وەهمی دیموكراسی

سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر، خاوەنی چەندین بەرهەمی فكری و ئەدەبی و توێژینەوەی جیاواز جیاوازە لەسەر كایەكانی سۆسیۆلۆژیاو سیاسەت و فكر، ئێستانیوز بەرهەمەكانی نوسەر بۆ خوێنەرانی دەخاتە روو، بەهیوای رەزامەندی خوێنەران و سودگەیاندن بە خوێنەری كوردزمان كە بەرهەمەكانی زوو بگاتە دەست لەرێگای ماڵپەرەكەمانەوە.

كتێبی وەهمی دیموكراسی ، قسەكردنێكی سمكۆ محمدە لەسەر كایەكانی دیموكراسی ..نوسەر لەم توێژینەوەیە قسەیەكی دیكە لەسەر دیموكراسی دەكات..

file:///C:/Users/shad-center/Downloads/Simko-Mohammad-1.pdf

توێژینەوەیەک: کەمی ڤیتامین D ئەگەری توشبون بەکۆرۆنا زیاددەکات

توێژینه‌وه‌یه‌كی نوێ له‌ ئه‌مه‌ریكا ئاشكرای كردووه‌ كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ سه‌نته‌ره‌كانی ئه‌مه‌ریكا ئه‌نجامدراوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ كێشه‌ی كه‌می ڤیتامین (D)یان هه‌یه‌ زیاتر ئه‌گه‌ری تووشبوونیان هه‌یه‌ به‌ كۆرۆنا ڤایرۆس وه‌ك له‌ له‌وانه‌ی كه‌ ڤیتامین (D) له‌ جه‌سته‌یاندا تێر و ته‌واوه‌.

به‌پێی راپۆرتێكی رۆژنامه‌ی (مێدپه‌یج توده‌ی) كه‌ رۆژی 5ی ئه‌یلوول بڵاویكردووه‌ته‌وه‌، د. دیڤید میلتزر هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی دكتۆرا له‌ پسپۆری كه‌می ڤیتامینه‌كان له‌زانكۆی شیكاگۆ ده‌ڵێت: "له‌نێو نزیكه‌ی 500 تووشبوودا ترسی زیاتر له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ بووه‌ كه‌ كه‌می ڤیتامین (D)یان هه‌یه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی كه‌ ڤیتامین (D) له‌جه‌سته‌یاندا تێرو ته‌واوه‌".

كه‌می یان نه‌بوونی بڕی پێویست له‌ پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ڤیتامین (D)، پێوانه‌یه‌ بۆ ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ كۆرۆنا. بۆیه‌ توێژه‌رانی توێژینه‌وه‌كه‌ به‌ ئاگاییه‌وه‌ بڕیاریاندا له‌سه‌ر كاریگه‌ریی سه‌ره‌كی كه‌می ڤیتامین (D)، كه‌ فاكته‌رێكی ترسناكی دیكه‌ی كۆڤید-19یه،‌ وێڕای بوونی ته‌مه‌ن و قه‌ڵه‌وی و نه‌خۆشی شه‌كره‌ و نه‌خۆشییه‌ درێژخایه‌نه‌كانی دیكه‌.

توێژینه‌وه‌كان له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی پێشتریاندا په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وی نێوان ڤیتامین (D) و كه‌مبوونی هه‌وكردنی كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌یان به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ لێكدابووه‌وه‌.

تێبینی ئه‌وه‌یان كردبوو كه‌ ڤیتامین (D) پێویستی سه‌ره‌كییه‌ له‌م قۆناغه‌دا بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ نه‌خۆشییه‌كه‌. به‌تایبه‌تی ئاماژه‌یان به‌وه‌داوه‌ به‌وانه‌ی كه‌ ناتوانن یان بواریان نییه‌ بچنه‌ به‌ر خۆر ئه‌وا پێویسته‌ رێژه‌ی پێویست ڤیتامین (D) وه‌رگرن.

میلتزر و هاوڕێكانی له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یاندا له‌سه‌ر ئه‌و داتایانه‌ی له‌ تۆماری ته‌ندروستی ئه‌له‌كترۆنیدا كه‌ له‌سه‌ر 4314 كه‌س وه‌ریانگرتووه‌ كه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی پشكنینی كۆرۆنایان بۆ كراوه‌. 483 كه‌سیان كه‌ تێكڕای ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 49 ساڵ بووه‌ و تووشبوون به‌ كۆرۆنا 75%یان ژن و 60%یان ره‌شپێست بوون. ده‌شڵێت: "یه‌ك له‌سه‌ر چوار، چاره‌كی ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌می ڤیتامین (D) یان هه‌بووه‌ و زیاتریش گه‌نج بوون و له‌ده‌ره‌وه‌ی سپی پێست بوون".

