لەبارەی ئیزیدیایەتیەوە

ئێزدی وەکو ئایین، ئێزیدییاتی وەکو گومان

سمکۆ محەمەد

ئایا ئێزدی و ئێزدیاتی ئایینە، یان ئایینزایە و پاشکۆی ئایینێکی دیکەیە؟، ئەم پرسیارە موناقەشەیەکی زۆر گەورەی خوڵقاندووە چ لەنێو خۆی کورد و چ لەئاستی کۆمەڵناسی دەرەوەی کوردستان و رۆژهەڵاتناسەکانی دیکە کە هاتوونەتە کوردستان و لەسەر ئەم ئایینەیان نووسیوە و چ لەنێو خودی دەستەبژێری ئێزدییەکان ئەوانەی کە تێدەگەن بۆچی تائێستا ئەم رۆشنبیرییە بە پەنهانی ماوەتەوە و خۆی وەکو ئاینێک نمایش نەکردووە، هەرچەند رۆژهەڵاتناسەکان و گەڕیدەکان کە هاتوونەتە کوردستان، زانیاری باشیان دەستکەوتووە لە بارەی سرووت و تێکست و قەول و رۆژە تایبەتەکان و جەژنەکانیان و بەشێک لە مێژوو و کولتووری ئێزدیەکان، بەڵام ئەو نهێنیانەیان چنگ نەکەوتووە کە ئێزدی ئایینی تایبەتە لەناوچەکە و خاوەن تێکستێکی دوور لە تێکستەکانی دیکەی ئایینی ناوچەکەیە، یان لاسایکەرەوەی ئایینەکانی دیکەیە، بۆیە هەم لەباری ئایینی و هەم لە باری کولتوور کە بەجل و بەرگیانەوە دەردەکەوێت، ئایین و پۆشاک و کولتوورێکی سەربەخۆ نین، ئەوەش لە بارەی ئەوەی کە دەڵێن درێژە پێدەری ئاینی زەردەشتیی یە، ئەوەش تەنها دەستەبژێرەکانیان قەناعەتیان پێی هەیە، ئەگەرنا وەکو خۆیان دەڵێن، هێشتا خۆیان بۆیان یەکلایی نەبۆتەوە بۆچی نەیانتوانیوە خۆیان کۆبکەنەوە کە دواتر لەم باسەوە دەدوێین.

ئێزدیایتی و ئاینزای ئێزدی بابەتێکە کە گەورەترین گرێکوێرەی لێکۆڵینەوە فکرییەکان بووە بۆ خوێندنەوەی ئایین و لاهوتییەت لەناوچەکە، بەتایبەتی بۆ ئەو کۆمەڵناس و ئەکادیمی و رۆژنامەنوسانەی ناوچەکە و ئەوانی دیکەش کە لەدەرەوە هاتوون بۆ کوردستان، بۆیە زیاتر لە 3 سەدەیە لەدوای هاتنی رۆژهەڵاتناسەکانەوە لێکۆڵینەوە و باس و خواس لەسەر ئەو ئایینە دەکرێ و تائێستاش لەنێوان گومانی ئایین، یان کۆمەڵگەیەکی جیاواز ساغ نەبۆتەوە، بەهۆی ئەوەی خۆیان لەکتێبێکی سنووردار و پوختدا کۆنەکردۆتەوە و چونکە ئەو ستەمەی بەدرێژایی مێژووی بوونی خۆیان لە سەریان بووە، بەشێک بووە لە رێگرییەکانیان و هەروەها کێشەی زۆری بۆ مێژوو و سەرچاوە و رەگوریشەی ئەم ئایینە و نەتەوەی کورد درووست کردووە، بەوپێیەی کە وەها ناسراون ئەمان نەک هەر پێکهاتەیەکن لە نەتەوەی کورد، بگرە بەپێی ئاینەکەیانە بێت کە لە ناوچەیەکی سنوورداری کوردستانی قەتیس بووە، کەواتە کوردی رەسەنن، بەڵام خۆیان بەشێکی زۆریان رەسەنایەتی کوردی قبوڵ ناکەن و هیچ هۆیەکیش بەدەستەوە نادەن و گومانیان هەیە لەبوونی کۆمەڵگەیەکی ئایینی بەبێ شوناسی نەتەوەیی کە ناسراون بە کورد.

