نه‌بێت به‌ ئاسته‌نگ بۆ له‌ناوبردنى یه‌كگوتارى كورد و راى گه‌یاند، "پێویسته‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان به‌رپه‌چدانه‌وه‌یه‌كیان هه‌بێ بۆ ئه‌و ڕووداوانه‌ى ڕوویان داوه‌ و بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر یه‌كڕیزى و یه‌كگوتارى".

له‌باره‌ى ئه‌وه‌ى كه‌ متمانه‌ ماوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى حزبه‌ سیاسییه‌كان جارێكى تر بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر خاڵى یه‌كگوتارى؟ كاوه‌ محموود سكرتێرى حزبى شیوعى دووپاتی كرده‌وه‌ "متمانه‌ پێوه‌ندى به‌ پڕۆژه‌ی هاوبه‌ش و كاركردن هه‌یه‌، بۆیه‌ شتێكى قورس نییه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كگوتارى دروست ببێته‌وه‌".

هه‌رچه‌نده‌ ڕووداوه‌كانى 16ى ئۆكتۆبه‌ر، كێشه‌ سیاسییه‌كانى له‌ هه‌رێمى كوردستان زیاتر كرد، به‌ڵام خیانه‌ته‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ى گرووپێكى دیاریكراو ته‌شه‌نه‌ى نه‌كرد، لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان و چاودێرانى سیاسیش واى ده‌بینن كه‌ ته‌شه‌نه‌ نه‌كردنى ئه‌و خیانه‌ته‌ پاڵنه‌ر ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ى جارێكى تر یه‌كگوتارى كورد دروست بكرێته‌وه‌.

ماجید بازرگان كه‌سایه‌تیى توركمان و ئه‌ندامى په‌رله‌مانى كوردستان، به‌"وشه‌"ى ڕاگه‌یاند، پێش ریفراندۆم و دواى ریفراندۆم تا 16ى ئۆكتۆبه‌ر، حزبه‌ سیاسییه‌كان كێبه‌ركێی یه‌كگوتارى و گه‌یاندنى كوردیان به‌ ئامانجه‌كانى ده‌كرد، به‌ڵام خیانه‌تى 16ى ئۆكتۆبه‌ر پێوه‌ندى حزبه‌كان و یه‌كگوتارى كوردى پارچه‌ پارچه‌ كرد و هه‌مووانى له‌ ئامانجه‌كانیان سارد كرده‌وه‌ و ده‌كرێ بڵێین قۆناغێكى گه‌وره‌ى یه‌كگوتارى له‌ناو برد.

بازرگان روونى كرده‌وه‌، "ئه‌گه‌ر خیانه‌ته‌كه‌ى 16ى ئۆكتۆبه‌ر نه‌بووایه‌ قۆناغى په‌رته‌وازه‌یى گوتارى كورد دروست نه‌ده‌بوو، سه‌نگى كورد به‌ره‌و قۆناغى تر ده‌ڕۆیشت. به‌ڵام گرووپی 16ى ئۆكتۆبه‌ر به‌شێك نه‌بوون له‌ گوتارى لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانى كوردستان، بۆیه‌ ناكرێ چیتر به‌هۆى ئه‌و خیانه‌ته‌وه‌ كورد یه‌كڕیزى دروست نه‌كاته‌وه‌".

د. كامه‌ران محه‌مه‌د مامۆستاى كۆلیژى زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆى سه‌ڵاحه‌دین، پێى وایه‌ كه‌ ده‌بێت ئامانجێك هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ى لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان له‌ یه‌كگوتارى نزیك بكاته‌وه‌. ئه‌و بۆ "وشه‌" گوتى، "ئه‌سته‌مه‌ دواى ئه‌و لێكترازانه‌ى دروست بووه‌ به‌ تایبه‌ت دواى 16ى ئۆكتۆبه‌ر، یه‌كگوتارى ڕاسته‌قینه‌ دروست بكرێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ى ئه‌و رووداوانه‌یان دروست كرد له‌ ناو هاوكێشه‌كاندا بن".

ئاماژه‌ى به‌وه‌یش كرد، پاراستنى قه‌واره‌ى هه‌رێمى كوردستان له‌ به‌رده‌م مه‌ترسییه‌كان جۆرێكه‌ له‌ یه‌كگوتارى نێوان لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانى كوردستان ئه‌گه‌رچى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان جیاوازن.

كامه‌ران محه‌مه‌د له‌ به‌شێكى ترى قسه‌كانیدا ڕوونى كرده‌وه‌ كه‌ به‌هۆى ئه‌وانه‌ى خیانه‌تى 16ى ئۆكتۆبه‌ریان كرد، مه‌ترسى گه‌وره‌ كه‌وته‌ سه‌ر كوردستان، كه‌ هه‌موو ئه‌و مه‌ترسییانه‌ پێویستیان به‌ یه‌كگوتارى هه‌یه‌.

ئه‌و مامۆستایه‌ى زانكۆ به‌پێویستى زانى كه‌ دواى دروستبوونى یه‌كگوتارى كوردى پێویسته‌ له‌ ڕێى دامه‌زراوه‌ به‌هێزه‌كانى هه‌رێمى كوردستان سزاى ئه‌وانه‌ بدرێت كه‌ گوتارى كوردیان په‌رته‌وازه‌ كرد و خیانه‌تیان كرد، سه‌ربارى ئه‌وه‌ى له‌ هه‌نگاوى یه‌كه‌م پێویسته‌ متمانه‌ بۆ خه‌ڵك دروست بكه‌ینه‌وه‌ و داوده‌زگه‌كانى كوردستان به‌هێز بكه‌ینه‌وه‌.

له‌ هه‌فته‌نامه‌ى وشه‌ وه‌رگیراوه‌