به‌پێی توێژینه‌وه‌كه‌ زیاتریان تووشی كه‌می ڤیتامین (2D) بوون و كه‌مترینیان كه‌می (3D) هه‌بووه‌.

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ ئه‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌، 71كه‌س له‌وانه‌ی تووشی كۆرۆنا ڤایرۆس بوون به‌ پێچه‌وانه‌ی كه‌می ڤیتامینه‌وه‌ له‌ ئه‌نجامی دۆخی ته‌ندروستی ئالووده‌بوون یان هۆكاری تری ره‌فتارییه‌وه‌ تووشبوون.

به‌ڵام میلتزر و هاوڕێكانی ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌ده‌ن كه‌ ته‌نیا كه‌می ڤیتامین نییه‌ له‌نێو ره‌شپێسته‌كان و لاتینه‌كان كه‌ كاریگه‌ریی هه‌بێت بۆ تووشبوونی زیاتر به‌ كۆرۆنا، به‌ڵكو هۆكاری تر هه‌ن كه‌ بوونه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی مردن له‌نێو ئه‌م دوو توێژه‌دا زۆرتر بن.

ك-س

ئەم خواردنانە دەبنە هۆی کەمکردنەوەی هەستی ماندوییەتی

پسپۆڕانی خۆراكی ئاماژە بەوە دەكەن كە چەند خۆراكێك هەن كاریگەرییان لەسەر باری دەرونی مرۆڤ هەیە و هەستی ماندوێتی كەمدەكەنەوە، هەروەها ئەو خۆراكانە وادەكەن مرۆڤ خاوەنی جەستەیەكی بەهێز و كێشێكی تەندروست بێت.

1- گوێز: سودێكی زۆری بۆ دەرونی مرۆڤ هەیە، هەروەها وزە و توانایەكی زۆر بە لەش دەبەخشێت، بە تایبەت ئەگەر گوێزەكە تازەبێت.

2- شیرەمەنییەكان: خواردنیان بە تایبەت لە ژەمی بەیانیاندا سودێكی زۆری بۆ جەستە هەیە چونكە دەوڵەمەندن بە كالسیۆم و چەندین ماددەی دیكە،  ئەوانەش هەستی ماندوێتی كەمدەكەنەوە.

3- ماسی سەلەمون: ئۆمیگا سێ بە جەستە دەبەخشێت و دواتر دەیگۆڕێت بۆ وزە، بەوەش لەش بەهێز دەبێت و مرۆڤ توانای ئەنجامدانی چەندین كاری جیاوازی دەبێت.

4- قارچك: توێژینەوە پزیشكییەكان دەریان خستووە ڕۆژانە خواردنی بڕێك قارچك %50 بڕی پێویستی ئاسن بۆ لەش دابین دەكات و بەوەش بڕی ئۆكسجینی پێویست بەخوێن دەگات.

5- سپێناغ: سەوزەیەكی بەسودە بۆ لەش، گەدە چالاك دەكات و ماسولكەكان بەهێز دەكات، هەروەها ڕێگری دەكات لەهەستكردن بەماندوێتی.

6- ئاو: خواردنەوەی ئاو زۆر گرنگە بۆ نەهێشتنی هەستی ماندوێتی، بۆیە پێویستە ڕۆژانە هەشت بۆ 10 پەرداخ ئاو بخورێتەوە.

ز.س

لەماوەی ساڵانی داهاتوودا بوونەوەرە ئاسمانییە زیرەكەكان دادەبەزنە سەر زەوی

بەگوێرەی بۆچوونی باوی ئێستای زانایان، پێشبینی دەكرێت لەماوەی ساڵانی داهاتوودا و لەچوارچێوەی ئەو پێشكەوتنە تەكنەلۆژییە بێوێنە و خێرایەی جیهان بەخۆیەوەوە دەبینێت، بوونەوەرە ئاسمانییە زیرەكەكان دابەزنە سەر زەوی و مرۆڤایەتی پێیان ئاشنا ببێت .

لەو چوارچێوەیەدا، دكتۆر جاریك ئیسرائیلیان زانای بەناوبانگی بواری گەردوونناسی ئیسپانی لەلێدوانێكیدا بۆ رۆژنامەی "زە سەن"ی بەریتانی وتی: ئەگەری هەیە لەماوەی چەند دەیەی داهاتوودا بوونەوەرە ئاسمانییەكان لەسەر زەوی ببینرێن، كە ئەو دۆزینەوەیە مرۆڤایەتی دەهەژێنێت.

دكتۆر جاریك، دامەزرێنەری دامەزراوەی (Starmus Festival )-ە، كە كۆنگرەیەكی ساڵانەی جیهانییە و تیشك دەخاتە سەر دۆزینەوە ئاسمانییەكان و تێیدا لەسەرانسەری جیهانەوە زانا گەردوونی و فەلەكناس و ئەوانەی لە گرنگی بەو بوارە دەدەن بەشداری تێدا دەكەن، بۆ یەكەمجاریش لەساڵی ٢٠١١ گرێدرا، كە گەورەترین ڤیستیڤاڵی جییهانییە لەو بوارەدا.

ئیسرائیلیان وتیشی: پێموایە لەماوەی ژیانی خۆماندا بوونەوەرە ئاسمانییەكان دەدۆزینەوە وەك ئاماژەیەك بۆ ئەو نەوەیەی ئێستای مرۆڤایەتی نەك نەوەكانی داهاتوو، بەو واتایەی لەماوەی چەند ساڵی داهاتوودا لەگەڵ بوونەورە ئاسمانییەكان بەیەك دەگەین .

لەبەشێكی تری قسەكانیدا ئەو وتی: لانیكەم ئاماژەگەلێكمان پێدەگات، بەڵگە بێت لەسەر هاتنی بوونەوەی زیرەكی ئاسمانی ، كە بەقسەی ئەو ئەو رووداوە مرۆڤایەتی دەهەژێنێت و پرسێكی زۆر سەرنجراكێشی زانستی دەبێت.

سەبارەت بەو گالیسكە ئاسمانییەی مانگی رابردوو ئاژانسی بۆشاییگەری ئەمەریكی "ناسا" بەمەبەستی گەڕان بەدوای سەرچاوەكانی ژیان رەوانەی مەریخی كرد، ئیسرائیلیان وتی: ئەو گالیسكەیە تەنیا لەسەدا ١٠ ئەگەری دۆزینەوەی تەنۆكەی زیندووی وەك میكرۆبی لەسەر هەسارەكە هەیە، كە ئەوەش تەنیا مەزەندەیە، بەڵام لەراستیدا ڕێژەیەكی باشە.

ك-س

لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك تووڕه‌ترین گه‌لی‌ جیهانی‌ دیاریكرد

دامه‌زراوه‌ی‌ جیهانی‌ "گالوب" رایگه‌یاند كه‌ به‌گوێره‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك گه‌لی‌ عێراق تووڕه‌ترین گه‌لی‌ جیهانه‌، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا ئه‌و تووڕه‌ییه‌ی‌ به‌ ئاشكرا ده‌رنابڕێت.

دامه‌زراوه‌ی‌ جیهانی‌ "گالوب" لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ له‌سه‌ر هاوڵاتیانی‌ زیاتر له‌ 142 وڵاتی‌ جیهان ئه‌نجامدا و ده‌ركه‌وت گه‌لی‌ وڵاتێكی‌ عه‌ره‌بی‌ تووڕه‌ترین گه‌له‌ له‌ جیهاندا.

به‌گوێره‌ی‌ لێكۆڵێنه‌وه‌كه‌ی‌ ئه‌و دامه‌زراوه‌ جیهانییه‌، عێراق له‌ ریزی‌ پێشه‌وه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌یه‌ كه‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ به‌ده‌ست كێشه‌ی‌ ته‌ندروستی‌ و بارودۆخی‌ ژیانه‌وه‌ ده‌ناڵێنن.

لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌داوه‌ كه‌ هۆكاری‌ تووڕه‌یی دانیشتوانی‌ عێراق به‌شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خراپی‌ بارودۆخی‌ ژیانیان و بێهیوابوونیان له‌ باشبوونی‌ بارودۆخه‌كه‌.

ئه‌وه‌شی‌ خسته‌ڕوو كه‌ له‌ دوای‌ دانیشتوانی‌ عێراق، دانیشتوانی‌ وڵاتی‌ سودان به‌ پله‌ی‌ دووه‌م دێن له‌ رووی‌ تووڕه‌یی و بێهواییانه‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ دانیشتوانی‌ عێراق تووڕه‌ترین گه‌لی‌ جیهانن، به‌ڵام ئاماده‌نین ئه‌و تووڕه‌یی و نیگه‌رانییه‌یان به‌ ئاشكرا ده‌رببڕن.

 

 

ز.س