لەلایەکی دیکەوە ئەوانەی کە پشت بە بۆچوونی بوونی ئایینی کریستیانی و مەجوسی  کە بە ئاینی ئێرانی ناسراوە، لە شاخەکانی هەکاری دەبەستن، شێخ کەمالەدین ئەلدیری لە کتێبی (حیاە الحیوان الکبری) و شێخی زەهەبی لە کتێبی (تاریخ الخلفا‌و) دەڵێن ئەلمقتدر باللە ساڵی 293 ی کۆچی کە تەمەنی 13 ساڵ بووە هاتە سەر حوکم 2 جار لە خەلیفەکانی لادراوە و 24 ساڵ حوکمی کردووە لە ساڵی 316 ی کۆچی کوژراوە لەتەمەنی 36 ساڵیدا بووە، بەڵام بەپێی سەرچاوەکانی تر، گوایە بەر لە دەرکەوتنی شێخ عودەی کوڕی موسافیر کە ناسراوە بە شێخ ئادی لەلای ئێزدیەکان، بابەتەکە لەوەدا کۆکراوەتەوە کە دانیشتوانی ناوچە شاخاویەکان لەزەمەنی (مقتدر بالله) ساڵی (282-320) کۆچی و  99 ساڵ حوکمی دەسەڵاتدارێتی موقتەدر باللە بووە، ئەوکات مەنسووری حەللاج* کە موتەسەوفێکی عەدالەتخواز بووە لەسەردەمی خۆیدا کە ناعەدەلاتی هەبوو، وەکو ڤیگەر ئایکۆنێکی ناسراوی ململانێی نێوان دەسەڵاتی ستەمکار و بزووتنەوەی رۆشنبیری ئەو سەردەمە ناسراوە و هەر لەسەر ئەو راستیانە و ناعەدالەتیانە بەناهەق لە سێدارە درا، بۆیە دوای زیاتر لە سەدەیەک ئەم ئایینە دەرکەوتووە، لەدوای ئەویش شێخ ئادی لەشاخەکانی هەکار لە نێوان کوردستانی باشوور و باکور دەرکەوتووە، ئیدی دوای ئەو هەوڵەی کە بۆ خوداناسی بەپێی تێگەیشتنی خۆی هەوڵیداوە، ئیدی مورید و شوێنکەوتووانی بەرەبەرە زیادیان کردووە، بەڵام کەسێک بەناوی دەمەلوجی دەڵێ (بەشێک هەبوونە خۆیان وەکو پاشماوەی ئیسلامی سوننە ناساندووە کە لەکورد و عەرەب پێکهاتوون، ئەویش بۆ خوشەویستی بووە بەرامبەر یەزیدی کوڕی موعاویە کە بکوژی حوسێنی کوڕی ئیمامی عەلی شیعە بووە کە بابەتێکی هەمیشەیی زیندووە بۆ شیعەکان، کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە بۆچی مانەوی بووە بە وێنەیەکی دیکەی ئەوان، بەشێکی دیکەش دەڵێن ئەم ئێزدیانە پاشماوەی سابیئە و نەسرانی و ئاشوری بوونە، بەڵام لەباری نەتەوەییەوە دەگەڕێنەوە بۆ قەبیلەی تەراهی، باوکی عودەی ناوی موسافیر کوڕی ئەحمد کوردی بووە”. (1)

