بە هانای خوێندنی کوردی بکەون لە کەرکوک!

رێدار فاتیح

پێشتر و لە دۆخی ئاساییدا، هەمیشە باسمان لە کۆسپەکانی بەردەم سەرکەوتنی خوێندنی کوردی لە کەرکوک کردوە، ئێستا و دوای خراپبونی دۆخی دارایی، تەندروستی، دەرونی، کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئەمنی لە کەرکوک و تەواوی ناوچە دابڕێنراوەکانی کوردستان، سەرباری سەرنج و کێشەکانی پێشو، بەداخەوە کۆمەڵێک کۆسپی دیکەی گەورە بەرۆکی خوێندنی کوردیی لە ناوچەکە گرتوە.

لە روی دەستوری و یاساییەوە، پێویست بو حکومەتی ناوەند بە یەکسانی و بێ جیاوازیی نەتەوەیی کاری کردبا و هەلی یەکسانی بۆ هەموان دابین کردبا، ئێستا کە ناوەند کار بۆ ئەوە ناکات، پێویستە حکومەتی هەرێم درک بە هەستیاریی دۆخەکە بکات و راستەوخۆ لێکۆڵینەوە لەم پرسە چارەنوسسازە بکات و میکانیزمی گونجاو بۆ چارەسەرکردنیان دابنێ.

حکومەتی ناوەند بڕیاری دەستپێکی پرۆسەی خوێندنی ئەمساڵی داوە لە (29)ی ئەم مانگەدا، بە شێوەی خوێندنی تێکەڵ و بە جێبەجێکردنی کۆمەڵێک رێکار، گەرچی بەو رێکارانەشەوە پرۆسەی خوێندن لە وڵاتدا دوادەکەوێت، سەرباری ئەوە هێشتا کار بۆ جێبەجێکردنی ئەو رێکارانە لەسەر خوێندنی کوردی نەکراوە.

 ئەمانەی خوارەوە گرفتە هەنوکەییەکانی بەردەم خوێندنی کوردین لە کەرکوک:

یەکەم/ ترسی مامۆستایان و دایکان و باوکانی خوێندکاران لە پەتای نەگریسی کۆرۆنا، بەتایبەت لە کاتێکدا وەرزی سەرما و پەتا هاتوە و ژمارەی توشبوان و گیانسپاردنی هاوڵاتیان بە ڤایرۆسەکە لە هەڵکشاندایە.

دوەم/ زیاتر لە هەشت هەزار مامۆستا و فەرمانبەری خوێندنی کوردی راژەیان سەر بە هەرێمی کوردستانە و دوچاری دواکەوتنی موچە و خراپیی دۆخی گوزەران بونەتەوە، لەم دۆخەدا مامۆستایان ناتوانن وەکو پێویست بە ئەرکی خۆیان هەستن.

سێیەم/ حکومەتی ناوەند بڕیاری کردنەوەی سێ کەناڵی پەروەردەیی داوە بۆ هەرسێ قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی بۆ پشتیوانیی خوێندکاران، بەتایبەت لە کاتێکدا حکومەت بڕیاری داوە هەر پۆلێک تەنها یەک رۆژ لە هەفتەدا لە خوێندنگەکاندا ئامادەیی هەبێت. ئایا خوێندنی کوردی چۆن قەرەبوی ئەم ئامادەنەبونەی خوێندکاران لە پۆلەکاندا دەکاتەوە؟

چوارەم/ حکومەتی ناوەند بریاری راگرتنی وانەی ئایینی لە تاقیکردنەوە کۆتاییەکاندا داوە، کە وانەی ئایین وانەیەکی سەرەکییە لە خوێندنی عەرەبیدا، خوێندنی کوردی ناچار دەبێت هەردو وانەی عەرەبی و ئایین لە تاقیکردنەوەکاندا رابگرێت، بەو پێیەی هەردو وانەکە یەک تاقیکردنەوەی کۆتاییان هەیە، ئەمەش زیانێکی زۆر بە خوێندکارانی کورد دەگەیەنێت، چونکە زۆرینەیان دوای سەرکەوتن لە قۆناغی ئامادەیی دەچنە زانکۆکانی کەرکوک، کە خوێندنی فەرمی تیایاندا بە زمانی عەرەبییە.

چی بکرێت؟

ئەگەرچی لە روی کارگێڕییەوە کەرکوک و ناوچە دابڕێنراوەکان سەر بە حکومەتی ناوەندن، بەڵام ئەرکی ئەخلاقی و نەتەوەیی حکومەتی هەرێمی کوردستانە بە تەنگ خەم و کێشەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیەوە بێت، بەتایبەت بواری پەروەردە، سەرەڕای کێشە سەرەکییە کەڵەکەبوەکانی خوێندنی کوردی، پێویستە بە زوترین کات بۆ خوێندنی ئەمساڵ بڕیاری یەکلاکەرەوە بدات و رێگر بێت لە دواکەوتنی خوێندکارانی کورد لە پرۆسەی فێربون و پەروەردەدا، بەلایەنی کەمەوە پێویستە لەم کاتەدا بەپەلە بیر لەم چارەسەرانەی خوارەوە بکاتەوە؛

1- لە ئەگەری کەمتەرخەمبونی وەزارەتی تەندروستیی بەغدا لە دابینکردنی سەلامەتی بۆ خوێندکارانی خوێندنگە کوردییەکان، وەزارەتی تەندروستیی هەرێم هەستێت بە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە و نەهێڵێت هیچ کارەساتێکی مرۆیی لە خوێندگەکاندا دروست بێت.

2- پێویستە هەرچی زوە چارەسەری دۆخی دارایی مامۆستایان بکرێت.

3- بەپەلە بیر لە گەیاندنی وانەی خوێندکاران لە دەرەوەی خوێندگە بکرێتەوە؛ لە رێی دامەزراندنی تەلەفزیۆنیی ناوخۆیی.

4- وانەی عەرەبی لانەبرێت و وەکو وانەیەکی سەرەکی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و پێنج کێشەی بەردەم حاکمی نوێی کۆشکی سپی

سەروەت هەڵەبجەیی

بەدەر لەچارەنوسی هەڵبژاردنەکانی ئەمریکاو ئەوەی کە دوناڵد ترەمپ یان جۆ بایدن ببێتە حاکمی کۆشکی سپی، سەرۆک کۆماری نوێ چەندین کێشەی گرنگی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەمدا دەبێت.

سیاسەتەکانی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان:

تورکیا بەهۆی سیاسەتەکانی ئەردۆغانەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک لەوڵاتانی ناوچەکەو جیهان ئاڵۆزکردوە، لەگەڵ یۆنان بەچەندجارێک لەشەڕ نزیکبوەتەوە، لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپی ئەو پێکەنینەی جارانی نەماوە، چەند ناوچەیەکی لەعێراق‌و هەرێم داگیرکردوە، بەبیانوی شەڕی پەکەکە لەسوریاش هەمان سیاسەتی پەیڕەوکردوە، لەگەڵ وڵاتانی وەک سعودیە، میسرو ئیمارات ناکۆکی ئایدۆلۆژیایی هەیە، سەرەڕای ئەوەی کە بەکارتی پەنابەران بەردەوام بوەتە سەرئێشە بۆ وڵاتانی ئەوروپی، کڕینی سیستەمی بەرگری موشەکی ئێس 400ی ڕوسیاو تاقیکردنەوەی بەپێچەوانەی یاسای ڕێکخراوی ناتۆ کە ئەنکەرە تێیدا ئەندامە، ئەمانە بەشێکن لەو کێشانەی کە سەرۆک کۆماری ئەمریکا لەگەڵ تورکیا دەیبێت.

دۆسیەی ئێران:

دۆناڵد ترەمپ بەکشانەوەی لەڕێکەوتنی ناوەکی ئێران‌و سەپاندنی قورسترین سزای ئابوری بەسەر ئەم وڵاتە‌و پاشان بەکوشتنی قاسم سوله‌یمانی فەرماندەی پێشوی هێزی قودسی سوپای پاسداران، ئاڵۆزییەکانی لەگەڵ حکومەتی تاران بەشێوازێکی کەموێنە بەرزکردەوە، ئیدارەی ترەمپ هەر وتوێژێکی لەگەڵ ئێران بەدۆسیەی موشەکی، سیاسەتی تاران لەناوچەکە، دۆسیەی ناوەکی‌و مافی مرۆڤ مەرجدارکردوە کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە ڕەتکراوەتەوە، بەم هۆیەوە یەکێک لەگرنگترین کێشەکانی بەردەم سەرۆک کۆماری نوێی ئەمریکا شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ دۆسیەی ئێران.

عێراق‌و سوریا:

سەرەڕای سەرکەوتنەکانی ئەمریکا لەشەڕی دژ بەتیرۆریزم، واشنتۆن لەعێراق‌و سوریا ڕوبەڕوی هەڕەشەو گوشاری جیاجیا بوەتەوە، ئەمریکا لەسوریا دەبێت سیاسەتێکی ڕونتری بەرامبەر بەگۆڕانکارییەکانی ئەو وڵاتە بەتایبەت کاراکتەرە ناوچەیی‌و نێودەوڵەتییەکان‌و ڕۆڵی داهاتوی خۆیی‌و پاڵپشتی لەهێزەکانی وەک کوردان لەبەرامبەر حکومەتی دیمەشق‌و تەنانەت تورکیا هەبێت.

سیاسەتی ئەمریکا لەعێراق لەماوەی ڕابردودا لەسەر دوو بنەمای گرنگ بوە:

یەکەم، لەئاکامی گۆڕانکارییەکانی ساڵی 2003و دوەمیش لەئاکامی کشانەوەی هێزەکانی لەعێراق لەساڵی 2011، بەڵام سەرەڕای هەوڵەکانی دۆناڵد ترەمپ بۆ گەیشتن بەمۆدێلی کۆتایی پەیوەندییەکانی عێراق‌و ئەمریکا پێش کۆتایی خولی سەرۆکایەتی خۆی، ئەو گۆڕانکارییانەی کە پەیوەندییان بەکۆتایی شەڕی داعش‌و دەستڕۆیشتویی ئێران لەعێراق هەبوە، ئەم ئامانجەی ترەمپی ڕوبەڕوی کۆمەڵە کێشەیەک کردەوە.

ئەمڕۆ ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا هەوڵدەدات تاکۆتایی ئەمساڵ بەدەر لەئەنجامی هەڵبژاردنەکان، بەشێک لەهێزەکانی لەعێراق بکشێنێتەوەو چاوەڕوان ناکرێت گۆڕانکاری لەم سیاسەتەدا بکرێت، مەگەر ئەوەی کە ڕوداوێکی زۆر گرنگ لەعێراق ڕوبدات، وەک ئەوەی کە لەم وڵاتە لەلایەن ئێران یان میلیشیاکانەوە ڕوبەڕوی کێشە ببێتەوە.

لەهۆکارەکانی دیکەی گرنگیی عێراق بۆ ئەمریکا دەتوانین ئاماژە بەسنورە هاوبەشەکانی ئەم وڵاتە لەگەڵ ئێران، ئوردن، سعودیە، کوه‌یت، سوریاو تورکیا بدەین، بەدەر لەمەش عێراق خاوەنی یەدەکێکی زۆری وزەیە لەسەر ئاستی جیهان.

سەرکردەکانی فەڵەستین:

دۆناڵد ترەمپ چەندین سیاسەتی وەک گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا بۆ قودس، گرێبەستی سەدەو ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی چەند وڵاتێکی عەرەبیی لەگەڵ ئیسرائیل جێبەجێکردوە کە بەهیچ شێوازێک قبوڵکراوی لایەنەکانی فەڵەستین نەبوە، تەنانەت مەحمود عەباس سەرۆکی دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری فەڵەستینیش کە لەگەڵ ئەمریکاو ڕۆژئاوا نزیکایەتی هەبوەو لەگەڵ تەلئەبیب چەند ڕێکەوتنێکی هەبوە بەو هەنگاوانەی ترەمپ ڕازینەبوەو بەڕاشکاوانە دژایەتی خۆیی بۆ ئەوان ڕاگەیاندوە، بەهۆی ئەم سیاسەتەوە لایەنەکانی فەڵەستین وەک ناوبژیوانێکی دادپەروەر لەئەمریکا ناڕوانن، هەروەها هەوڵەکانی بەهێزبونی بزوتنەوەی حەماس‌و دەستڕۆیشتویی ئێران‌و تورکیا لەفەڵەستین دەتوانێت لەدژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بێت.

لەلیبیا تا ئەفغانستان:

هەروەها نەبونی سەقامگیریی‌و بەردەوامی ئاڵۆزییەکان لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کێشەیەکی گەورەی بەردەم سەرۆک کۆماری ئەمریکا دەبێت، بەتایبەت دۆسیەی ئەفغانستان، لیبیا، قەیرانی نێوان وڵاتانی ناوچەی کەنداو، شەڕی یەمەن‌و بەنداوی نەهزەو کاریگەریی لەسەر داهاتوی میسر، هەموو ئەمانەش پێویست بەستراتیژی نوێ‌و ڕاشکاوانەی سەرۆک کۆماری نوێی ئەمریکا دەکات.

نامه‌یه‌كی كراوه‌ بۆ به‌ڕێز جه‌نابی كاك مه‌سعود بارزانی

 

به‌هیوای كامه‌رانیتانم

به‌ڕێز بارزانی، ده‌مه‌وێ‌ وته‌یه‌كی به‌هه‌شتی مه‌لا مسته‌فاتان به‌یاد بهێنمه‌وه‌ كه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی ته‌مه‌نیدا كاتێ‌ رووبه‌ڕووی ئه‌و پرسیاره‌یان كردۆته‌وه‌ بۆچی رێگه‌تدا شه‌ڕ له‌نێوانی شۆڕش و حكومه‌تی عیراقی دروست بێته‌وه‌؟ به‌و جۆره‌ وه‌ڵامی داوه‌ته‌وه‌ (خا عه‌لیمه‌ من قینم له‌شه‌ڕ ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ شه‌ڕ خراپترین رێگایه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی هه‌ر كێشه‌یه‌ك. به‌ڵام به‌عس هیچ رێگه‌یه‌كی له‌به‌رده‌ممان نه‌هێشتبووه‌وه‌ جگه‌ له‌ ده‌ستبه‌رداربوونی كه‌ركوك بۆیان، منیش بڕیارمدا ئه‌و رێگه‌یه‌ هه‌ڵبژێرین ئه‌گه‌ر هه‌مووشمان تیا بچین، چونكه‌ نه‌مده‌ویست سبه‌ی كه‌ مردم خه‌ڵك به‌ته‌نیشتی گۆڕه‌كه‌مدا بڕۆن و نه‌فره‌تم لێبكه‌ن بڵێن بۆچی ده‌ستبه‌رداری كه‌ركوك بوویت ).
به‌ڕێز كاك مه‌سعود ده‌زانم نیگه‌رانی له‌ جموجۆڵ و په‌لهاویشتنه‌كانی په‌كه‌كه‌ بۆ ناو قوڵایی باشوری كوردستان، ئه‌وه‌ش ده‌زانم كه‌ رۆژ له‌دوای رۆژ جوگرافیاكه‌ی ئێوه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ به‌رته‌سكتر ده‌بێته‌وه‌. مه‌علومیشه‌ كه‌ هه‌ندێ‌ ناوچه‌كانی بادینان ته‌نها شه‌قامه‌ سه‌ره‌كییه‌كان به‌ده‌ستی حكومه‌ت و قه‌ڵه‌مڕه‌ویی ئێوه‌وه‌ ماوه‌ته‌وه‌. هه‌موو جیهانیش چاویان له‌ له‌شكركێشییه‌كانی سوپای توركیا هه‌یه‌ به‌ شوێنی گه‌ریلاكانی په‌كه‌كه‌وه‌. ئه‌ردۆگانیش نه‌ك نه‌یشاردۆته‌وه‌ به‌ روون و راشكاوانه‌ ده‌یڵێت په‌كه‌كه‌ له‌كوێبن بۆیان ده‌چین و تازه‌ترین لێدوانیشی ئه‌وه‌بوو كه‌ ده‌ڵێت له‌هه‌ر شوێنێكیش خوێنی سه‌ربازێكمان برژێت ئه‌وێ‌ خاكی ئێمه‌یه‌. تواناو ئاستی ته‌كنه‌لۆژیای سه‌ربازیی توركیا و نابه‌رانبه‌ری هێز له‌گه‌ڵ په‌كه‌كه‌، ئه‌گه‌ر پێش به‌شه‌ڕ نه‌گیرێت ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی بۆ هه‌موو لایه‌ك روونه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌ ده‌هێنن هه‌ڵوه‌سته‌ی جدییان له‌باره‌وه‌ بكرێت و به‌دوای رێگاچاره‌یه‌كدا بگه‌ڕێین كه‌ رێگه‌ له‌ داگیركاریی و وێرانبوونی هه‌رێمه‌كه‌مان بگرێت. به‌ڵام وه‌ك به‌هه‌شتی مه‌لا مسته‌فا فه‌رمویه‌تی شه‌ڕ خراپترین رێگایه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان. هێشتا رێگه‌ی تر ماوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیر له‌وه‌ نه‌كرێته‌وه‌ رێگه‌ی شه‌ڕ بگیرێته‌به‌ر. به‌ڵام ئه‌و ره‌وشه‌ی ئێستا له‌ باشوری كوردستان ده‌گوزه‌رێت رۆژ له‌دوای رۆژ له‌ چركه‌ساتی ده‌ستپێكردنی شه‌ڕی نێوان براكان نزیكترمان ده‌كاته‌وه‌. تۆ نابێت هیچ ئه‌وه‌ت بیر بچێته‌وه‌ له‌ژێر فه‌رمان و سه‌ركردایه‌تی جه‌نابتان بۆ یه‌كه‌مینجار له‌مێژوویی میلله‌تی ئێمه‌دا له‌شه‌ڕی رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی تیرۆری داعش و بۆ پاراستنی جوگرافیای باشوری كوردستان له‌یه‌ك سه‌نگه‌ردا خوێنی رۆڵه‌ی هه‌ر چوارپارچه‌ی كوردستان تێكه‌ڵ به‌یه‌ك بوون. گه‌ریلایه‌كی ئامه‌د و پێشمه‌رگه‌یه‌كی هه‌ولێر و شه‌رڤانێكی قامیشلۆ و شۆڕه‌سوارێكی مهاباد به‌یه‌ك گوولله‌ تۆپی داعش و له‌ناو یه‌ك سه‌نگه‌ردا پێكه‌وه‌ شه‌هید بوون، ده‌بێت ئه‌م شانازییه‌تان به‌ پارێزراویی له‌مێژوودا بهێڵننه‌وه‌. ده‌بێت هه‌ر خۆشت پارێزه‌ری ئه‌وه‌بیت نه‌هێڵیت ئه‌م گیانبازانه‌ی نیشتمان ئه‌م هه‌موو كچ و كوڕه‌ گیانفیدایه‌ی كوردستان ده‌ستبخه‌نه‌ خوێنی یه‌كترییه‌وه‌.
هێشتا له‌ زهنیه‌ت و له‌پێشچاوی جیهان وێنای تۆ ئه‌و سه‌ركرده‌یه‌یه‌ كه‌ سه‌ركردایه‌تی مه‌یدانی جه‌نگی داعشی كرد، ئه‌و جه‌نگه‌ی جیهان به‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر مرۆڤایه‌تی وێنایان كردبوو. به‌هیچ جۆرێك نابێت له‌دوای ئه‌م ناو و ناوبانگه‌ رێگا بده‌یت ئه‌م وێنایا بگۆڕێت و سبه‌ی به‌و جۆره‌ بچیته‌ مێژووه‌وه‌ بڵێن سه‌ركردایه‌تی جه‌نگی براكانی كرد. كاك مه‌سعود مێژووی سه‌ركرده‌ گه‌وره‌كانی جیهان بریتییه‌ له‌ هه‌ڵوێسته‌كانیان. له‌ دیرۆكی میلله‌تی ئێمه‌دا كه‌من ئه‌و سه‌ركردانه‌ی به‌و جۆره‌ چوونه‌ته‌ مێژووه‌وه‌ كه‌ خاوه‌ن هه‌ڵوێستی خۆیان بوون و وابه‌سته‌ی ده‌وڵه‌تان نه‌بووبن. تۆ له‌ گشتپرسی سه‌ربه‌خۆییدا ئه‌وه‌شت بۆ هه‌موو دونیا سه‌لماند جگه‌ له‌ پیاوی میلله‌ته‌كه‌ی خۆت پیاوی كه‌سێك نه‌بوویت. فه‌لسه‌فه‌یه‌كی چه‌سپاو هه‌یه‌ ده‌ڵێت (به‌ده‌ستهێنانی ده‌ستكه‌وت چه‌ند گرنگه‌، پارستنی گرنگتره‌). ئه‌م هه‌ڵوێستانه‌ی ئێوه‌ بۆ ناو مێژوو مانه‌وه‌یان وه‌ك سه‌روه‌ریی و شانازیی بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوو ئه‌وه‌تان لێده‌خوازێت له‌ ئاستی رووداو و پێشهاته‌كانی ئێستاو داهاتوودا به‌دڵێكی زۆر كراوه‌تره‌وه‌ به‌ره‌و رووی هه‌موو كێشه‌كان بچیت.
ئێوه‌ له‌ تازه‌ترین كتێبتاندا بۆ مێژوو، ئاماژه‌ به‌ خاڵێكی گرنگ ده‌كه‌یت كه‌ بایدن له‌ ئه‌مریكا پێی وتویت له‌سه‌رده‌می من و تۆدا سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ده‌بینین. ئه‌م رۆژانه‌ی ئه‌م نامه‌یه‌ بۆ جه‌نابتان ده‌نێرم و مه‌ترسی هه‌ڵگیرساندنی شه‌ڕی كورد به‌ كورد ده‌كرێت، جۆ بایدن به‌ره‌و كۆشكی سپی به‌ڕێوه‌یه‌. هیچ گومانێكیش له‌وه‌دا نییه‌ به‌ چوونی بایدن هاوكێشه‌كانی ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌ش ده‌گۆڕێن، ئه‌و هه‌ژمون و په‌لهاویشتنانه‌ی توركیا بۆ باشور و رۆژئاوای كوردستان و بۆ لیبیا و ده‌ستوه‌ردانه‌كانی له‌ شه‌ڕی جۆرجیا و ئه‌رمینیا و هه‌ڕه‌شه‌كانی بۆ ئه‌وروپا و ده‌رودراوسێكانی، به‌هۆی په‌یوه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كانی نێوان ئه‌ردۆگان و ترامپه‌وه‌ بوو، چاوپۆشی ئه‌مریكا له‌ شه‌ڕفرۆشتنه‌كانی توركیا له‌به‌ر بڕیاره‌ تاكڕه‌وییه‌كانی ترامپ بوو. به‌ هاتنی بایدن زۆرشت پێچه‌وانه‌ ده‌بنه‌وه‌. ئه‌و گوشارانه‌ی ئه‌مریكا له‌سه‌ر ئێران ره‌نگه‌ ئاقارێكی تر بگرن و ئێران به‌ هێزێكی كاریگه‌رتره‌وه‌ بهێننه‌وه‌ ناو هاوكێشه‌كان. پێویسته‌ ئه‌مانه‌ له‌به‌رچاو بگیرێن و چاوه‌ڕێی زه‌مه‌ن بكه‌ین ره‌نگه‌ زۆر رووداو به‌ قازانجی ئێمه‌ بگۆڕێت. دابه‌زینی به‌های دراوی توركی، لاوازبوونی پێگه‌ی ئه‌ردۆگان و جیابوونه‌وه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی ناو حیزبه‌كه‌ی، ئه‌گه‌ری كراوه‌ن بۆ گۆڕینی هاوكێشه‌كانی ناو توركیا و كێ‌ ناڵێت دوای دوو ساڵیتر دۆخی توركیا به‌جۆرێك نابێت په‌كه‌كه‌ بچێته‌وه‌ ناو باكوری كوردستان؟
ئه‌وه‌ی له‌ ئێستایا گرنگه‌ دورخستنه‌وه‌ی مه‌ترسی شه‌ڕی نێوان كورده‌كانه‌ ئیتر له‌ هه‌ر حیزب و به‌ره‌و پارچه‌یه‌كی كوردستان بن. راسته‌ كورد ده‌ڵێت چه‌پڵه‌ به‌ده‌ستێك لێنادرێت، ئه‌گه‌ر شه‌ڕ پێویستی به‌ ته‌نها كه‌سێك بێت بۆ هه‌ڵگیرساندنی، به‌ڵام ئاشتی پێویسته‌ به‌ دوو كه‌سه‌. بۆ چه‌سپاندنی ئاشتیش وه‌ك به‌رپرسیارێتییه‌كی دوو لایه‌نه‌ ده‌بێت په‌كه‌كه‌ش ئه‌و راستیانه‌ له‌به‌رچاو بگرێت و ئه‌ویش به‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ی به‌رپرسیارێتی ئێوه‌، له‌ خه‌می دورخستنه‌وه‌ی ئاگری شه‌ڕدابن. به‌ڵام جه‌نابتان ده‌توانن رۆڵی له‌وه‌ گه‌وره‌تر بگێڕن و دڵنیایی ئه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن كه‌ ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ری كێشه‌كانیش ئێستا ئاسان نه‌بن، به‌ڵام رێگه‌ی ئاسان بۆ دواخستنیان بدۆزنه‌وه‌.
به‌ڕێز كاك مه‌سعود ئێستا كاتی موباده‌ره‌ی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌ییه‌، خۆ ئه‌گه‌ر بووترێت چۆن له‌دۆخی مه‌ترسیداری وادا ده‌رفه‌تی ئه‌و لێكگه‌یشتنه‌ دروست ده‌بێت؟ ئه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و راستیه‌ له‌به‌رچاو بگرین كه‌ كورد رێك و ته‌بابن، كۆنگره‌یی نه‌ته‌وه‌ییمان بۆچییه‌. ئامانج له‌ كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و رێگایانه‌یه‌ كه‌ به‌ره‌و ته‌بایی و برایه‌تی ده‌مانبه‌ن. ده‌بێت كۆنگره‌یی نه‌ته‌وه‌یی ئامانج و شێوازی خه‌بات و جوگرافیای تێكۆشانی هه‌ر بزوتنه‌وه‌یه‌كی پارچه‌ جیاجیاكان و جۆری هه‌ماهه‌نگی و هاوخه‌باتی نێوان پارچه‌كانی كوردستان دیاری بكات. موباده‌ره‌یه‌كی له‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانێ‌ تارمایی شه‌ڕ و مه‌ترسیی به‌ریه‌ككه‌وتن دوربخاته‌وه‌.
میلله‌ته‌كه‌مان له‌ رابردوودا قوربانی زۆری به‌خشیووه‌، ئازارو مه‌ینه‌تی و ماڵوێرانی زۆری به‌سه‌ر هاتووه‌، ئێستاش به‌هۆی ناسه‌قامگیریی ئابوریی، خه‌ڵك له‌ دۆخێكی ده‌روونی زۆر خراپدا ده‌ژین، ناكرێت به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ دودڵ و نیگه‌رانی مه‌ترسییه‌كی تری ماڵوێرانكه‌ر بكه‌ن. بۆیه‌ دڵنیابه‌ خه‌ڵكی كوردستان و تێكۆشه‌رانی رێبازی راسته‌قینه‌ی كوردایه‌تی له‌هه‌ر حیزب و پارچه‌یه‌كی كوردستان بن، چاوی ئومێدیان له‌ هه‌نگاو بڕیاری ئێوه‌یه‌ دڵنیایی ئه‌وه‌یان بۆ دروست بێت كه‌ لانی كه‌م براكان ده‌ستیان ناچێته‌ خوێنی یه‌كتری.

 

عارف قوربانی

 

‌لەڕوانگەی چینایەتیەوە، تەندروستی خەڵک و ململانێ چینایەتی

عوسمان زیندانی

لەسیستەمی سۆشیالیستیدا ھەموو مرۆڤێک مافی دابین کردن ودەستەبەرکردنی تەواوەتی وھەمەلایەنەی تەندرووستی بەخۆڕایی بۆ فەراھەم دەکرێت .

تەندروستی واتا ژیان ، کەمافێکی سروشتی مرۆڤە ، بەپێی یاسای تەندرووستی گشتی لەعێراق بەژمارە (۸۹)لەساڵی (۱۹۸۱) و یاسایی وەزارەتی تەندرووستی ھەرێمی کوردستان ژمارە (۱٥)ی ساڵی (۲۰۰۷)جەخت دەکاتەوە لەپاراستنی تەندروستی گشتی و دابین کردنی ھەموو جۆرە پێداویستیەکانی تەندروستی لەڕووی جەستەی وعەقڵی ودەرونی و کۆمەڵایەتیەوە. ھەموو ھاوڵاتیەک بەدرێژاییی مێژوو سوودمەند بووە لەم خزمەتگوزاریە گرنگە کەپەیوەستە بەچارەنووسی مرۆڤە وە ،ھەرلە پشکنینێکی سەرەتایی تا نەشتەرگەری گەورە ، دیارە بەھەوڵ وخزمەتی ( پزیشک وکارمەندان وکرێکارانی ) نەخۆشخانەکان وپشتیوانی سەرەکی دارایی حکومەت و بەشداری خەڵک بەڵام بەشێوەیەکی ڕەمزی کەقەد نەبوتە بارگرانی لەسەر ھاوڵاتیان بەبێ جیاوازی چینایەتی ھەموو کۆمەڵگا سوودمەند بووە لەخزمەتگوزاری تەندرووستی بەڵام لەوەتەی ڕاپەرین بووە لەکوردستان و بەتایبەتی تر دوای ڕوخانی دیکتاتۆری عێراق و ھاتنی دەوڵەتی ئەمریکا ودەوڵەتانی ناوچەکە بۆسەر گۆڕەپان و حکومڕانێتی عێراق ، ئەم مافە لەخەڵک سەننراوەتەوە وڕۆژ لەدوای ڕۆژ بەبەرنامە کاردەکەن بۆفەرامۆش کردنی کەرتی تەندروستی گشتی و جیبەجێ نەکردنی یاساکانی تایبەت بەتەندروستی گشتی وبرەودان بەکەرتی تایبەت کەلێرەداتەنھا چینی کرێکارو خەڵکی زەحمەتکێشی وەک توێژی موچەخۆران و کەم دەرامەت زیانیان بەردەکەوێ وژیانی تەندروستیان دەکەوێتە بەڕەحمەتی کۆمپانیاکانی تەندروستی سەر بەکەرتی تایبەت کە دیارە ھەمووکۆمپانیایەک بەپلەی یەکەم و ئامانجی سەرەکی قازانجە و ھیچی تر واتا ئەگەر ھەر ھاوڵاتیەک پارەی نەبێ بۆ پشکنین بۆ نەشتەرگەری بۆ دەرمان دەبێ چاوەڕێی قەدەر بکا یاخودچاوەڕێی قەرز بکا یان دەبێت سواڵ بکا بۆچارەسەری نەخۆشیەکانی لە (ڕوانگەی ململانێی چینایەتیەوە ئەمەتوندترین شێوەی چەوسانەوەی سەرمایەدارییە کە کۆمپانیا و کەرتی تایبەتی پیادەی دەکات بەپشتیوانی سیاسی و یاسایی حکومەتی ھەرێم کەئەم سیاسەتە بەشێکە لە سیتەمێکی چینایەتی سەرمایەداری دژ بەمافی مرۆڤ) چونکە ھەمووان باش دەزانین نەخۆشی و نەبوونی چارەسەر بۆیان یەکسانەبەمانەوە لە تەندروستیەکی خراپ و چاوەڕوانیەکی بەئازاری درێژ خایەن یان یەکسانە بە مەرگی پێشوەخت وەک چۆن ئێستا لەم کاتی کۆرۆنایە بەملیۆنان مرۆڤ لەبەر نەبوونی کەرەستەکانی تەندروستی گیانیان لەدەستداوە لەجیھانی سەرمایەداریدا سەرەڕای بوونی ملیارەھا دۆلاری ناوبانقەکان و لەھەرێمی کوردستانیش نەخۆشخانە گشتیەکان دەبینین کە فەرامۆش کراون و بەھەزاران نەخۆشی درێژ خایەن ھەیە وبەدوای سواڵ وساقەوەن بۆ دەرمان وچارەسەری ئەم ماڵ و ئەو ماڵ یان کۆمپانیا دەگەڕێن و ھەندێک بەرنامەی تەلەفزیۆنی بۆ دەکەن تاپارەی نەشتەرگەریەکیان بۆ پەیدا بکەن ئایە مرۆڤ شایستەی ئەم ھەموو سوکایەتی و بێ نرخیە؟

یان شایستەی خزمەت کردنە کە کەزۆر جار بازرگانی و حزبایەتی تەسک بەم کارانەوە دەکرێت .

لەم ڕاستایەشدا حکومەت دیعایەکی گەورەی ھەمەلایەنەی بەڕێکخستووە کەکەرتی تەندرووستی گشتی وەک پێویست ناتوانێ خزمەت بکات و نەخۆش ڕازی ناکات . بەڵام خەڵک ئەوڕاستیە باش دەزانێت بۆچی دەیان ساڵەھەمان ستاڤ خزمەتیان پێشکەش کردووە ئەوە دکتۆر و کارمەند وکرێکاری نەحۆشانەکان نین خزمەت ناکەن ئەوە سیستەمەکەی ئێوەیە دەتانەوێ ھەمووی بکەن بەبازرگانی بۆ دەستکەوتنی قازانج بۆکۆمپانیاکان ، ئەی ئەوکەسانە کێن کەلەکەرتی تایبەت دەتوانن خزمەت بکەن بە نەخۆشەکان ھەمان کوڕوکچانی ئەم ووڵاتە نین؟بێگومان ھەرئەوانن وبەڵام ئەوە ئێوەن وەک حکومەت و شەریکە کۆمپانیاکانتان بەدەیان کۆمپانیای دەرمان ھێنان وفرۆشتنتان داناوە و نەخۆشخانەی تایبەتیتان کردۆتەوە ولەولاشەوە (دکتۆر وکارمەندان و کرێکاری نەخۆشخانە) گشتیەکانتان خستۆتە بەردەم دەرمانگەی بێ دەرمان و کارو خزمەتی بێ مووچەو نەدانی دەرماڵەکان پێیان ئەگینا ئەوانە بەشی ھەرەزۆریان دڵسۆزانی ئەم خەڵک ونیشتمانەن ئەوئێوەن خەڵک دەکەنە قوربانی پارە ،ئەم دۆخە نالەبارە دەبێت لەلایەن چین وتوێژەکانی گۆمەڵکا ڕەت بکرێتەوە و ھوشیاری پێویست بڵاو بکرێتەوە کە پاراستنی تەندرووستی ھاوڵاتیان مافێکی بێ ئەملا و ئەولای مرۆڤە و دەبێت ئەم ستەمەی حکومەت و کۆمپانیاکانیان ڕێگری لێ بکرێت .ئاگایی خەڵک لەم دۆخە زەروورەتێکە بۆ ئاراستەکردنی جەماوەر کەئەم (سیاسەتە بەشێکە لەململانێی چینایەتی دەسەڵاتی سەرمایەداری ھەرێم بۆ کۆکردنەوەی قازانج بۆ خۆیان لەڕیگەی نەخۆشخانە تایبەتەکانەوە و مەرگ و ونەخۆشیش بۆخەڵک) .....

کۆماریەکان و سزا ئابووریەکان

 

خۆمان دەزانین کەلە سەپاندنی سزا ئابووریەکان ڕژێمە سیاسیەکان و دەسەڵاتدارەکان زیانیان پێ ناگات ، ئەوەی تووشی ئازار و نەهامەتی دەبێت تەنها گەلانی ئەم ووڵاتانەیە کە ڕووبەڕووی سزای ئابووری دەبنەوە .
لەبیرمانە دوای داگیر کردنی کوێت لە لایەن عێراق چۆن ئەمەریکا لەسەردەمی بۆشی باوک ساڵی 1990 و لە پەنای نەتەوە یەگگرتووەکان توانیان سزای ئابووری بسەپێنن بەسەر عێراقدا و لەیادمانە کە چ نەهامەتی و ئازارێکی ژیانی دروست کرد بۆ سەر گەلانی عێراق و برسیەتی و هەژاری تەنگی بە هاوڵاتیان هەڵچنی بوو .
لە سەردەمی ترامپیش کۆمەڵێک سزای ئابووری سەپاند بەسەر ئێران و ئێستا دەبینین کە چۆن بەهای تومەنی ئێرانی بێ بەها بووە و گەلانی ئێرانیش ڕووبەڕووی چ نەهامەتیەک بوونەتەوە .
ئەم سزا ئابووریانە نە بوونە هۆی بێ هێز کردنی هەردوو ڕژێمی ( عێراقی ئەو کات و ئێرانی ئێستا ) ، ئەوەی ڕووبەڕووی ئێش و ئازارو نەهامەتی بووە وە تەنها و تەنها گەلەکانیان بوون .
ناشکرێت بگوترێت کە ئەم ڕژێمانە تەمسیلی گەلەکانیان دەکەن ، چونکە ڕۆژئاوا و بە تایبەتیش ئەمەریکا باش دەزانن کە لەم ووڵاتانە دیموکراسی بوونی نیە .
بۆیە من پێم وایە ئەم تێڕوانینە لە سیاسەتی جیهانی سیاسەتێکی هەڵەیە ، هەرچەندە ئەگەر لە یاسای نێو دەڵەتیش ڕێگە پێدراو بێت ، چونکە هەروەکو ئاماژەمان پێدا کە ڕژێمەکان سیاسەتی نەشیاو دەکەن بۆچ دەبێت گەلەکانیان باجەکەی بدەن ، پاشان ئەمەریکاش تاک ڕەوانە تێیدا بڕیاری لێداوە و هەر دیسانەوە تاک ڕەوانەش مامەڵەی لەگەڵدا کردووە .

نووسەر : بەرهەم کەلهوڕی