دیسان قەییوم و كودەتای سپی ئەردۆغان

توركیا لە شەستەكانی ئەم سەدەیە بە وڵاتی كودەتاكان ناسرابوو، لەو كاتەدا هەر كاتێك سەرباز حوكمی ئەو وڵاتەیان بەدڵ نەبایە ئەوا كودەتایان بەسەر دەسەڵاتدا دەكرد، وە دەرگای زیندانیان بەڕوووی دەسەلاتداران دەكردەوە، وە هەمیشەش بیانوویان بۆ ئەو كارە بریتی بوو لەوەی ئەو دەسەڵاتە بۆتە مەترسی بەسەر بنەماكانی علمانیەت و كەمالیزم لە توركیا.

دوای ئەوەی پارتی دادوگەشەپێدان لە دوای ساڵی 2001دەسەڵاتی لە توركیا گرتە دەست، ڕێوشوێنی توندی گرتەبەر تا ئەمانیش بەدەردی ئەوانی پێش خۆیان نەچن، وە نەبنە قوربانی كودەتایەكی سەربازی، بەڵام لە ماوەی ساڵانی حوكمڕانی ئەكەپە كودەتاكان گۆڕانیان بەسەر داهات، وە كودتاكان چوونە چوارچێوەی سیناریۆی خودی دەسەڵاتداران لە توركیا.

لە 15 تەمووزی 2016 لە سیناریۆیەكی گوماناوی ئەردۆغان بەناوی كودەتایی سەربازی كە لە دژی ئەنجام دراوە، توركیا كردە زیندانێكی گەورەی سیاسی، بە شێوەیەك كە لەو كاتەوە تا ئێستا بە هەزاران كەس لە چین و توێژە جیاجیاكانی توركیا لە (فەرمانبەری ئلسایی بگرە، تا دادوەر و پەرلەمانتار و نووسەر و ئەكادیمی ...هتدا) خراونەتە ناو زیندانەكانی توركیا.

رۆژی 19( ئابی 2019)ش، ئەردۆغان و حزبەكەی پەنایان بردە بەر جۆرێكی تازە لە كودەتا، كە قوربانیەكانی ناویان ناوە كودەتایی سپی، ئەویش بە لادانی سێ سەرۆك شارەوانی لە گەورە شارەوانیەكانی ( ئامەد ، وان ، ماردین) لە جێدانانی قەییوم لە شوێنی ئەو سەرۆك شارەوانیانە، كە بەدەنگی خەڵك هەلبژێردرابوون.

لە هەڵبژاردنی 31 ئاداری ئەمساڵ كە بۆ هەلبژاردنی شارەوانیەكانی توركیا ئەنجام درا، پارتی دیموكراتی گەلان(هەدەپە) درووشمی (قەییومەكان بەسەرشۆڕی دەنێرینەوە لای ئەردۆغان ) هەڵگرتبوو.

شایانی باسە دوای هەڵبژاردنی ئەیلولی 2016 كە هەدەپە و پارتی دیموكراتی هەرێمەكان توانی بوویان 104 شارەوانی بەدەست بێنن، دەسەڵاتدارنی توركیا 96 شاروانیان لە كارەكانیان دوورخستەوە و بەشی هەر زۆریشیان وەك چەندین پەرلەمانتار و كادیر و لایەنگری دیكەی هەدەپە خرانە زیندانەكان.

لەبەرامبەر ئەو سیاسەتەی ئەكەپە لە دوایین هەڵبژاردنی شارەوانیەكانی توركیا، هەدەپە كاری بۆ تێكشكاندنی سیاسەتی دانانی قەییومەكان كرد، بۆیە تێكشكاندنی ئەو سیاسەتە و دۆڕانی گەورەی ئاكپارتی لە شارەوانیە گەورەكانی توركیا لە نموونەی ( ئەنقەڕە و ئەستنبۆڵ و ئیزمیر و مێرسین ....هتدا) هۆكاری كودتا سپیەكەی ئەمدواییەی ئەكەپە بوون.
سەر لەنوێ سەپاندنەوەی دەسەڵاتی قەییومەكان و لادانی ئەو كەسانەی كە بە ئیرادەی خەڵك و لە رێگەی سندوقەكانی دەنگدانەوە ببوونە سەرۆك شارەوانی توركیا، دەسەڵاتی ئەكەپە بەرەو قەیرانی زیاتر دەبەن، ئەمە لە كاتێكدایە كە لایەنی بەرامبەر لە ئیمرالی و ناوەندەكانی بڕیار لە هەدەپە، هەمیشە جەغت لە چارەسەری ئاشتیانە دەكەنەوە.

دەسەڵاتدارنی توركیا ئەگەر بەو نەفەسە نادیموكراسیانە مامەڵە لەگەل كێشەكان بكەن، توركیا و ناوچەكە بەرەو تونێلێكی تاریك دەبەن كە دەرچوون لێی ئاسان نەبێت.
قەیران و كێشەكانی توركیا لەگەڵ ئەمەریكا و رۆژئاوا، وە هەڕەشە بەردەوامەكانی توركیا بۆ داگیركردنی رۆژئاوای كوردستان، پەلامارە بەردەوامەكانی بۆسەر باشووری كوردستان، كێشەو دەستوردانی ئەو وڵاتە لە كاروباری وڵاتانی عەڕەبی و ئیسلامی گەواهی دەری ئەو ڕاستیەی سەرەوەن كە زوو یان درەنگ دەبێت ئەردۆغان و حزبەكەی باجی گەورەی بۆ بدەن.