هەروەها سەرچاوەی دیکە هەن کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەم ئایینە و بنەما سەرەکیەکە کردۆتەوە ” (شەرەف خانی بەدلیسی) یە کە لە کتێبی شەرەفنامە دا دەڵێ “ئێزدی واتە یەزدانی ئەو پەیڤە لە یەزدانەوە وەرگیراوە کە وشەیەکی فارسییە، واتە بوونەوەری سەرووی سەرمان، کەچی قەشە سلێمان مائع دەڵێ ” ئێزدی لەکۆنەوە پێیان گوتراوە (الزوانییە) کە لەزرادەشتییەوە هاتووە” قەشە سڵێمان مائع (الموێلی). کتاب تاریخ الموێل. ل259. هەروەها زەینەفون کە مێژوونوسێکی یۆنانیە لە ساڵی 401 پێش زایین لەکتێبی الێمود کە یعقوب افرام منێور وەریگێڕدراوەتەوە سەرزمانی عەرەبی. لاپەڕە 20 و 21 دا دەڵێ ” خەڵکانێک هەبوون نزیک دەشتی نەینەوا دەژیان لە شەڕو شۆڕو جەنگدا زۆر ئازان و پێیان دەڵێن ئێزدی”. هەروەها ئەولیای چەلەبی لە کەتێبی سیاحەتنامەدا نوسیویەتی ئەوانەی کە پێڕەوی ئەم ئایینە دەکەن بە خۆیان دەڵێن (ئێزدی، یەزدانی، ئێزدانی، داسنائی)، هەروەها پێشیان دەگوترێت (الێالجیە) یان خاوەنی قژموو، کە ئەو وشەیە لە لایەن عوسمانلیەکانەوە بەسەریاندا سەپیوە”. (2)

ئەگەرچی ئەو بۆچوونەی کە گوایە ئێزدی مانای یەزدانیەت یان یەزدان پەرستی یە، ئەمە بۆچوونی خۆیانە و هیچ دەلیلێک نییە ئەوە بسەلمێنێت کە ئەمە لە بنەچەدا وەختێک عودەی کوڕی موسافیر لەکاتی خۆیدا ئەمە مەبەستی بووبێت، واتە ئایینێکی تایبەت و خوداپەرستییەکی سەربەخۆ بخوڵقێنێت، لەهەموو حاڵەتێکدا ئەم ئایینە سەرباری ئەوەی چەندین تیۆری جیاوازی خوێندنەوەی ئینترۆپۆلۆژی و سیۆسیۆلۆژی بۆ کراوە، هیچکام لەو خوێندنەوانە نەیانسەلماندووە کە ئێزدیەکان پاشکۆی ئاینێکی دیکەن، چونکە بەهۆی کۆمەڵێک دیاردە و کولتووری جیاواز و مەراسیم و بۆنەی جیاواز لەئایینەکانی دیکە و بوونی ستایلی خوداپەرستی و مانەوەیان بەو شێوەیەی خۆیان کە لەهیچ ئایینێکی دیکە ناچن وەکونەریت و لەلایەکی ترەوە لە ئایینی کاکەیی و ئاینزاکانی هیندستان نزیکن، بۆیە مەگەر لێکچوونی مەراسیم یان عاداتیان هەبێ، ئەگەرنا نیمچە سەربەخۆییان پێوەدیارە کە لە رەفتار و شێوەی خوداپەرستییەکەیان دیارە کە ئاینزایەکی سەربەخۆن لە کوردستان، بەڵام کێشەکە لەوێدایە کە ئەوان جگە لە دوژمن و نەیارەکانیان لە مێژوودا، خۆیان یەکێک بوونە لەبەردەستەکانی سەربەخۆییان و  لەبەردەم خۆناساندنیان بۆ ئەوانی تر، ئەویش ئەوەیە کە نەیانتوانیوە خۆیان کۆ بکەنەوە وەکو ئاینەکانی تری ناوچەکە، ئەمەش هۆکارێکی سەرەکی یە بۆ ئەوەی هەر لێکۆلەر و رۆژهەڵاتناسێک بەپێی خوێندنەوەی خۆیان لەبارەی ئێزدییەکانەوە قسە بکەن و بنووسن و کەسیش نەبێت بە زانست سانسۆریان بکات و هەڵەکان راست بکاتەوە. (3)

وەکو باسمان کرد ئاینی ئێزدی بەهۆکاری چەوسانەوەیان لەلایەن دەسەڵاتی ئایینەکانی تری وەک زەردەشتی و مەسیحی و ئیسلام و ئاشوری و خودی کوردەکانی سەر بە ئیماراتی بابان  لە سلێمانی و سۆران لە نزیک هەولێر و پاشای کۆرە لە راندوزەوە کە لەسەر دەستی ئەو ئاین و نەتەوانەوە چەندین جار قەتڵوعام و جینۆساید کراون، ئەم حاڵەتە وای کردووە کە ئەرشیف و دیکۆمێنتەکانیان تاڕادەیەک بزر کرابن، بۆیە دیکۆمێنتەکەیان تاکو هاتن و سەرهەڵدانی سەنتەری رۆشنبیری لالش و کۆکردنەوەی دیکۆمێنت و پارچەکانیان لەلایەن چەند پیر و رۆشنبیرێکیان کە دەوڵەمەندیان کردووە، هێندە هەژارە، رەنگە بتوانێ رێگە بە بۆچوونە جیاوازەکان بدات کە یان رۆژهەڵاتناسەکان، یان مێژوونوسان و کۆمەڵناسی بیانی و ناوەخۆ، بەهەڵە لەبارەیانەوە قسە بکەن و لەسەریان بنووسن، هەروەک چۆن هەندێ مێژوونوسی عەرەب و بیانی خراپ و بەهەڵە و تەنانەت کوردیش لەسەریان نوسیوون، بۆیە بۆخۆیان دەڵێن ئێمە لەسەرەتایی خۆ نوسینەوە و خۆ ناسینەوە و دەوڵەمەنکردنەوەی کولتووری کۆمەڵگەی ئێزدی و کۆکردنەوەی قەول و نوسینەوەی تێکستەکانی خۆمانین، لەوەش خراپتر ئەوەبووە کە چەند ساڵێکە کەوتوونەتە قسەکردن و پێدانی داتا لەسەر ئایینەکەیان و پیر و شێخەکانیان بۆ میدیاکان و توێژەرەوان دەدوێن، بۆیە بێدەنگیان بەشێک بووە لەو گورزەی خۆیان لەخۆیان وەشاندووە و خۆیان دیکۆمێنت نەکردووە، ئەمەش بووەتە کێشەی شوناسی راستەقینەی خۆیان لەبەرامبەر ئەوانی تری ئایینەکانی کوردستان کە هەمیشە ئەم بێدەنگییە بۆتە هۆکاری تەشیر پیکردن و ناوزڕاندنیان بە خراپە و هیچ وڵامیشیان نەداوەتەوە، مەگەر لەدوای ئەوەی کە کوردستان لەدوای سەدەی رابردووەوە بەرەو کرانەوەی ئایینەکان هەنگاوی ناو پارلەمان و حکومەتی هەرێم پشتگیرییان لە کەمینە ئایینەکان کرد و بوون بە بەشێک لە پێکهاتە فەرمییەکانی فرە ئایینی کوردستان.

ئەبوبەکر شوانی نووسەرێکە لەبواری ئایین ناسی چەند کتێبێکی هەیە، لە کتێبی ئیخوان ئەلسەفا لە لاپەڕە 26 لە کۆمەڵەی چوارەم، ئاماژە بە ئایینی ئێزدی دەکات، لەشوێنێکدا باس لە رێبازی خودایی دەکات لە چۆنیەتی نزیکبوونەوە لە یەزدانی مەزن و بیروڕای مەزهەبییەکان، واتە رێباز، شەریعەت و فەلسەفەکان، لەوێ سەرچاوەیەکی باشی بەکارهێناوە بۆ پاڵپشتی لە بۆچوونەکانی و لە کتێبی (البدایە والنهایە) (ئیبن کەسیری) وەرگرتووە کە باس لەو زاتە دەکات  واتە رابەڕی روحی ئێزدییەکان و دەڵێ ” عودەی کوڕی موسافیر ناوی تەواوی (عودەی کوڕی موسافیر کوڕی ئیسماعیل کوڕی موسا کوڕی مەڕوان کوڕی حەسەن کوڕی مەڕوان ئەلهەکاری و خەڵکی بیقاعی سەر بە دیمەشقی وڵاتی سوریایە لە بنەچەدا، شێخی تائیفەی (الحدودیە) یە لە (بەیت نا) لەدایک بووە و پاشان چووەتە بەغدا و هاوڕێ و هاو خەڵوەتی شێخ عەبدولقادر ی گەیلانی و شێخ حەماد دەباس و شێخ عەقیل ئەلمنبەجی و ئەبو ئەلوەفا و سەهرەوەردی و شێخانی تر دەناسێ و پاشان دەچێتە چیای هەکار و لەوێ گۆشەگیر و خەڵوەتگیری دەکات و پاشان وای لێدێت خەڵکەکەی بڕوای پێدەکەن تا ئەو ئاستەی دەیپەرستن. و پاشان هەر لەو گۆشەگیرییەدا لەتەمەنی 70 ساڵیدا کۆچ دەکات، ئەم گومانە کە نووسەر و دەیان نووسەری تریش هەیانە لە رەسەنایەتی ئایینەکە واتە ئێزیدی، لەوێوە سەرچاوەی گرتووە کە عودەی کوڕی موسافیر هەتا ماوە هیچ روونکردنەوەیەکی نەداوە، لەپاش خۆشی قەوالەکانیش بەهەمان شێوە روونکردنەوەیان لەڕەسەنایەتی ئێزدی نەداوە، رەەنگیشە بەهۆی ئەنفال و فەرمان بەسەریاندا ئەو دیکۆمێنتانە فەوتابێت و بەپێچەوانەوەشە راستە.

ئەوە سەلمێنراوە کە ئێزدی باوەڕێکی کۆنی کوردە، هەندێک وای بۆ دەچن کە لەوشەی یەزدەوە هاتووە کە گوایە شێخ ئادی کوڕی موسافیر، واتە لەدەورانی دەوروبەری ساڵی (1075-1160) بەر لەمێژووی نوێ، پێشتر موتەسەوفێکی ئیسلام بووە، دواتر هەڵگەڕاوەتەوە لەئیسلام، هەندێکی تر پێیان وایە کە پێشتر زەردەشتی بوونە، دواتر بوونە بەلایەنگیری یەزید کوڕی موعاویە کە سەرکردەیەکی مێژوویی موسڵمانەکان بووە لەو سەردەمەدا، بەو پێیەی کە گوایە شێخ ئادی زۆر هاوڕێی شێخ عەبدولقادری گەیلانی بووە و کەوتۆتە ژێر کاریگەری ئەو پیاوە و دواتر رێبازی خۆی دۆزیوەتەوە، ئەمە لەکاتێکدا کە لەساڵی 299 کۆچی مەجوسییەکان لەژێر حوکمی موقتەدر بیلاه بوونە وەکو پێشتر ئاماژەمان پێدا، بۆیە هەردوو پیاوی ئاینی ناودار لەمێژووی ئیسلامدا، مەنسوری حەلاج و شێخ عەبدولقادری گەیلانی بوونە و کەسێکیش دەرکەوتووە بەناوی شێخ ئادی کە لەچیای هەکاری پەیدابووە و موریدی بۆ پەیدابووە، سەرەنجام گومانەکە ئەوەیە کە لەژێر کاریگەری ئەو کەسایەتیانە بووە و دواتر بووە بە خاوەن ئایدیای خۆی و ئێزیدیاتی کردووە بە ناوبانگی ئاینزاکەی، ئەمە یەکێکە لەو گومانەی کە ئاین درووستی کردووە و گومانەکەشی نەوڕەویوەتەوە.

بۆچونێکی دیکە هەیە هەروەک ئەوانی دیکە کە پێیان وایە ئێزدیاتی بەشێکە یان ئاینزایەکە لە ئاینەکانی دیکەی هاتووە کە ئاینی رەسەنن، بۆ نموونەش ئیزدی لەئایینی سابیئەی مەندائیەوە سەرچاوەیان گرتووە و هەندێکیش بەدرێژە پێدەری ئاینی ئیسلام کە لەسەردەمی یەزیدی کوری موعاویە بووە کە پێشتر باسمان کردوو سەرچاوەکانیش ئاماژەیان پێدەدەن، کەچی (پیر خدر) کە هەم رۆشنبیرێکی ئێزیدیە و هەم پیرێکی روحانی ئایینی ئێزدیە و شارەزایە لە مێژووچەی ئاینەکە، بەپێچەوانەی ئەو بۆچوونانەی دژی رەسەنایەتی ئێزیدین و باسەکە بەڕێیەکی دیکەدا دەبات ” ئێزدی و ئێزدیاتی هیچ یەکێک لەو بۆچوونانە نییە و لەبیروباوەڕێکی کۆنی کوردانە بەولاوە هیچی تر نییە، باشترین سەلمێنەریش ئەوەیە کە هیچ یەکێک لەو سەرچاوە هەڵەو ناتەواوانە ناتوانن قەول و بنەچە و کولتووری ئایینی ئێزدیاتی بەئایینەکانی دیکەوە گرێبدات، ئەگەر وابوایە دەبوو تائێستا ئاین و کولتوورەکە نەمابا لەنێو ئەو هەموو رێگرییانەی بەردەمی و ئەو هەموو جنێوسایدەی بەسەر ئێزیدیاتیدا هاتووە”.

لەبارەی یەزدی کوڕی موعاویەوە کە بۆچونێکی وەها هەیە گوایە پێشتر سەر بەئایینی ئیسلام بوونە، ئێزیدیەکان و بەتایبەتیش شێخ ئادی، پیرخدر زۆر کوردانە ئەوە رەتدەکاتەوە” لەزەمانی عومەری کوڕی خەتاب موعاویە هات و یەزد هات، کورد هەمیشە خێرخوازبووە، ئەوانیش بەشمشێر هاتن، ساڵی 226 ئەم ناوچەیە میری میرگەیا ئازدیان ئێزدی بوونە، چونکە ئێمە بەری موسڵمانیەتی هەبووین و ناومان ئەزدائی بووە، ئیدی ئەو بۆچوونە جارێکی تر لەدژی ئێمە و بۆ سڕینەوەی ئێمە بووە، بۆیە راست نییە و هیچ پەیوەندییەک لەنێوان ئێزیدیاتی و ئیسلام و مێژووەکەی نییە و شیکارییەکی بێ بنەچەیە هەر لێکۆلەرێک گەیشتبێتە ئەم قەنەعاتە، بەپێچەوانەوە هەموو ئەو قسانە لەدژی ئاینی ئێزیدیە و دژایەتیەکەش دیارە بۆچی. مەسەلەکە دیارە کە ئەمانە کەمینەیەک بوونە و ناوچەکەش زۆرینەی ئیسلام بووە، بۆیە دژی ئەم ئاینزایە بوونە، هەڵبەت هەڵوێستی ئیسلام ئەوکات و ئێستاش تەنها بەرامبەر ئاینزای ئێزدی نەبووە، بەڵکو بۆ کریستیان و کاکەیی و سابیئەو ئەوانی تریش هەمان هەڵوێستی هەبووە و هەمان رەفتاری کردووە کە کوشتار و چەوساندنەوەی ئەوان بووە.

بەڵام ریوایەتێکی تر هەیە کە ” ئێزدیەکان شێخ ئادی بەشێوەیەک موقەدەس دەکەن تا ڕادەی گەیاندنی بەفریشتە و بەتایبەتیش شەیتان بە مەلەک تاووس، بۆیە تاووس وەکو لۆگۆی ئەوان ناسراوە و پیرۆزە لەلایان، قوستەنتین لە پێشەکی کتیبەکەیدا بەناوی ئێزیدی لەکۆن و نوێدا باس لەوە دەکات تاکو ئێستا ساغ نەبۆتەوە ئێزیدی و خودی شێخ ئادی کە گوایە دانەر و پێشەوای ئەم ئاینزایەیە، ئایا کەسێکی راستەقینەیە و کێ بووە و چۆن ژیاوە و چۆن ئەم ئاینیەی دروست کردووە و چۆن قەولەکانی بەجێهێشتووە، تەنها ریوایەتی ئەفسوناوی هەیە”. (4)   بەڵام لەوێدا ئەو هەموو گومانە شکست دەهێنێ و دەیسەلمێنن کە ئێزیدی ئاینزایەکی سەربەخۆیە و کاریگەری هیچ ئاینێکی دیکەی وەکو ئیسلامیان بەسەرەوە نییە مەگەر رۆشنبیری سۆمەرییەکان، هەروەک ئەوەی کە لەلای سۆمەرییەکانیش تاووس سیمبولی پیرۆزی یە کە بەبڕوای من هەموو ئەو سیمبولە سیۆلۆژیانە لە هیندستانەوە وەرگیراون کە ئەوان دەوڵەمەنترین کۆمەڵگەن لەو بارەیەوە، بەڵام کاریگەری ئیسلام بۆ سەر ئەوان پێناچێت لە بنەچەوە بێت، مەگەر دوای فتوحات بێت بۆ سەریان، یان ئەو نەسەبەی شێخ ئادی کە لەپاشماوەی خەلیفە مەڕوانی ئەمەوییەکانە، چونکە هەر ئیسلام بەنیازی فتوحات و کوردی موسڵمان و مەسیحی و دەسەڵاتەکانی دیکە، دەیان جار قەتڵوعامیان کردوون و تا رادەی جینۆساید کردن بووە وەکو ئەوەی ساڵی 2015 ی شەنگال لەلایەن داعشەوە کرایە سەریان، بۆیە مانەوەشیان دەیسەلمێنێ کە ئاینزایەکی نیمچە سەربەخۆیە.

دامەزرێنەری ئەم ئایینە بەپێی رۆژهەڵاتناسەکان کەسێکی دیاریکراو نییە، چونکە ئێزدی جگە لە شێخ ئادی و پیاوە روحانییەکان، ریشەیەکی مێژوویی قوڵی هەیە و نەنوسراوەتەوە و بزر بووە، بەڵام وەکو خۆیان و شارەزایانی سەر بەئایینەکە دەڵێن ” شێخ ئادی کوڕی موسافر دایمەزراندووە، نەسەبی ئەم زاتە بۆ خەلیفە مەڕوانی کوڕی خەلیفەی چوارەمی ئەمەوییەکان دەگەڕێتەوە، واتە (شێخ ئادی یان عودەی کوڕی موسافری کوڕی موسای کوڕی مەڕوانی کوڕی حەسەنی کوڕی مەروان)، لەگوندی (بیت و لفار) لە شاری بەعلەبەکی سەر بە وڵاتی لوبنان و لەساڵی 507 ی کۆچی لەدایک بووە و لەساڵی 557 کۆچی دوایی کردووە، واتە دەکاتە ساڵی 1161 زاینی و لە لالشی سەر بەناوچەی شێخان نێژراوە و مەزارەکەی تاکو ئێستاش لەوێیە و باوەڕدارەکانی بەردەوام و ساڵانە و وەرزانە و جەژنانەکانی ئێزدی سەردانی گڵکۆکەی دەکەن.

ئەم داتایە سەبارەت بەوەی کە لەبنەچەدا شێخ ئادی لە بعلەبەکەوە هاتووە و پاشان لە کموردستان مردووە، گومانێک دروست دەکات کە ئایا ئەگەر شێخ ئادی کوڕی موسافیر لە (بعلبک) کە شارێکی سەر بە لوبنانە لە دایک بووە، چۆن هاتووە و کێ چاو ساغی بووە و چۆن جەماوەری بۆتەوە و بۆچی لەم ناوچەیە گیرساوەتەوە و نەچووە بۆ ناوچەیەکی دیکە، ئایا خەڵکی ئەم ناوچەیە نییە، ئەی چۆن مورید بۆ پێڕەوەکەی پەیدا بووە، بۆیە پێناچێ ئەو داتایە راستی تێدابێت جگە لە ئیجتیهادی ئێزدیەکان خۆیان کە هیچ داتایەکی دیکەیان لەژێر دەست نییە جگە لەو حیکایەتە.

هەر بۆ ساغکردنەوە و بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئێزدی لەچیەوە هاتووە خۆیان بە ناوی یەزدانی ناوزەد دەکەن و هۆزانێکیشیان هەیە دەڵێ

“سوڵتان ئێزدی بخۆ پادشایە.

هەزار و یەک ناڤ لخۆ نایە

ناڤێ مەزن هەر خوایە”

لەشوێنێکی تر دەڵێ ” سڵتان دزانە لبەحرا چەند کشکۆل ئاڤە

ئەڤ جنیایە لباوی سەعەت و گاڤە

ئەوی حەوا کرە بووک و ئادەم کرە زاڤا”

کەوابوو بەپێی ئەو تێکستە بێت ئێزدی نە لەژێر کاریگەری ناوی مەعاویەی کوڕی یەزدەوە هاتووە  کە لەساڵی (680- 68) حوکمڕانی و پاشایەتی ئیسلامی لە شام و ناوچەکە کردووە و بە گوێرەی مێژووش بێت کە شەڕی شیعە و سووننە لە کاتی حوکمڕانی ئەودا بەرپا بووە و ئیمامی حوسێنی کوڕی ئیمامی عەلی یان شیعەیان شەهید کردووە و پیاوێکی وشک و بکورژی ئەوانی دیکەی دەرەوەی ئیسلام بووە، هەروەها ئێزدی نە لە هیچ بنکەیەکی زانستی ترەوە سەرچاوەی گرتووە کە زۆرکەس لە مێژوونوس و نووسەر ئەو تۆمەتە مێژووییە دەخەنە پاڵ ئایین و رێبازی ئێزدیاتی، تەنها ئەوە نەبێت کە ئێزدی ئایینێکی سەربەخۆیە و لەدوای ئاینی زەردەشتیەوە بەردەوامی بەخۆی داوە و کولتوور و شوناسی خۆی هەیە و بەتەواوەتی ئایینێکی کوردی زووبانە لەجوگرافیاکەی و زمان و نەریتەکەشی دیارە، هەروەها لە تێکستەکانی رادیارە کە خوداناسی چۆن پێناسە دەکات و باوەڕەکە چۆن زیندوو رادەگرێت”. (5) بەڵام ئەمە هەقیقەت نییە کە پاشماوەی ئاینی ئیسلام یان دەستکرد و دروستکراوی یەزدی کوڕی موعاویە بووە، بەپێچەوانەوە ئەگەر مەودای ئەوان بگەڕێتەوە بۆ ئەو بنەچەیە، نەدەبوو بکەونە بەردەم قەتڵوعام و فەرمان کە بەدەیان جار توشی هاتون، یان بەشێوەیەک لەشێوەکان یاساغ کراون و تەشیرییان پێکراوە.

ئەوەی کە تائێستا هەم لە لێکۆڵینەوەکان و هەم لەسەر زاری خۆیان لەدوو ئاراستە بەولاوە شتێکی تر نییە، ئاراستەیەک دەیگەڕێنەوە بