ماکرۆن بۆچی لە ئێستادا دۆسێی ئیسلامی سیاسی دەکاتەوە؟

سەرۆکی فەرەنسا هێرشێکی دڕندانەی دەکرێتەسەر.

نووسینی: هاشم ساڵح

شۆک بووم بەو هێرشە دڕندانە و زاڵمانەیەی، لە هەندێک لە میدیای عەرەبییەوە، دەکرێتە سەر سەرۆکی فەرەنسا ئیمانوێل ماکرۆن. بەشی زۆری ئەو هێرشانە، لە لایەنێکی دیاریکراوەوە دەکرێت، ئەویش لایەنی دۆحە- ئەستەنبوڵ و گروپەکانی ئیسلامی سیاسییە. ئاخۆ دەبێت ئەو تاوانە چی بێت کە ماکرۆن ئەنجامیداوە؟ ماکرۆن وتی ئیسلام، نەک تەنها لە فەرەنسا، بەڵکو لەسەرتاپای جیهاندا، لە قەیراندایە. بەڵام کۆی ڕۆشنبیرانی عەرەب، عەیامێکە وا دەڵێن. وەلێ لەبەر ئەوەی ماکرۆن قوتابی یان یاریدەدەری فەیلەسوفی گەورە "پۆل ریکۆر" بوو؛ بۆیە ڕێگە بەخۆی دەدات، قسە دەربارەی کاروبارە ئاینی و میتافیزیکییەکان بکات، ئەمە بۆ ئەو شەرەفە. سەرۆکێکی ڕۆشنبیر، باشترە لە سەرۆکێکی نەخوێندەوار و نەزان لە کاروباری ڕۆشنبیریی و فیکر.

کۆی ڕۆشنبیرانی گۆی زەوی، دەزانن ئیسلام لە قەیراندایە و پێویستی بە چاکسازییەکی ناوخۆیی ڕۆشنگەرانە هەیە. بگرە مەسەلەکە گەشت بەو ئاستەی، بیرمەندی تونسی کۆچکردو "عبدالوهاب ئەلموئەدەب" بڵێت ئیسلام "نەخۆشە"، بەمانای تەواوی وشەکە. وشەی نەخۆش زۆر مەترسیدارترە لە وشەی قەیران. سەرۆک ماکرۆن خۆی لەو وشەیە-نەخۆش- نەداوە، پێویستە لەسەر ئەوە سوپاسی بکەین، نەک جامی توڕەبوونی خۆیان بەسەریدا قڵپبکەنەوە. بۆ ئەوانەی عبدالوهاب ئەلموئەدەب ناناسن، ئەو لە ڕووی زانست و ئەدەب و ئاینەوە، نەوەی بنەماڵەیەکی ڕەسەنی تونسە. باوکی یەکێک بووە لە شێخە ڕەسەنەکانی زەیتونە، هەروەها باپیریشی. هەر بۆیە لە ڕووی ئیسلامیبوونەوە، کەس ناتوانێت موزایەدەی بەسەردا بکات. موئەدەب کتێبێکی تەواوی بە ناونیشانی: نەخۆشی ئیسلام/ مرچ الاسلام، بڵاوکردووەتەوە. بەڵام ئیسلام بەچی نەخۆشکەوتووە؟ بە نەخۆشی فێندەمێنیتاڵیزمی تاریکبینی تەکفیریی و خوێناوی کە لە سەرتاپای جیهاندا، تەقینەوەی هەڕەمەکییان ئەنجامداوە. لە نیۆیۆرکەوە بۆ بالی و لەوێشەوە بۆ بۆمبای، بۆ لەندەن و پاریس و نیس، بۆ مەدرید و بەرشلۆنە، بۆ شارم ئەلشێخ و بەغداد و حللە...هتد، لیستەکە دوور و درێژە.

هەمو ئەو شتانە، تەنانەت کوێریش دەیانبینێت و یار و نەیاریش بیستوویەتی. بەڵام پێدەچێت ئەو گروپانە، تا ئێستاش گوێیان لێی نەبووە و نەیانبیستووە. گوێیان لە بن لادن نەبووە، هەروەها گوێیان لەو تاوانبارە ترسناکە نەبووە: ئەبو موسعب ئەلزەرقاوی کە سەرجەم عێراقی خەڵتانی خوێن کرد. جگە لەوە گوێیان لە خەلیفە ئەلبەغدادی نەبووە کە دڕندەیی و ترسناکی، هیچی لەوەی زەرقاوی کەمتر نییە. گوێیان لە گروپەکانی "داعش" و "ئەلنصرە" و "ئەلقاعیدە" و "بۆکۆ حەرام" و دەیان رێکخراوی تاریکبینی دیکە، نەبووە. بەڵام کێ باوەڕ بەوە دەکات، ئەوان گوێیان لەوە نەبووە؟ لە ڕاستیدا ئەوان لە قووڵایی ناخیانەوە، لەگەڵ ئەواندان، ئەگەرچی بوێری ئەوە ناکەن بە ئاشکرا ڕایگەیەنن. بگرە هەندێکجار بۆ ئەوەی بیسەلمێنن ڕۆشنبیرانی تازەگەرن، یان لانی کەم ڕۆشنبیرانی هاوچەرخ و بەڕێزن یاخود شایەنی ڕێزن، بەسەری زمان و بەسوکی، بۆ دوورخستنەوەی گومانی تیرۆر لەخۆیان، ئیدانەیان دەکەن. من لە دوا کتێبمدا: بۆچی جیهانی عەرەبی دەسووتێت؟ لەبڵاوکراوەکانی دەزگای ئەلمدا، بەغداد- عێراق. بە دوور و درێژی و بەشێوەیەکی ورد، قسەم لەو مەسەلانە کردووە. نازانم بۆچی تا هەنووکە، چەقۆکانیان لەسەر من نەخستووەتەگەڕ؟ خۆشبەختانە ئەوان تا ئێستا، کتێبەکەیان نەخوێندووەتەوە. ئەوەی لێی دەترسم ئەوەیە بیخوێننەوە!

عبدالوهاب ئەلموئەدەب لە کتێبەکەیدا، ناوەرۆکێکی ئاوا دەخاتەڕوو: ئیسلام لە بارودۆخێکی تەندروستی باشدا نییە، حاڵ و ئەحواڵی وەک پێوست نییە. ئەمە کەمترین شتە بووترێت. لە راستیدا ئیسلام نەخۆشە بەو بزووتنەوە دەمارگیر و تووندڕەوانەوە. من هەوڵمداوە لە میانەی چوار کتێبەکەی پێشووترم، دەستنیشانی ئەم نەخۆشییە بکەم و چارەسەری گونجاوی بۆ بخەمەڕوو. ئەم کتێبە تازەیەشم، لەسەر هەمان ئەرک و هەمان ڕێچکە بەردەوامە و لێی جیانەبووەتەوە. بۆیە دەڵێم ئەم نەخۆشییە مەترسیدارە، ئەم نەخۆشییە درێژخایەنە، هەر هەموی لە یەک ڕستەدا کورت دەکەمەوە: بەکارهێنانی تووندوتیژی بەناوی خودا و ئیسلامەوە. مەبەست لەوە، بەخشینی ڕەوایەتی یەزدانی و ئاینییە بەو تووندوتیژییە کوێرانەیەی کە بە شێوەیەکی هەڕەمەکی و دڕندەیی و تاوانکاریی، لەلایەن بزووتنەوە پەڕگیرەکان و تاریکبینەکانەوە، ئەنجامدەدرێن.

ئێمە لای خۆمانەوە، ئەم قسانەی بۆ زیاد دەکەین و دەڵێن ئەم تووندوتیژییە، تا ئێستا دەیان هەزار، یان تەنانەت سەدان هەزار، مەدەنی سڤیل و بێ تاوانی، لەسەرتاسەری جیهان، کردووە بە قوربانی. کەچی سەرەڕای هەمو ئەوانە، بۆت نییە بڵێت ئیسلام لە قەیراندایە! ئەم قیڕە قیڕە چییە؟ ئەوانە لەسەر چ هەسارەیەک دەژین؟ ئایا ئەوانە لەو بڕوایەدان، جیهان، لە خۆرهەڵاتییەوە بۆ خۆرئاوای، لە باکورییەوە بۆ باشوری، لێیان بێدەنگ دەبێت؟ ئایا نازانن، لە ئێستادا و لە هەر جێگایەکی ئەم جیهانەدا، لە ترسی بەسووک تەماشاکردن و رقلێبوونەوە، تۆ چیتر ناتوانیت بە ئاشکرا بڵێیت من موسڵمانم؟ ئایا نازانن، تۆ ناتوانیت ناسنامە عەرەبییەکەت یان ئیسلامییەکەت دەربخەیت، نەک تەنها لە پاریس و لەندەن و نیۆیۆرک و واشنتۆن و بەرلین و رۆما و ئەمستردام... هتد، بەڵکو لە چین یان هیند یاخود یابان؟

سەبارەت بە دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکانمان، سەیری دواهەمین کتێبی عبدالوهاب ئەلموئەدەب بکە: گرەو لەسەر شارستانییەت/ رهان علی الحڤارە، کتێبەکە ئاماژە بەوە دەکات، بارودۆخی عەرەب و موسڵمانەکان، لەبەردەم دوو بژاردەدایە و بژاردەی سێیەم لەئارادا نییە: یا شارستانییەت یاخود بەربەریەت و هەمەجییەت. یا ئیسلامی ڕۆشنگەر یا ئیسلامی نوتەک و تاریک. نوقتە سەری دێڕ.

من ئەمەی بۆ زیاد دەکەم، عبدالوهاب ئەلموئەدەب شانازییەکی زۆری بە کەلەپوری عەرەبی ئیسلامی ڕسەنەوە، دەکرد کە لە ئامێزیدا چاوی بە دونیا هەڵهێناوە. ئەو تابڵێی شەیدا و پەیوەست بوو بە ئیبن عەرەبی و ئیبن روشد و ئیبن ئەلمقفع و دەیانی دیکە، بەهەمان شێوە شەیدا و پەیوەست بووە بە دانتی و ڤۆڵتێر و ڕۆسۆ و مۆنتسکیۆ...هتد. ئەو لەیەک کاتدا، خۆی بە بەرهەمی هەردوو ڕۆشنگەرییە گەورەکە دادەنا: واتە ڕۆشنگەریی عەرەبی و ڕۆشنگەریی فەرەنسی.

بەڵام پێش ئەلموئەدەب، لانی کەم بە حەفتا ساڵ، بیرمەندی پاکستانی بەناوبانگ "محەمەد ئیقبال" قسەی لەسەر هەمان بابەت کردووە. ئەویش موسڵمانێکی ڕەسەنە: کێ گومان لە موسڵمانبوونی دەکات؟ ئەی ئەو باوکی ڕۆحی پاکستان نییە؟ ئیقبال لە کتێبە گەورەکەیدا: تازەکردنەوەی فیکری ئاینی لە ئیسلامدا، قسەی لەو بابەتانە کردووە. لەوێدا دەبینین کۆمەڵێ دەستەواژەی بەکارهێناوە، زۆر تووندترە لەوانەی سەرۆکی فەرەنسا. ئەو بەوپەڕی ڕاشکاوی دەڵێت ئیسلام، دوای ئەوەی چووە نێو سەردەمی داڕمان و داخستنی دەرگای ئیجتیهاد، چەقی بەستووە و ڕەقهەڵگەڕاوە و کلسی گرتووە و بووە بە مۆمیا. باشە لەبری دادگایکردنی سەرۆک ماکرۆن، بۆچی دادگایی ئەو ناکەن؟ بۆچی جامی توڕەبوونی خۆیان و نەفرەتەکانیان و تۆمەتەکانیان، بەسەر ئەودا قڵپناکەنەوە؟

دواجار، با یار و نەیار ئەمەی خوارەوە بزانێت: من بڕواموایە ئیسلام، هەزارجار گەورەترە لە ئیخوان موسلمین. ئیسلام کەلەپورێکی ئاینی و ئەخلاقی و رۆحی مەزنە. ئیسلام یەکێکە لە ئاینە گەورەکانی مرۆڤایەتی. ئیسلام دڵنیایی و ئارامی پێشکەش بە نیو ملیار کەس دەکات. ئیسلام چەندین گەنجینەی مەعریفی و حوکم و بەهای ئەخلاقی جوان لەخۆدەگرێت. ئیسلام ئیبن روشد و ئیبن خەلدون و چەندین بلیمەتی دیکەی، پێشکەش بە جیهان کردووە. ئیمانوێل ماکرۆن-یش شتێکی وا دەڵێت. ماکرۆن نرخی ئاینێکی جیهانی وەک ئیسلام دەزانێت، بەتایبەتی لە سەردەمی زێڕینیدا. بەڵام دوای سەردەمی داڕمان و چەقبەستنێکی توولانی، پێویستی بە چاکسازییەکی تازەیە، بەو هیوایەی بگات بە ئیسلامێکی ڕووناک کە لەگەڵ شارستانییەتی مۆدرێن ئاشتبێتەوە.

لێرەوە، کێشەکە لەگەڵ کۆی ئیسلامدا نییە، بەڵکو کێشەکە لەگەڵ ئەو گروپە رادیکاڵە تووندڕەوانەدایە کە گڕی لە جیهان بەرداوە و نەک بە تەنها نەیاری مۆدێرنەی فەرەنسییە، بەڵکو نەیاری خودی مۆدێرنەی عەرەبی ئیسلامی-شە. هەرچۆنێک بێت، ئیسلام دەریایەکی شەپۆلاوییە و پڕە لە مەزهەب و ڕەوت و کەسایەتی داهێنەر. بلیمەتەکانی عەرەب و ئیسلام، ڕۆژێک لە ڕۆژان، بە زانست و داهێنان و ئەفراندنە فەلسەفییەکانیان، دونیایان ڕووناک کردبووەوە. ئەوان لە قۆناغێک لە قۆناغەکاندا، ببوون بە قدوە، نەک تەنها بۆ ئەوروپا، بەڵکو بۆ سەرجەم جیهان. مەشخەڵێکی شارستانی پرشنگدار بوون. ئەوروپییەکان پێشبڕکێیان بوو بۆ وەرگێڕانی بەرهەمی زاناکانمان و فەیلەسوفەکانمان. لەسەر ئەو بەرهەمانە، بوژانەوەی ئایندەی خۆیان بونیاد دەنا. ئەوروپییەکان شانازییان بەوەوە دەکرد کە ئیبن سینا و ئین روشد و فارابی دەناسن، وەک چۆن ئێمە لە ئێستادا، شانازی بە دیکارت یان کانت یا هیگڵ-ەوە دەکەین. لەو رۆژگارەدا زمانی عەرەبی، زمانی جیهانگیریی و فەلسەفە و داهێنان بوو، دروست وەک ئێستای زمانی ئینگلیزی. سەرەڕای ئەوە، ئیسلام وەک ڕەحمەتێک هاتووە بۆ جیهان، نەک بەڵایەک بێت بۆ جیهان. وەک ئەوەی ئەو گروپانە لێیتێگەیشتوون: ئیخوان موسلمین و ئەلقاعیدەکان و داعشەکان و قەرزاوییەکان و ئەردۆگانییەکان... هتد.

بەهەر حاڵ، جیهانی عەرەبی، بگرە سەرتاپای کۆی جیهانی ئیسلامی، حاڵی حازر بۆ دوو بەرەی گەورەی دژ بە یەک دابەشبووە: بەشێکی کراوە بەسەر جیهاندا- بەشێکی هەڵکورماو بەسەر خودی خۆیدا. بەشێکی لێبووردە- بەشێکی تەکفیریی. بەشێکی ڕۆشنگەر- بەشێکی تاریکبین. بەشی یەکەم لە دوو بەڵگەنامەی گرنگدا بەرجەستە بووە: یەکەمیان بریتییە لە بەڵگەنامەی مەککەی پیرۆز کە لە رۆژی 30 ئایاری ساڵی 2019، لە پەراوێزی کۆنگرەی نێودەوڵەتی واژۆکرا، ئەم کۆنگرەیە رابیتەی جیهانی ئیسلامی سازیکردبوو، 1200 کەسایەتی ئیسلامی لە 139 وڵاتی خاوەن مەزهەب و تائیفەی ئیسلامی جیاوز جیاوازەوە، واژۆیان کردووە. بەڵگەنامەکە باس لە چەسپاندنی بەهای پێکەوە ژیان دەکات لە نێوان ئاینەکان و کلتورەکان و ڕەچەڵەکەکان و مەزهەبەکان. دانیناوە بە ڕەوایەتی فرە ڕەنگی و جیاوازیی لە ئاین و باوەڕ و مەزهەبدا و دەڵێن ئەمە سونەتێکی گەردوونییە. هەرچی بەڵگەنامەی دووەمیانە، واتە "بەڵگەنامەی برایەتی مرۆیی لە پێناو ئاشتی جیهانی و ژیانی هاوبەش"، ئەم بەڵگەنامەیە لە بەرواری 4 شوباتی ساڵی 2019 لە پایتەختی ئیماراتی یەکگرتوو، ئەبو زەبی بڵاوکرایەوە. هەر یەکە لە شێخی ئەزهەر و پاپای رۆما، بەسەرپەرشتی دەسەڵاتدارانی ئێستای ئیمارات، واژویان کرد. بەڵگەنامەکە داوای بڵاوبوونەوەی کەلتوری لێبوردەیی و پێکەوە ژیان و ئاشتی دەکات، لە نێوان سەرجەم گەلان و ئاینە جیاوازەکاندا، بێ هچ جیاکارییەکی تائیفی یان رەگەزپەرستی. ئەم ئاراستە گشتییە ڕۆشنگەرە، پێویستە لە جیهانی عەرەبیدا، بڵاوببێتەوە. هیچمان لەدەست نایەت، جگە لەوەی سەرسامبین بەم شۆڕشە فیکریی و ئاینییە کە لە ئێستادا، شانشینی عەرەبی سعودییە و ئیماراتی یەکگرتوو، دەستیان پێکردووە.

هەرچی ئاراستەی پێچەوانەیە، واتە ئاراستەی ئیخوان موسلمین و لق و پۆپەکانی، ئەوە دەبێت خۆمانی لێدوورخەینەوە. چونکە پێش هەر کەسێکی دیکە، مەترسییە بۆ سەر عەرەب و موسڵمانەکان. بۆچی؟ چونکە لە سەرتاپای جیهاندا، ناو و ناوبانگیان لەکەدار دەکات. هەروەها ئەوانی دیکە تەکفیر دەکات و دان بە ڕەوایەتی شوێنکەوتوانی ئاین و مەزهەبەکانی دیکەدا نانێت. بگرە داوا دەکات لە ڕەگ و ڕیشەوە دەریانبێنن و لەسەر شێوازی داعش، پاکتاویان بکەن. لەبەر ئەوە دەڵێم هێڵی دۆحە- ئەستەنبوڵ، واتە "هێڵی داخران و دەمارگیریی ئیخوانی"، هێڵێکی داخراوە، چونکە بە پێچەوانەی بزاوتی مێژوو هەنگاو دەنێت. تەنها هێڵی مەککە و ئەبو زەبی، کە هەر دوو بەڵگەنامەکەیان بۆ مرۆڤایەتی گەڵاڵەکرد، کونێک دەکاتە دیوارە داخراوەکەی مێژوو، بۆ کۆی عەرەب و موسڵمانەکان. تەنها ئەم هێڵە تازە ڕۆشنگەرە، ئومێدی کەمەکێک ڕووناکییە. ئەوە هیوای ئایندەیە. سەرەڕای هەمو ئەوانە، ئەمە تاقە هێڵە کە نوێنەرایەتی جەوهەری راستەقینەی ئیسلام و قورئانی پیرۆز دەکات:

« یا اَیُهَا النَاسُ إِنَا خَلقْنَاکُم مِن ژَکَرٍ واُنپی و جَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وقَبَائِڵ لِتَعَارَفُوا...» (الحجرات، 13) صدق الله العڤیم.

سەرچاوە:

الشرق الاوسط، سێ شەممە، 6 تشرینی یەکەم، 2020

لە پەیجی  به‌ڕێز : هەورامان  وریا قانع  وەرگیراوە.

فەرەنسا و موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لە پەیوەندیی نێوان ئیسلام و تێرۆر

مەریوان وریا قانیع

فەرەنسا وڵاتی نزیکەی ٦ ملیۆن موسڵمانە لە کۆی نزیکەی ٦٧ ملیۆن، ئەمەش مانای ئەوەیە نزیکەی ٩% دانیشتوانی ئەو وڵاتە موسڵمانن. ئەم ژمارە لە موسڵمان لەو وڵاتەدا خاوەنی سەدەھا مزگەوت و ڕێکخراو و ناوەندیی دینیی و نادینین. زۆرینەی ھەرەزۆری ئەم موسڵمانانە وەک کۆچبەر چوونەتە ئەو وڵاتە و لە ساڵانی شەستەوە بە ژمارەی گەورە لەو وڵاتەدا جێگیربوون، موسڵمانەکانی فەرەنسا سەر بە شوێن و جێی جیاوازن، ھەیانە عەرەب، ھەیانە تورک و فارس و کورد ھتد...  لەو ٦ ملیۆن موسڵمانە تەنھا نزیکەی ٤٠% ڕۆژانە نوێژ دەکەن، تەنھا ٢٣%  دەچنە نوێژی جەماعەت لە ڕۆژی ھەینیدا. ژمارەی ئەو موسڵمانانەش کە مەشروبخۆرن ڕێژەیان ٣٤%.  ئەم لە موسڵمان لەو وڵاتەدا خاوەنی سەدەھا مزگەوت و ڕێکخراو و ناوەندیی دینیی و نادینیی ھەمەجۆرن. لەناو ئەم گشتە ئاڵۆزەدا کەسانێکیان ھەن  وەزیر و پرۆفیسۆری زانکۆ و ھونەرمەند و  وەرزشەوان و گۆرانیبێژ و نووسەری گەورەن و لەناوە بەناوبانگەکانی ئەو وڵاتەن، زۆرینەی ئەو موسڵمانانە کەسانێکی بێوەین و خەریکی کارکردن و باشترکردنی ژیانی خۆیان ماڵ و منداڵەکانیانن، ھەشیانە جیھادیست و تێرۆریستن و کاری سەرەکییان کوشتن و وێرانکردنە.

لە ساڵانی نەوەدەوە، چ لە فەرەنسادا و چ لە زۆرێک لە وڵاتە ئەوروپییەکانی تردا، شەپۆلێک لە سەلەفیەت لەناو موسڵمانانی کۆچبەردا بڵاوبۆتەوە، کە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا بە ”ئیسلامی پێترۆ دۆلار“، واتە ”ئیسلامی دۆلاری نەوت“، ناودەبرێت. ئەم ئیسلامە ئیسلامی ”وەھابیی سەلەفیی“ سعودی و وڵاتانی خەلیجە، کە لەڕێگای دۆلاری زۆری نەوتەوە بە جیھاندا بڵاوکراوەتەوە. باڵێکی ئەم ئیسلامە سەلەفییە بە ”سەلەفیەتی جیھادیی“ ناودەبرێت کە ڕێکخراوەکانی وەک ئەل قاعیدە و داعش و چەندانی تر نوێنەرایەتی دەکەن. ئەوەی لەناو ئەوروپادا لە تێرۆر و کوشتن و وێرانکردن بەرپرسە، ، ئەم بەشە سەلەفییە جیھادییەی ئیسلامە. ئەمانە نوخبەیەکن لە گەنجانی ئەو وڵاتانە و وەک سەلەفییەکی توندڕەویی جیھادیی خۆیان بە نوێنەری ڕاستەقینەی ئیسلام دەزانن و بەناوی ئەم نوێنەرایەتیکردنەشەوە ئەوەی بەڕاستی دەزانن، ئەنجامیئەدەن. ئەمانە نەک تەنھا دژ بە سیستمی عەلمانی فەرەنسیی و دژ بە ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادییە تاکەکەسیی و دەستەجەمعییەکانی تری ناو کۆمەڵگای فەرەنسین، بەڵکو دژ بە سەرجەمی ئەو فۆرمانەی تری ئیسلامیشن کە لەگەڵ دیدە سەلەفییە جیھادییە داخراوەکەی ئەواندا ناگونجێت. لەڕووی فیکریەوە زۆرینەی ئەمانە منداڵەکانی سەید قوتبن. وەکچۆن سەید قوتب لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا جیھانی سەردەمەکەی خۆی بە ”جاھیلیەتێکی نوێ“ دەزانی، بە خودی کۆمەڵگا ئیسلامییەکانەوە وەک بەشێک لەو جاھیلیەتە، ئەم نەوە تازانەی سەلەفیەتی جیھادیش ھەمان دیدی سەید قوتبیان ھەڵگرتوە و ھەموو جیھان بە ”جیھانێکی جاھیلیی“ دەزانن. خۆشیان وەک جەنگاوەێکی جیھادیی دژ بەم ”جاھیلیەتە تازە“ وێنادەکەن. زۆرینەی ئەمانە کەسانێکن لە پەراوێزیی کۆمەڵگای فەرەنسیدا و لەو ژینگانەدا دەژین کە پڕە لە بێئیشیی و توڕەیی و بێمتمانەیی و تاوان و دزیی و یاساشکێنیی. ئەوەی لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لە فەرەنسا ڕوویدا لەناو ئەم وێنە گشتییەدا ڕوویدا. سەربڕینی ئەو مامۆستا فەرەنسییە ڕووداوی ناو ئەو ژینگە دینیی و کۆمەڵایەتییە کە لەسەرەوە باسمکرد.

 ئەو کەسەی مامۆستاکەی سەربڕیی بە ڕەچەڵەل شیشانیە و تەمەنی ١٨ ساڵە. ئەم کوڕە لە تەمەنی ٦ساڵیدا لەگەڵ خێزانەکەیدا بەرەو فەرەنسا ڕادەکەن و لەوێ دەبن بە پەنابەر و نیشتەجێدەبن. مامۆستا فەرنسییەکە مامۆستای مێژو و جوگرافیا بووە و لە پۆلەکانیدا ھەندێک منداڵی خێزانە موسڵمانەکانی ھەبووە. ئەم مامۆستایە ساڵانە کۆمەڵە وانەیەکی لەسەر ”ھاوڵاتیبوون“ گوتۆتەوە. ”ئازادی ڕادەربڕین“یش یەکێک بووە لەو بابەتانەی بۆ قوتابییەکان باسیکردوە و گرنگیی پێداوە. لە وانەیەکیدا لەسەر ئەم بابەتە ئەو وێنە کاریکاتۆریانەی نیشانداوە کە گۆڤاری شارلی ھێبدۆ، Charlie Hebdo، لەسەر پێغەمبەری موسڵمامان بڵاویکردبووەوە. باوکی یەکێک لە خوێندکارە موسڵمانەکان، کە تەمەنی ٤٨ ساڵە، لای پۆلیس و لای ئیدارەی قوتابخانەکە شکات لە مامۆستاکە دەکات، دواییتر گرتەیەکی ڤیدیۆیی لەسەر ئەو مامۆستایە بڵاودەکاتەوە و بە ”پۆخڵەوات“ ناویدەبات. ناو و ناونیشانی مامۆستاکە لەسەر ئینتەرنێت بڵاودەکرێتەوە. دوای ماوەیەک ئەو کوڕە شیشانییە پەیدادەبێت، ئەم کوڕە مامۆستاکە ناناسێت، بۆیە لە قوتابخانەکە بڕی ٣٠٠ بۆ ٣٥٠ ئێرۆ ئەدات بە دوو خوێندکار بۆئەوەی مامۆستاکەی نیشانبدەن. ئەوانیش پارەکە وەردەگرن و مامۆستاکەی نیشانەئدەن. دواتر کوڕە شیشانیەکە  لە یەکێک لە کۆمەڵانەکانی پاریسدا پەلاماری مامۆستاکە ئەدات و سەریدەبڕێت. وێنەی پەلاماردانەکەش دەگرێت و لەسەر تویتەرەکەی خۆی بڵاویدەکاتەوە.  ئیسلامییەکی توندڕەوی تریش لەم تاوانەدا بەشداربووە کە پێشوەخت لای پۆلیسی فەرەنسی ناسراوبووە. بە کورتییەکەی ئەوەی ڕوویداوە کارێکی خۆبەخۆ و ھەڵچوونێکی کوتوپڕ نەبووە، بەڵکو ئیشێکی ڕێکخراو و پلان بۆدانراو بووە.

پرسیارەکە ئەوەیە ئەم ڕووداوە چیمان پێدەڵێت؟

بە بۆچونی من ئەم ڕووداوە بە خەڵکی جیاواز شتی جیاواز دەڵێت. ئەوەی ئەم ڕووداوە، بۆ نموونە، بە موسڵمانەکان و بە ئیسلام وەک دینێک دەیڵێت جیاوازە لەوەی بە  فەرەنسییەکان و ئەوروپییەکانی دەڵێت. ئەم ڕووداوە پێویستە بە موسڵمانەکان بڵێت کە دینەکەیان ھەڵگری ئەگەری جۆرێک لە تەفیسر و لێکدانەوەیە، کە جگە لە کوشتنی ئینسان و وێرانەکاریی و سوکایەتییکردن بە ژیان، ژیانی ملیۆنەھا مرۆڤ، شتێکی دیکەی لێ سەوزنابێت. ”سەلەفیەتی جیھادیی“ لە ئاسمانەوە نەکەوتۆتەخوارەوە، کافرەکان دروستیان نەکردوە، لە دەرەوەی جیھانی ئیسلامیدا بەرھەمنەھاتوە،  بەڵکو لەناو لێکدانەوە وتەفسیر و تێگەیشتنێکی تایبەتەوە بۆ قورئان و حەدیس و کەلەپوری ئیسلام خۆیەوە ھاتووە. ئینکارکردنی ئەم ڕاستییە سادەیە بەشداربوونە لە دروستکردنی ئەم ھێزە تاریکەدا. ”سەلەفیەتی جیھاندیی“ دەرکەوتێکی ھێجگار تاریک و ترسناک و وێرانکەری ئیسلامە، چەندە ڕووی لە کەسانی ناموسڵمانە، ھێندەش ڕووی لەو موسڵمانانەیە کە لە خۆیان ناچن. بنبڕکردنی ئەم جۆرە لە تێگەیشتن و تەفسیرکردنی ئیسلام، ئەرکی ژمارە یەکی ھەموو ئەوانەیە خۆیان بە موسڵمان و دیندار دەزانن و لە خەمی دین و پێغەمبەر و خوداکەیاندان. پاکژکردنەوەی ئیسلام لەم ئەگەری تەفسیرکردنە تاریکە، کردەیەکی مێژوویی ھێجگار گرنگە و پێویستیی بە عەقڵێکی دینیی کراوە و بە ویژدانێکی ئینسانیی گەشەکردو و بە ڕۆحیەتی ھاریکاریی و بەدەم یەکەوەچوون ھەیە، کە بەداخەوە بەو قیڕەقیڕ و خۆنمایشکردن و ھەڵا و زەنایە دروستنابێت، کە ئێستا لەلایەن ھێزە دینییەکانەوە دەیبینین. زۆرینەی ئەوەی لە کوردستاندا دەیبینین کاردانەوەیەکی دۆگمایی و ترسناکە کە ئاو بە ئاشی ئەم تێگەیشتنە سەلەفیە جیھادییەدا دەکات کە وەک سەرەتانێکی دینیی و فەرھەنگیی، لەگەشەکردندایە.

ھەرچی ئەوروپییەکانە لە پەیوەندیاندا بەم تاوانەوە، جارێکی تر پێ لەسەر کۆمەڵێک پرنسیپ دادەگرن کە بە بنەمای شوناسی سەرەکیی خۆیان و کۆمەڵگاکانیان دەزانن، لەوانەش پرنسیپی ”ئازادیی ڕادەربڕین“ و بەرگریکردن لە ”مەدەنیی“ و ”عەلمانیی“ بوونی دەوڵەتەکەیان، کە لە فانتازیایی زۆرینەیاندا ئەو پرنسیپانە وەک بنەمای دیموکراسیەت کاردەکەن. ھاوکات ھەست بە جۆرێک لە ترس دەکەن کە لەناو کۆمەڵگاکانیاندا دروستبووە و ھەڕەشە لەو بەھاکان و لەو فۆرمانەی ژیانیان دەکات کە بە چەندان سەدە دروستیانکردوە. کاردانەوەکانی سەرۆکی فەرەنسیی و زۆر کاردانەوەی تری سیاسییەکانی ئەووپا لەم ڕەوتەدا دروستدەبێت. بەشێوەیەکی گشتیی دەکرێت لە زۆرێک لە وڵاتە ئەوروپییەکاندا دوو شێوازیی جیاواز لە کاردانەوە لەیەکتری جیابکەینەوە. یەکەمیان کارادانەوەی کەسان و ھێزە  ڕاستڕەوەکانە، کە باس سەندنەوەی ڕەگەزنامە و لە دەرکردن و گەڕاندنەوەی ئەو کۆچبەرە موسڵمانانە دەکەن بۆ وڵاتی خۆیان، سەرەڕای ئەوەی ئەوان دەیان سالە لەو وڵاتانەدا دەژین و زیاد لە نەوەیەکیان لەو وڵاتانەدا لەدایکبوون. زۆرشیان جگە لە زمانی فەرەنسیی ھیچ زمانێکی تر نازانن. دووھەمیان، کاردانەوەی کەسان و ھێزگەلێکی ترە کە باس لە ڕیشەکێشکردنی ئەو ژینگە کۆمەڵایەتیی و ئابورییە دەکەن کە لەناو پاریسدا منداڵێکی شیشانی پەنابەر، دەگۆڕێت بۆ تێرۆریست و پیاوکوژێک.

بێگومان دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە کارە تێرۆریستیانە و بەھێزبوونی زیاتری ئەم شەپۆلە سەلەفییە، لەناو ئەوروپادا دۆخی ژیانی ئەو چەند ملیۆن کۆچبەرە موسڵمانانە تەواو زەحمەت و ناڕەحەتتر دەکات کە لە خەمی دابینکردنی ژیانێکی باشتردان بۆ خۆیان و ماڵ و منداڵ و کەسوکارەکانیان. لە دەرەوەی ئەوروپاشدا لەشکرێک لە توندڕەو ئامادەدەکات لە دەیەکانی داھاتوودا ژیانی ئەوانەش کە ھێشتا لەدایکنەبوون، وێرانبکەن.

بەگژاچوونەوەی ئەم فۆرمە لە دین و دینداریی، ئەم فۆرمە لە ئیسلامێکی ترسناک، ئەم مۆدێلە تاریکە لە موسڵمانبوون، بەر لەوەی ئەرکی کەسێکی نادینیی بێت، ئەرکی کەسێک لە دیندا بەدوای شوناسی خۆیدا ئەگەڕێت، ئەرکی ھەموو ئەوانەیە کە ئیسلام بەلایانەوە بنەمای شوناس و دونیابینیانە. ئەو ئیسلامەی کە گەنجێکی شیشانی لەناو پاریسدا دەگۆڕێت بۆ پیاوکوژ، ئیسلامێکە لە قەیراندایە، لە قەیرانێکی ھەمەلایەنە و ھەمە ڕەھەندا.

ھەرچی ئازادیی ڕادەربڕینە بەھایەکی گەردونیی ھێجگار گرنگ و بنەڕەتییە و پێویستیی بە پاراستن و بەرگریلێکردنی بەردەوام ھەیە، بەرامبەر ھەموو ئەوانەی بەناوی جیاواز و لەژێر دروشمی جیاوازدا بەگژیدادەچنەوە و  دەیانەوێت سنوورداریبکەن.  داخستنی دەمی مرۆڤ سڕینەوەی یەکێک لەو ئاکارە ھەرە سەرەکییانەیە، کە مرۆڤ دەکات بە مرۆڤ و لە ئاژەڵەکانی تری جیادەکاتەوە.

لەپەیجی بەرێز دكتۆر مەریوان وریا قانیع وەرگیراوە..

بایکۆتی فەلسەفە

هونەر تۆفیق

لەوتاری دەستبەکاربونیدا وەک سەرۆکی فەرەنسا ساڵی 1981 فرانسوا مێتران ئاماژەی بەتواناکانی وڵاتەکەیدا لەکایە پیشەسازی و ئابووری و سیاسیەکاندا، پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی بەجیهانی دەرەوەو قەبارەی هەناردەی فەرەنسی بۆ دەرەوە باسکرد، یەکێک لەو هەناردە فەرەنسیانەی مێتران ئاماژەی پێداو چۆنیەتی سودپێگەیاندنی بەجیهان فەلسەفەبو.

فەلسەفەی فەرەنسی وەک لەشۆڕشی فەرەنسی 1789و دواتر شۆڕشی خوێندکاران مایی 1968دا بەرجەستەبووە لەسەر بنەمای ئازادی، یەکسانی، برایەتی دامەزراوەو جاڕنامەی مافی مرۆڤی جیهانی لەسەر داڕێژراوە.

پەیوەندی سیاسی فەرەنسی بەجیهانی ئیسلامەوە لەجەنگەکانی خاچیەکانەوە تا سەردەمی سوڵتان سەلیمی عوسمانی هیچ ڕێکەوتن و هاوپەیمانیەکی تیادا ڕوینەداوە. لە 1568دا هاوپەیمانی فەرەنسی و ئیسلامی (عوسمانی) مۆردەکرێت، فەرەنسیەکان بەتوراس و فیکری ئیسلام ئاشنادەبن.

لەپاش ئەزموونی ئەندەلوسەوە، فەرەنسا یەکەم وڵاتی ئەوروپیە کە ئەو توراس و فیکرە لە ئیبنو روشد و ئیبنوسینا و فارابیەوە تا دەقی قورئان وەردەگێڕنە سەر زمانەکەیان. دەستەی یەکەمی ڕیفۆرمی سیاسی لە کۆتاییەکانی سەردەمی عوسمانیدا، رەشید ڕەزا، تەهتەهاوی و دواتر نەوەی تەها حسەین و عەقاد لە فەرەنساوە دێنەوە و هەوڵی ریفۆرم لە فیکر و سیاسەتی دنیای ئیسلامدا ئەدەن، جگە لەوەی یەکەم زانکۆ لەجیهانی ئیسلامدا لەکاتی ناپلیۆندا لە قاهیرە دەکرێتەوە  یاسای میسری کە یاسای مەدەنی زۆربەی وڵاتە عەرەبی و ئیسلامیەکانی لەسەر داڕێژراوە فەرەنسیەکان هاوکاری نووسینەوەی بوون.

تەنانەت ئەم ئاڵایەی ئێستای هەرێمی کوردستانیش دوو هاوڕێی فەرەنسی نەوەکانی بەدرخان لەساڵی 1936دا نەخشەیان کێشاوە.

فەرەنسا تەنیا وڵاتی هەناردەی شەراب‌و بۆن‌و پەنیرو سەیارەی پیجۆ نیە تابایکۆت بکرێت، وڵاتێکە زۆربەی بنەما فەلسەفیەکانی حوکمداری‌و سیاسەت‌و فیکری مرۆڤایەتی‌و ئازادی بۆجیهان هەناردەکردووە. ئەگەر پەنیرەکەی نەخۆن‌و عەترەکانی لەخۆ نەدەن، ناتوانین دروشمە سیاسی‌و فیکریەکانی ئەوان بۆ  ماف‌و ئازادی مرۆڤ بەکارنەهێنین.

کورد و ئەردۆگان و فەرەنسا

خالد سلێمان              

بەهاری ساڵی 1991، کوردان لەسەر سنورەکان جگە لەسەرماو برسێتی لە پای کۆڕەوێکی ملیۆنی کە لە ترسی قەتڵ و عامێکی تر لەسەر دەستی ڕژێمی سەدام حسێن هەڵهاتبون؛ لە تەنیایەکی نێودەوڵەتیدا دەژیان و کەس لای لێنەدەکردنەوە. لەو چرکەیەدا کە مناڵانی کورد لە سەرماو برسێتیدا گیانیان لەدەست ئەدا، فەرەنسا یەکەم ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بو، پرۆژە بڕیارێکی بۆ پاراستنی خەڵکی کوردستان خستە بەردەم ئەنجومەنەکەو لە ژێر ناونیشانی هێڵی پاراستنی 36 دا پەسەند کرا. ئەو کوردستانەی ئێستا هەیە، لەپای ئەو بڕیارەی فەرەنسادا مایەوە.

دانیال میتێران، هاوژینی سەرۆکی کۆچکردوی فەرەنسا، فرانسوا میتێران یەکەم کەسایەتی نێودەوڵەتی ئەوروپی بو، لەسەرەتای ساڵانی 1991دا بێتە کوردستان و ژیانی خۆی بخاتە ژێر مەترسییەوە. ئەوەش لە پێناو شکاندنی ئەو بازنە ئاسنینەی کە کوردستانی لە سەر ئاستی ناوخۆیی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی پێ گەمارۆ درابو.

فرانسو هۆڵاند یەکێک بو لە سەرۆکەکانی دنیا بەڕەسمی سەردانی کوردستان بکات، چاوی دنیا ڕابکێشێت بۆ سەر هەرێمەکەمان، کە ئەردۆگان بۆ ئەوەی ناوی کوردستان بەزمانیدا نەیەت، ناوی لێنا (هەرێمە جوانە).

فەرەنسا یەکەم وڵات بو دان بنێت بە ڕۆژاوای کوردستان و دوای ڕزگارکردنی تەواوەتی کۆبانێ، پێشوازی لە شەڕڤانان بکات و خاتو نەسرین عەبدوڵای شەڕڤان و سیاسەتمەدار ئیلهام ئەحمەد لە کۆشکی ئێلیزێ بکات و وەک نمونەی ژنانی ئازاد لە پێناو مرۆڤایەتی دەجەنگن، بیانناسێنێت.

فەرەنسا یەکەم وڵاتی دنیا بو پەیمانگەیەکی کوردی لە پاریسدا بکاتەوەو لە رێگەیەوە زمان و کولتورو ئەدەبی کوردی لە زانکۆکانیدا بخوێنرێن. ئەمانەو چەندەها هەڵوێستی تری ئەم وڵاتە کە هەرگیز پشتی لە کورد نەکردوەو بەردەوام پۆرتاڵێکی جیهانیی گەورە بوە بۆ کوردانی هەمو پارچەکانی کوردستان.

فەرەنسا لە چەندەها بواری مرۆیی و سیاسی و ئابوری و کولتوری و میدیاییدا یارمەتی کوردستان دەدات.

تورکیا گەورەترین پارچەی کوردستانی داگیرکردوە، پەلی هاوێشتوە بۆ باشورو جگە لەوەی ناوچەیەکی زۆری داگیرکردوە، ڕۆژانە خەڵکی سڤیلی کوردستان بۆردومان دەکات.

لە ڕۆژئاوای کوردستان، عەفرین و سەری کانی و ترپە سپی داگیرکردوە. لە عەفرین تەنانەت دار زەیتونەکانیشی لە بن هێناوەو چارەنوسی کوردانی داوەتە دەست کۆمەڵێ جەردەو مرۆڤکوژی گروپە تیرۆریستەکان.

تورکیا دەرگای بۆ داعش واڵاکردو ئەگەر یارمەتیەکانی فەرەنساو هاوپەیمانان نەبوایە، بەیارمەتی ئەردۆگان و ئیخوان موسلمین، تیرۆریستان هەمو کوردستانیان داگیر دەکرد.

تورکیا زمان و کولتورو ئەدەب و تەنانەت وجودی کورد ڕەتدەکاتەوەو دانی پێدانانێت.

تورکیا سیاسیە کوردەکان وەک سەرۆک خێڵ وەسفدەکات و پاریس لە کۆشکی ئێلیزێ پێشوازییان لێدەکات.

تورکیا، کوردەکان وەک تورکی چیایی وەسفدەکات، فەرەنسا وەک نەتەوەیەک و خاوەن میراتێکی گەورەی مرۆڤایەتی ناوچەکە، تەماشایان کورد دەکات و دەیناسێنێت.

تورکیا، تەنانەت لەسەر ئەنتەرنێتیش دان بەکوردستاندا نانێت و زۆری لەکۆمپانیای گوگڵ کرد نەخشەی کورستان لەسەر داتاکانی خۆی بسڕێتەوە.

ئەمڕۆ لە کوردستاندا، ئیخوان موسلمین بە ڕابەرایەتی کەسانی وەک عەلی قەرەداغی و حزبی وەک یەکگرتوی ئیسلامی، ژمارەیەکی زۆری خەڵکی کوردستانیان کردوەتە (جەوقەی) ئەردۆگان و لە ڕیزی سوپایەکی سەر تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان دژایەتی فەرەنسا دەکەن. کەسیش بەلای ئەسڵی مەسەلەکەدا ناچێت کە مامۆستایەکە فەرەنسی بەدەستی تیرۆریستێک لە تەنیشت خوێندنگەکەی خۆیدا سەربڕاوە، بەڵێ سەربڕاوە، وەک چۆن داعش پێشمەرگەکانی ئێمەیان سەربڕی.

ئەمە گۆڕانکارییەکی زۆر ترسناکە لە مێژوی ئێمەدا، جارێکی تر کورد ببێتە کەوا سوری بەر لەشکری ئەم شەڕەی ئیخوان موسلمین دژی فەرەنسا، ئایا عەلی قەرەداغی و یەکگرتوی ئیسلامی ئەتوانن ئاوەها بەردوام بن و کورد بکەنە داردەستی سوڵتانێکی (قاتل)ی وەک ئەردۆگان و بیکەن بەگژی دۆستەکانیدا؟ ئەمە پرسیارێکە، ڕوبەڕوی کۆمەڵگەو ڕۆشنبیران و ناوەندە سیاسییەکانی کوردستان دەبێتەوە.

سوتاندنی ئاڵای كوردستان و هەڵكوتانە سەر بارەگای پارتی دیموكراتی كوردستان لە بەغدا مەحكوم دەكەین

بەڵێن عبدوڵڵا : سوتاندنی ئاڵای كوردستان و هەڵكوتانە سەر بارەگای پارتی دیموكراتی كوردستان لە بەغدا مەحكوم دەكەین

سوتاندنی ئاڵای كوردستان و هەڵكوتانە سەر بارەگای پارتی دیموكراتی كوردستان لە بەغدا مەحكوم دەكەین

چەند ساڵێكە سیاسەتی هەندێ لەهێزە باڵا دەست‌و دەست رۆیشتوەكانی عێراق دژ بە هەرێمی كوردستان‌و مافە رەواكانی لەبەغدا بە راشكاوی ‌و بە ئاشكرا پەیڕەو دەكرێ، بەردەوام لەنێو دامودەزگاكانی حكومەتی عێراق‌و لە میدیاكان‌و لە كۆڕو كۆبوونەوە‌و بۆنەكانیان خەریكی هاندان‌و گۆشكردنی خەڵكی عێراقن، دژ بە هەرێم‌و گەلی كوردستان. دواجار گەیشتە ئەوەی بە بەرچاوی هێزەكانی پۆلیس‌و ئاسایش لەبەغدا پەلاماری بارەگای پارتی  دیموكراتی كوردستانیاندا و سوتاندیان، بەمەش نەوەستان، رق‌و كینەیان گەیشتە ئەوپەڕی شۆڤێنیەت‌و ئاڵای كوردستانیان سوتاند.

ئەم كارە قێزەونە سیاسەتێك لەپشتیەوەیەو هەڵیدەسوڕێنێ ‌و ئاراستەی دەكات ‌و بۆتە بەشێك لە نەهجیان، ئەگەر دەسەڵاتیان هەبێ زۆر لەوە خراپتر دەكەن، بۆیە ئێمە لە حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان جارێكی تریش جەخت دەكەینەوەو روی دەممان دەكەینە سەرجەم حزب‌و لایەنە كوردستانیەكان‌و پێیان دەڵێین ناوچەكە‌و عێراق‌و كوردستان بەهەلومەرجێكی سەخت‌و دژوارو هەستیار تێدەپەڕێ.

بۆیە پێویست دەكات لەبەرامبەر ئەو پلان‌و سیاسەتە دوژمنكاریەی بەرامبەر كوردستان پەیڕەوی دەكرێت، نێوماڵی كوردستانی رێك بخرێتەوە. دەبێ ئەم روداوە ترسناكە بەجدی وەربگرین‌و بچوك نەكرێتەوە لە هەڵسوكەوتی چەند كەسێكی سەرەرۆ‌و لە یاسا دەرچوو. باشترین وەڵام بۆ ئەو سیاسەتە دوژمنكاریە چارەسەری كێشە ناوخۆیەكانمان‌و خزمەتكردنی خەڵكی كوردستان‌و یەكڕیزی نیشتمانیە.

بەڵێن عەبدوڵڵا-سكرتێری حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان

17/10/2020