 

هیوا سەید سەلیم

 

 

ك-س

پیادەڕەوەكان لەدۆخێكی مەترسیداردان

ساڵانە ژمارەیەكی زۆری هاوڵاتیانی ئێمە دەبنە قوربانی رووداوەكانی هاتووچۆ ژمارەیەكی زۆر بریندار دەبن و گیان لەدەست دەدەن، ئەگەر جیاوازی بكرێت لەنێوان بەكارهێنەرانی شەقام لە (شۆفێر و پیادە و سەرنشین) هەمیشە پلەی یەك لە قوربانی رووداوەكان سەرنشینەكانن وە پلەی دوو پیادەكانن دواتر شۆفێرانن. لەساڵی 2018 لەسنوری بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی سلێمانی (218) هاوڵاتی بە رووداوی هاتووچۆ گیانیان لەدەست داوە كە لەم ژمارەیە (153) سەرنشین بووە (67) پیادەڕەو بووە (4) شۆفێر بووە.
لە شەش مانگی یەكەمی ساڵی 2019 لە سنوری بەڕێوەبەرایەتی هاتوچۆی سلێمانی (75) كەس گیانی لەدەست داوە كە (41) كەس سەرنشین بووە (24) پیادەكان بوون (10) شۆفێران بوون. هەمیشە ریزبەندی گیان لەدەست دانی پیادەكان لە پلەی دووەم بووە و بەردەوام ژمارەیەكی بەرز و مەترسیدارە بووە.
یاسای هاتووچۆی ژمارە (86) ساڵی 2004 لە چەند بەشێك باس لە پیادەڕەوەكان دەكات. لەبەشی (25) یاساكە باس لە سزادانی ئەو شۆفێرانە دەكات لە پیادەكان دەشێلن لەسەر هێڵی پەرینەوە یاخود لەدەرەوەی هێڵی پەرینەوە باس لە هەڵسوكەوتی شۆفێر دەكات لەكاتی رووداوەكە بە یارمەتیدانی قوربانیەكە یاخود بەجێ‌ هێشتن و هەڵهاتن دوای رووداوەكە وە هەندێ‌ باسی یاسایی تر.
بەشی (17) لە یاساكە باس لە پێشڕەویەكانی هاتووچۆ دەكات لەیەكێك لە خاڵەكان باسی ئەوە دەكات و دەڵێت پێشڕەوی بۆ پیادەكانە كاتێك كە پێ‌ دەخەنەسەر هێڵی پەرینەوە و دەیانەوێت بپەڕنەوە واتە لەم كاتەدا پێویستە شۆفێر بوەستێت و یارمەتی پیادەكە بدات.
بڕیاری ژمارە( 79 ) ی ئەنجومەنی وەزیران لە 27/2/2019 لە خشتەی ژمارە (2) خشتەی سزاكانی هاتووچۆ بڕگەی (14) دەڵێت هەر شۆفێرێك لەسەر هێڵی پەڕینەوە یارمەتی پیادەكان پێویستە ئەو شۆفێرە بەبڕی (30.000) دینار سزا بدرێت.
جا قسەكە لێرەدا ئەوەیە لەساتی دەرچوونی ئەم (یاسایە) تاوەكو ئەم كاتە ئەم بڕگانە بە ئەندازەی پێویست لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیەكانی هاتووچۆ جێ‌ بەجێ‌ نەكراوە و پشت گوێ‌ خراوە، بۆیە كاری بەڕێزانە لە داواكاری گشتی و دەستە و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ كەلێپرسینەوە و بەدواداچوون بكەن بۆ هۆكارەكانی باش جێ‌ بەجێ‌ نەكردنی ئەم یاسایە. پێویستە ئەو راستیەش باس بكرێت كە درك بەكەم تەرخەمی بەرچاو دەكرێت لە جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم پرسە هەستیارەكە پەیوەستە بە سەلامەتی پیادەڕەوەكان و خاڵێكی كەموكوڕییەكانی ئەم یاسایەش ئەوەیە كە ناچاری پیادە نەكراوە كە شوێنی پەڕینەوە بەكاربهێنێت بۆ پەڕینەوە.
كاتی ئەوە هاتووە كە شێوازی كاركردن لەدام و دەزگاكانی هاتووچۆ لە هەرێمی كوردستان بگۆڕێت و بەشێوازی زانستی لێكۆڵینەوە لە داتا و ئامارەكانی قوربانیەكانی هاتووچۆ بكرێت وە دۆزینەوەی خاڵی لاواز لە هۆكاری هەڵكشانی قوربانیانی رووداوەكانی هاتووچۆ.
وە بەرپرسیارێتی لە هۆكاری دروست بوونی رووداوەكانی هاتووچۆ تەنها (شۆفێر) نیە، نابێت كاتێك كە ئاماری قوربانیەكانی هاتووچۆ روو لە دابەزین بكات. وەك سەروەریەك بۆ خۆمانی تۆمار بكەین وە كاتێكیش كە قوربانی رووداوە هاتووچۆ ڕوو لەزیاد بوون بكات بە دیاردەیەكی جیهانی ئەژماری بكەین و بەرپرسیارێتی سەرەتاو كۆتایی بخەینە ئەستۆی (شۆفێران).

مقدمی هاتووچۆ / بەختیار محەمەد عەبدوڵڵا
رائیدی هاتوچۆ / كاروان محەمەد سدیق

ب - ل

ئه‌گه‌ر توركیا هێرش بكات، كورد پێویسته‌ شه‌ڕه‌كه‌ فراوان بكات

 

هاوكێشه‌كانی ناوچه‌كه‌ ئێجگار ئاڵۆز بووه‌و سیسته‌می جیهانی به‌ كرده‌یی وا گۆڕانكاری به‌سه‌ر دادێت، ئه‌وه‌ی جێگای داخه‌ خه‌ریكه‌ هاوسه‌نگیه‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی كورد له‌ هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان یه‌كلایی ده‌بێته‌وه‌. ئه‌و هاوپه‌یمانیه‌تیه‌ سێلایه‌نیه‌ی له‌ نێوان روسیاو توركیاو ئێران به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ و چین به‌ شێوه‌یه‌كی نا راسته‌وخۆ دروست بووه‌، پێده‌چێت تێكشكاندنی هه‌ژموونی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌ له‌ تێكشكاندنی كورد و ئه‌زموونی كوردی له‌ هه‌موو كوردستان بدۆزنه‌وه‌!. به‌ داخه‌وه‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپیه‌كانیش، به‌ تایبه‌تی ئه‌ڵمانیا، ئه‌ویش به‌ هه‌ڵوێسته‌كانی به‌رامبه‌ر كوردو مه‌سه‌له‌ ئالۆزه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ده‌یه‌وێت تۆڵه‌ی هه‌ردوو جه‌نگی یه‌كه‌م و دووه‌می جیهانی له‌ ئه‌مریكا بكاته‌وه‌، له‌ كاتی ئێستادا به‌ شێوه‌یه‌كی نا راسته‌وخۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ستراتیژیه‌كانی خۆی له‌ به‌ره‌ی ئۆراسیا ده‌دۆزیته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵی شاردنه‌وه‌ی ئه‌مه‌ ده‌دات!.

ده‌وڵه‌ته‌ هه‌رێمیه‌كان، مه‌به‌ستم ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌یه‌، كه‌ كوردستانیان به‌سه‌ر دابه‌شكراوه‌، توركیا وه‌ك به‌شێك له‌ هاوپه‌یمانی ناتۆ پێشڕه‌واه‌یه‌تیان ده‌كات بۆ لێدان و سڕینه‌وه‌ی كورد، هه‌وڵده‌درێت ئه‌مجاره‌یان له‌سه‌ر بنه‌مای گۆڕینی دیمۆگرافیای كوردستان، كوردستان دابه‌ش بكرێته‌وه‌ و دیواری مرۆیی له‌ نه‌ته‌وه‌یی جیاواز له‌سه‌ر سنووره‌ ده‌ستكرده‌كانی دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی دروست بكرێت!.

كه‌واته‌ مه‌ترسی ئه‌م قۆناغه‌ به‌ ته‌نیا مه‌ترسی نیه‌ له‌سه‌ر خاك، به‌ڵكو مه‌ترسیه‌ له‌سه‌ر بنه‌ما ئه‌تنیكیه‌كان و مرۆڤبوونی كورد. توركیا له‌سه‌ر دوو ئاست ئه‌م شه‌ڕه‌ ده‌كات، ئاستێكی راسته‌وخۆ، كه‌ سوپا چه‌كداركراوه‌كه‌ی به‌ چه‌كی ناتۆو به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ئه‌لمانیاو ئه‌مریكا، به‌م دواییه‌ روسیا، له‌سه‌ر سنووره‌كانی رۆژئاوای كوردستان كۆكردۆته‌وه‌و هه‌ڕه‌شه‌ی داگیركردنی ده‌كات.

له‌ باشوریش ‌ به‌درێژایی سنووره‌كان رۆژئاواو باشوری كوردستان، ناوچه‌یه‌كی زۆری داگیركردوه‌و ئیراده‌ی خه‌ڵكی باشووری هه‌وسار كردووه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی نیوكه‌وانه‌ییه‌كی هه‌واڵگری و سه‌ربازی له‌ ده‌وروبه‌ری شه‌نگال – به‌عشیقه‌ - خه‌بات (كه‌له‌كی یاسین ئاغای) – تا مه‌خمور و له‌ وێشه‌وه‌ بۆ كه‌ركوك و ناوچه‌كانی ده‌ڤه‌ری سه‌وزئاماده‌كردووه‌. له‌ لایه‌كی تر كار له‌سه‌ر خۆشكردنی شه‌ڕی ئاگرێكی تری كوردی – كوردی ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌كه‌ بكاته‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی ناوخۆیی كوردو ره‌هه‌نده‌ سیاسی و جیۆپۆله‌تیكیه‌كانی بشارێته‌وه‌. ئه‌مه‌ی له‌م قۆناغه‌دا رووده‌دات مه‌ترسی زۆر جدین، ئه‌گه‌ر ڕیگای پێینه‌گیرێت و ده‌وڵه‌تانی رۆژئاواو به‌ تایبه‌تی ئه‌مریكا رێگا به‌و كاره‌ساته‌ نه‌گرن، پێویسته‌ كورد هه‌وڵبدات چوارچێوه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ فراوان بكات و چیتر ناوماڵی خۆی نه‌كاته‌ گۆره‌پانی شه‌ڕ. پێم وایه‌ ناكرێت له‌ ترسی دایسانی جه‌نگێكی تری جیهانی رێگا بدرێت كوردستان بكرێته‌ قوربانی!. ئه‌گه‌ر بڕیار بێت ئه‌و جه‌نگه‌ هه‌ر رووبدات با فراوان بێت و هه‌موو ئه‌وانه‌ش بسوتینێت، كه‌ ده‌یانه‌وێت كوردستان بسووتێنن.

له‌ دۆخێكی ئاڵۆزی هاوسه‌نگی هیزی وه‌كو ئێستای ناوچه‌كه‌، ئه‌گه‌ر له‌كورد بدرێت، ره‌نگه‌ زۆر گران نه‌بێت بۆ كورد، كه‌ هه‌وڵ بدات چوارچێوه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ فراوان بكات!. باهه‌موو ناوچه‌كه‌ به‌ ده‌ردی كورد بچێت. ده‌بێت له‌و باره‌یه‌وه‌ بڕیاری بوێرانه‌ بدرێت. كه‌ شه‌ڕ كه‌وته‌ سه‌رخاكی ئێمه‌ با بكه‌وێته‌ سه‌ر خاكی ئه‌و وڵاتانه‌ش، كه‌ ده‌یانه‌وێت شه‌ڕه‌كه‌ بگوازنه‌وه‌ ناو ماڵی كورد.

د.كامه‌ران مه‌نتك

 

ب . ل

لە چاوەڕوانی بەڵێنەكان

پشووی چەژن بە كۆتاهات، وە لە دوای ئەویش پشووی هاوینەی پەرلەمانی كوردستان تەواو دەبێت، ئیدی كاتی ئەوە دێت بزانین بەڵێنەكان بۆ حكومەتی بەهێز و چاكسازی ریشەیی و كارنامەی حكومەت و وەزارەتەكان بە كوێ دەگەن ؟

ئەزموونی چارەگە سەدەیەكی حوكمڕانی كوردی ڕەگوڕیشەی كەشێكی بێمتمانەی لەنێو خەڵك داچاندووە، بۆیە خەڵك هەنگاوی كرداری نەبینێت ئاسان نیە تەنیات بە بەڵێنەكان باوەڕبكات، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین كە كابینەی تازە لەبەردەم ئاڵنكاری گەورە دایە، وە ئەو كابینەیە وەك خۆیان دەڵێن هاتۆتە سەر وێرانەیەك لە چەندین كێشەی جدی، بۆیە تا ئێستا كە كاتێكی زۆر لە تەمەنی كابینەی تازە رۆیشتووە، هێشتان گرێكوێرەكان بۆ چارەسەری كێشەكان بە تەواوی نەكراونەتەوە.

دەتوانین بڵێین تاكە شت كە ئەمساڵ بە كردەوە بۆ فەرمانبەران ئەنجام درابێت، هەڵگرتنی پاشەكەوتی مووچەیە، كە ئەویش گرێدراوی رێكەوتنامەی هەرێم و بەغدایە بۆ ناردنی تێچووی بەشی هەرەزۆری مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە بەغداوە ، كە ئەمەشیان چەند مانگی داهاتوو لەگەڵ بە كۆتاهاتنی ساڵ دەكەوێتەوە بەر مشتومڕی ڕادەستكردن و ڕادەستنەكردنی نەوتی هەرێم بە بەغداوە .

لە لایەكی دیكە ئەگەر دیقەت بدەین، لەهەرە بەڵێنە زەقەكانی كابینەی تازە، بریتیە لە ئەنجامدانی چاكسازی، چاكسازی لە جومگەكانی دەسەڵات، ئەو پرسەی كە لە ئێستادا بۆتە داوایەكی زۆر پێویستی خەڵك وە بەشی هەرە زۆری لایەنە سیاسیەكان پشتیوانی لێدەكەن، بۆیە دەبێت بزانین كە چاكسازی پێویستی بە ئیرادە تەواو هەیە، كە لە ڕابردوو ئەو ئیرادەیە بوونی نەبووە.

لە هەرێمی كوردستان هەر كاتێك باس لە چاكسازی كراوە مەودای داواكە تەنیا لە ئاستی قسە و لێدوان ماوەتەوە، كە ئەمەشیان كێشەی خۆیی هەبووە، كە ئاسان نەبووە هەنگاوی جدی بۆ بنرێت، بە تایبەت لە بوونی ڕكابەری توندی حزبایەتی، وە كاریگەریەكانی دوو ئیدارەیی و باڵادەستی بەرژەوەندیە حزبیەكان بەسەر بەرژەوەندی گشتی.

لە ئێستادا كە كابینەی تازەی حكومەتی هەرێم دەستبەكاربووە، باس لە گەڕانەوەی ئەو ئیرادەیە دەكرێت بۆ چاكسازی، بەڵام كەی و چۆن و لە كوێوە دەست پێدەكەن؟ ئەمەیان هێشتا دیار نیە، بەڵام لەوبارەیەوە بەلێنی زۆر بە خەڵك بە گشتی و دەنگدەری ئەو حزبانە بە تایبەتی دراوە ، بۆیە ئەگەر بەڵێنەكانی ئەمجارەش بەدەردی ئەوانی ڕابڕدوو ببردرێت، ئایندەی ئەو كابینەیەش زۆر لەوانی ڕابردوو باشتر نابێت.

خۆ ئەگەر ئەو ئیرادەیەش گەڕایەوە، هەنگاوی دوای ئەو دەبێت بە دانانی پلان بۆ چاكسازی دەستپێبكات، و دەبێت بزانرێت لە كوێوە دەستپێدەكرێت، چونكە گەندەڵی و خرابەكاری سەرچەم جومگەكانی دەسەڵاتی گرتۆتەوە، لە سەرەوە تا خواری خوارەوە.

دەبێت هەمیشە ئەوەش بیر دەسەڵاتدارانی هەرێم بێنینەوە، كە لەپاڵ چاكسازی دەبێت ئەو كابینەیە خزمەتگوزاریەكان بۆ خەڵك بگەڕێنێتەوە، كە لە چەند ساڵی ڕابردووو بە بیانووی قەیرانی دارایی و شەڕی داعش پەكیان كەوت بوو، لە هەمووشی گرنگتر لە نێو ئەو خزمەتگوزاریانە گێڕانەوەی قەرز و پاشەكەوتی مووچەیە كە فەرمانبەران لای حكومەت هەیانە و تا ئێستا حكومەت و كابینەی تازە دوورو نزیك خۆی لەقەرەی ئەم بابەتە نەداوە.

واتا دەتوانین بڵێین چاكسازی و خزمەتگوزاریەكان و گێڕانەوەی مووچەی پاشەكەوت كراو، هەموویان گرێدراوی یەكترن، چاكسازی گرەنتی خزمەتگوزاری باش دەكات، وە گێڕانەوەی قەرزەكانیش جولەیەك لە بازاڕ درووست دەكات كە دەكرێت حكومەت و خەڵك لێی سوودمەندبن.

ئیتر ماوە بڵێین بەڵێن دەبێت كرداری بەدواوە بێت، بە تایبەت بۆ ئێستای هەرێمی كوردستان كە خەڵكەكەی لە ڕابردوو بە رۆژگاری یەكجار ناخۆش تێپەڕیووە، لە بێ مووچەی ونەبوونی خزمەتگوزاری پێویست، وە دەردەسەری زۆری خەڵك بەهۆی ناحەقی و گەندەڵی و هەموو ئەو پەتایانەی كە ئێستا لێرەوە لەوەی رەخنەیان لێدەگیریت و دەسەڵاتدارانیش دانیان پێ ناوە .

هیوا سەید سەلیم 

 

 

ك-س

 

كوردانی قرغیزستان

بنەچەی كورد لە قرغیزستان دەگەڕێتەوە بۆ كوردانی باكووری كوردستان، دوای جەنگی یەكەمی جیهانی لە ساڵی 1918 روویان لەم وڵاتە كردووە، بە تایبەتی دوای داخستنی سنووری نێوان هەردوو دەوڵەتی توركیاو یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو، لە شاخەكانی قەفقاس‌و كوردستانی سوور ژیاون، كە (لە نێوان ئازربایجان، گورجستان، ئەرمینیا) دابەش بوون، دوای چەند ساڵێك لە نەمانی (كوردستانی سوور)یش لە ساڵی 1930 راگواستنی زۆرەملێی كوردان لە قەفقاسەوە بۆ ئاسیای ناوەڕاست لە نێویشیاندا قرغیزستان دەستی پێكرد، بەمەش ئەندامانی یەك خێزان لە یەكتری جوداكرانەوەو شوێنی یەكترییان نەدەزانی، بە جۆرێك كە هەتا دوای ماوەیەكی دوورودرێژ ئینجا هەواڵی خزم‌و كەسوكاری خۆیان زانی.

هۆی راگواستنی زۆرەملێی كوردان:

یەكەم راگواستنی زۆرەملێ بۆ قرغیزستان لە ساڵی 1937 دەستی پێكرد، دووەمین راگواستنی زۆرەملێش لە ساڵی 1944 روویدا، واتە ساڵێك بەر لە كۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی جیهانی، هۆی ئەم راگواستنەش دەگەڕێتەوە بۆ هۆكاری باوەڕ پێنەكراو، لەوانەش تۆمەتباركردنی كوردان لە لایەن دەسەڵاتدارانی یەكێتی سۆڤیەتی ئەو كاتە (ستالین) بەوەی كورد سیخوڕی بۆ ئەڵمانەكان دەكەن، هەندێكیش دەڵێن بە هۆی نزیكییان بووە لە سنووری توركیاوە، ئەمەش مەترسی دەخاتە سەر ئاسایشی یەكێتی سۆڤیەت. هەندێكیتریش پێیانوایە هۆكاری سەرەكی راگواستنی زۆرەملێی كوردان بۆ ئاسیای ناوەڕاست لە كاتی جەنگی دووەمی جیهان بۆ چەندین هۆكار دەگەڕێتەوە، لەوانەش: بنەچەی كورد ئارییەو ئەڵمانەكانیش هەر ئارین، بۆیە بەم هۆیەوە ستالین رقی لە كورد هەڵگرت، (شكری خدۆ)ش لەمبارەیەوە دەڵێت: رووسەكان هەر كەسێكیان بە كورد بزانیبوایە بەوانبوایە لەناوی ببەن، هۆی دووەمیش كە گرنگترینیانە، دڵداری دایكی (ستالین) كورد بوو و ناوی (شێركۆ) بوو، تا ئێستاش گۆڕی ئەو شێركۆیە لە تەنیشت گۆڕی دایكی ستالینەوەیە، هۆیەكی دیكەش هەیە، گوایە سەركردەی ئازەری (باقیرۆف) بە هۆی سۆزداری لەگەڵ تورك رقی لە كورد دەبۆوە –توركەكانەوە ئازەرییەكان یەك بنەچەیان هەیە-، ئەو باقیرۆفە هەواڵی ناڕاستی لە سەر كورد بۆ ستالین دەناردو هەوڵی دەركردنیانی لە قەفقاسی كوردستانی سوورو سڕینەوەیان لە سەر نەخشەی یەكێتی سۆڤیەت دەدا.

هەندێك كوردیتر دوای جەنگی یەكەمی جیهانی لە كورستانی توركیاوە روویان لە یەكێتی سۆڤیەت كرد، زۆرینەی كوردانی قرغیزستان دەڵێن رەچەڵەك‌و شوێنی ئێمە دەگەڕێتەوە بۆ شاری (وان) كە ئێستا لە باكووری كوردستانی سەر بە توركیایە، كە بە هۆی زوڵم‌و ستەمی توركانەوە روویان لە قەفقاس كرد‌و بە دوای سەقامگیری‌و ئاسایشدا گەڕاون، بەڵام لەم وڵاتە تازەیەش تووشی ستەمی زۆرو زیان‌و چەوسانەوەی بەردەوامی رژێمی سۆڤیەتی سەردەمی ستالین بوون، ئەم هۆیانەی سەرەوەن، وایان لە كورد كردووە روو لە قیرغیزستان بكەن.

ژمارەیان:

لە ئێستادا ژمارەی كوردانی قرغیزستان لە نێوان (25-30) هەزار كەس دەبن، زیاتر لە بەشكیكی پایتەخت‌و جەلال ئابادو ئۆش‌و تەلاس‌و ئیسكۆڵ نیشتەجێن. لەم خێڵ‌و تیرانەوە سەرچاوەیان گرتووە: برۆكە، جەلالییەكان، مرتەفە، سەیدا. لە زۆربەی كایەو بوارو پیشەكاندا كار دەكەن، هەروەها لە كشتوكاڵ‌و تەندروستی‌و لە دامەزراوە حكومییەكانیش، بە تایبەتی لە بواری پۆلیس‌و فێركردندا.

دابونەریتە كۆمەڵایەتییەكانیان:

خوانی كوردانی قرغیزستان لە خواردەمەنییەكانی (غرار) كە لە برنج‌و ماست‌و سەوزەوات دروست دەكرێت، هەروەها خواردەمەنی (خۆشلامە) كە بریتییە لە گۆشتی چەوری باش برژاو و پیازو پەتاتەی بەسەردا دەكەن، بێ ئەوەی تێكیبدەن‌و بیجوولێنن، پاشان سەوزەواتی دەكەنە سەر، هەروەها جۆری دیكەی خواردەمەنیی كورد هەن، وەكو: دۆڵمە، جیك، منخال.

سەبارەت بە هاوسەرگیریش لای كوردانی قرغیزستان، لەو نەریتە كۆنە توندە دەربازیان بووە كە جاران هەیانبوو، بریتی بوو لەوەی كوڕو كچەكە یەكترییان نەدەبینی هەتا كاتی مارەبڕین، هاوسەرگیریش بە خوێندنەوەی سورەتی فاتیحە دەستی پێ دەكرد، دواتر دایك و باوكی كوڕەكەو خزمانی زاوا دەچوونە ماڵی بووكەكەو داوای كچەكەیان دەكرد، ئەگەر رازیبوونایە هەر لەوێ زێڕیان پێشكەش دەكرد‌و جارێكی دیكەش فاتیحە دەخوێندراو كرداری مارەكردن دەستی پێ دەكردو بە ئامادەبوونی حزمانی بووك‌و زاوا ئاهەنگ لە ماڵی باوكی بووكەكە ساز دەكراو خزمانی زاوا دیارییان پێشكەش بووكە دەكرد. پاشان كاتی ئاهەنگی گواستنەوە دیاری دەكراو ئاهەنگ دەگێڕدرا، خۆ ئەگەر رووداوێكی نەخوازراویش رووی بدابوایە، لەوانەبوو بۆ ماوەی ساڵێك یان زیاتر ئاهەنگی بووك گواستنەوەكە دوابخرابوایە.

بەڵام سەبارەت بە مەراسیمی مردن، ئەوا بە پێی شەریعەتی ئیسلامی بەڕێوە دەچێت، جا مردووەكە پیاو یان ژن، گەنج یان پیر بێت، لە نەریتە كۆنەكانیان دوای ناشتنی مردووەكە بۆ ماوەی چل رۆژ ریشیان نەدەتاشی‌و جلوبەرگی رەشیان دەپۆشی، گوێیشیان لە میوزیكیش نەدەگرت، بۆ ماوەی ساڵێكیش ئاهەنگ‌و شایی‌و زەماوەندیان قەدەغە دەكرد، بەڵام ئێستا بەشێك لەو نەریتانە گۆڕاون، دوای حەوت رۆژ لە ناشتنی مردووەكەیان هەر كەسەو ئازاد دەبێت‌و دەتوانن گوێ لە موزیك بگرن‌و ئاهەنگ‌و زەماوەندیش ساز بكەن، بەڵام خاوەنی مردووەكە بۆ ماوەیەكی زۆر بە خەمباری دەمێنێتەوە.

سەبارەت بە ئاهەنگی لەدایكبوونیش، شێ× رەمەزان‌و محەمەدوفیچ سەیدۆف، سەرۆكی كۆمەڵەی كوردانی قرغیزستان دەڵێت: ئەم نەریتانە لە گەلی رووسیاوە فێربوون، بە تایبەتیش لەم ماوەیەی دواییدا، زۆرینەی كوردانی قرغیزستان ئاهەگی لە دایكبوونیان لە چێشتخانەكان ئەنجام دەدەن‌و زیاتر لە پێنج هەزار دۆلار خەرج دەكەن، تا ئێستاش كوردانی ئەو وڵاتە ئاهەنگی خەتەنەكردنی كوڕان دەگێڕن‌و لە هەموو لایەكەوە بانگهێشتی خەڵكی دەكەن، وەك ئەوەی ئاهەنگی هاوسەرگیری بێت.

چالاكییە رۆشنبیرییەكان:

كوردانی قرغیزستان بەشدارییان لە فیدراسیۆنی كوردی لە یەكێتی سۆڤیەتی پێشوودا دەكرد كە بابایف محەمەد سلۆ لە ساڵی 1988 دایمەزراندبوو. نوێنەری كوردانی قرغیزستان بەڕێز شێخ رەمەزان محەمەدۆڤیچ سەیدۆف بوو، دوای هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت، فیدراسیۆنی ناوبراویش هەڵوەشایەوە. بەڵام كوردانی ئەوێ بۆ خۆیان فیدراسیۆنێكی تایبەتیان بە بڕیاری كۆشكی كۆماری بە ناوی (جڤات) دامەزراندو لە لایەن بەڕێز سەلاح قاسم لە ساڵی 1993 تاكو 2002 سەرپەرشتی دەكراو بەشدارییان لە ئاهەنگەكانی نەورۆزو هەندێك ئاهەنگی نیشتیمانی‌و نەتەوەییتر دەكرد.

دوای ئەوەش لە ساڵی 2002وە بە شێوەیەكی دیموكراتی شێخ رەمەزان محەمەد سەیدۆف سەرۆكایەتی دەكرد، دواتر ناوی فیدراسیۆنەكە لە (جڤات)ەوە گۆڕا بۆ (میدیە) بە هۆی نەبوونی چالاكیی شیاو بۆ ئەو ناوە، دەستیشیان بە چالاكیی نوێ كردو تیپێكی سەمایان بە ناوی (میدیە) دامەزراند، كە لە شەش كوڕو شەش كچ پێكدەهات، جێگەی رەزامەندی‌و سەرسامیی هەموان بوون، بەشدارییان لە سەرجەم بۆنەو ئاهەنگە نیشتیمانی‌و نەتەوەییەكانی قرغیزستان دەكرد، خەڵاتی باشترین سەمای فۆلكلۆرییان لە ساڵی 2003 دامەزراند، هەروەها تیپێكی میوزیكیشیان دامەزراندو بەشدارییان لە بۆنەو ئاهەنگە جیاوازەكاندا دەكرد. هەروەها مۆڵەتی فەرمیشیان لە حكومەتی قرغیزستان وەرگرت‌و كاریان لە سەر خوێندنی قوتابییانی كورد كرد بە زمانی كوردی لە قوتابخانەكانیان. خولی فێركردنی زمانی كوردیش دەستی پێكرد‌و فیدراسیۆنەكە بەشدارییان لەو بەرنامانەدا كرد كە لە ئێزگەی نیشتیمانی بە ناوی رادیۆی میدیا بە زمانی كوردی پەخش دەكرا. بەرنامەیەكی هەفتانەشیان بۆ ماوەی 30 خولەك هەیە، ئەمە هەر لە ساڵی 2002وە هەیە تا ئێستا، لە ساڵی (2000)یشەوە تا ئێستا چوار فیلمی دیكۆمێنتاری لە سەر كورد لە تەلەفزیۆنی قرغیزستان پێشكەش كراوە. هەروەها شوێنێكی تایبەتیان لە مۆزەخانەی نیشتیمانی قرغیزستان لە ساڵی 2003 بە ناوی (شوێنی فۆلكلۆری كوردی) بۆ تەرخان كراوە، كوردیش لەو ساڵەوە لەم مۆزەخانەیەدا بوونەتە ئەندام.

لە ساڵی 2004 نوێنەری هەرێمی كوردستان بەڕێز (خۆشەوی مەلا ئیبراهیم بابەكر) لە رووسیاو وڵاتانی سەربەخۆ بەشداری كردووەو لەگەڵ ئەندامانی كۆمەڵەی ناوبراو و ئەندامانی پەرلەمانی قرغیزستان گفتوگۆیان كردو پرۆتۆكۆلی دۆستایەتی‌و هاریكارییان لە نێوان هەردوو حكومەتی كوردستان‌و قرغیزستان بەست. لە رۆژی 3/11/2004یش ئاڵای كوردستان لە سەر "كۆمەڵەی دۆستایەتیی گەلان" لە بەشكیكی پایتەخت هەڵكراو ئاڵای كوردستانیش لە نێوان ئاڵای گەلاندا شەكایەوەو زنجیرەی ژمارە 48ی پێدرا، رۆڵەكانی كوردیش لە گوندە دوورەكانەوە هاتن، تاكو وێنەو گرتەی یادگاری لە ژێر ئاڵای كوردستاندا بگرن. لە ساڵی 2004 شێخ رەمەزان بە پاڵپشتیی حكومەتی قرغیزستان سەردانی هەرێمی كوردستانی كرد، قرغیزییەكان ویستیان بەم سەردانەی شێخ رەمەزان، پەیوەندیی ئابووری‌و سیاسی لەگەڵ ئەم هەرێمە نوێیەدا بكەنەوە، ئەمەشیان خستە بەردەستی سەرۆككوەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستانی ئەو كاتە (نێچیرڤان بارزانی)، بارزانیش پێشوازیی گەرمی لە شاندی مێوان كردو رەزامەندیی خۆی لە سەر كردنەوەی پەیوەندیی نێوان هەردوولا دەربڕی‌و كردنەوەی نووسینگەیەك‌و دامەزراندنی پەیوەندی لەگەڵیان‌و گۆڕینەوەی بازرگانیش.

خەباتی سیاسی:

كوردانی قرغیزستان هەتا لە ناوی (كەی جی جی- هەواڵگری سۆڤیەتی) دەترسان، هەتا نەیاندەوێرا داوای فێربوونیش بكەن‌و وەكو نەتەوەكانیتر بخوێنن، زۆرینەی كوردانی ئەوێ خەریكی شوانكارەیی‌و ئاژەڵ بەخێوكردن بوون، ئەو كاتە تاكە كەسێكیشیان خاوەن بڕوانامەی زانكۆیی نەبوو، ژمارەیەكی كەمیان خاوەن بڕوانامەی خوێندنی ناوەندی بوون، تا كەسێك بە ناوی (بابایف محەمەد سلۆ) پەیدابوو و پرسی كوردی جوولاندو لاوانی بۆ داواكردنی كوردستانی سوور هاندا، كاتێكیش داوای كوردستانی سووریان كرد، هەندێكیان كەوتنە بەر ئازارو ئەشكەنجەو دەستگیركردن، بەڵام دواتر هەندێك مافیان پێدرا، وەكو وەرگرتنی قوتابیانی كورد لە زانكۆكان، تا ساڵی هەشتاكان بارودۆخی كوردانی ئەوێ باشتر بوو، بەڵام دواتر هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەتی لە ساڵی 1990 بەسەردا هات. كوردانی ئەوێ سێ خۆپیشاندانی ئاشتیانەیان لە سەردەمی سەرۆك میخائیل گۆرپاشۆف ئەنجامدا، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ رۆڵی (بابایف محەمەد سلۆ) كە كوردانی سەرانسەری یەكێتی سۆڤیەتی پێشووی كۆكردەوەو داوای لێكردن روو بكەنە مۆسكۆو داوای گەڕاندنەوەی (كوردستانی سوور) بكەن. بەشداربووان لە مۆسكۆ كۆبوونەوە، محەمەد سلۆ بابایف پێیوتن: پێویستە چیتر لە كەی جی جی نەترسین‌و داوای كوردستانی سوور بكەینەوە، هەتا ئەگەر گیانی خۆیشمان بكەینە قوربانی ئەم داخوازییە. لەو كاتەدا (كەی جی جی) لێكۆڵینەوەیەكی لەگەڵ (محەمەد سلۆ)دا كرد‌و لێیان پرسی بۆچی داوای كورستانی سوور دەكەنەوە؟ لە وەڵامدا محەمەد سلۆ پێیوتبوون: ئێمە یەك هەڵبژاردەمان هەیە، یان كوردستانی سوور، یان هەموو كورد دەكوژن‌و ماڵەكانیان دەسووتێنن، ئێمە لەگەڵ دراوسێ ئەرمەنییەكانمان ماندووبووین، هەر شتێك دەكەین، ئەوان پێمان دەڵێن ئێوە كێن؟ لە كوێوە هاتوون؟، ئێمەش دەمانەوێت بیسەلمێنین كە ئێمە كێین‌و ئەم زەوییەش هی كوردە، سەرۆكی پێشووی سۆڤیەتیش (لینین) ئەم حكومەتەی دامەزراند، دە بڵێن ئێوە بەرهەڵستكاریی لینین دەكەن؟ پاشان بڕیاریان دا لەگەڵ كۆمیتەی ناوەندیی حزب كۆببنەوە، ئەو كاتە (یۆفگینی بریماكۆف) بەرپرس بو

و، كاتێك بریماكۆف هاتە ناو هۆڵەكەوەو وتی: ئەی كوردەكان چیتان دەوێت؟ (بابایف محەمەد سلۆ) هاواری كردو یەخەی گرت‌و هێندەی نەمابوو لێیبدات‌و پێیوت: تۆ دوژمنی كوردیت، نامەوێ لەگەڵ تۆدا گفتوگۆ بكەم، لە هۆڵەكە دەریكرد، هەمووان پێیانوابوو لە سێدارەی دەدەن، بەڵام وەڵامی دانەوەو وتی: با لە سێدارەم بدەن باشترە لەوەی لە سایەی ئەم رژێمەدا بژیم، تا مردن داوای كوردستانی سوور دەكەین.

دوای ئەم دیدارە زۆر شت روویاندا، بەڵام هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1990، بۆ جاری دووەم رێگەی لە هێنانەدیی خەونی كورد بە (كوردستانی سوور)ەوە گرت‌و ئەو هەموو هەوڵ‌و كۆششە بە با چوو.

سەرچاوە: بە دەستكارییەوە لە توێژینەوەیەكی هەمەلایەنەی توێژەر محەمەد عەلی سوێرەكی لەلایەن (باڤێ رامان)ەوە وەرگیراوە.

 

ئامادەكردنی بە دەستكارییەوە: بابێ رامان

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: رابەر رەشید

 

ب. ل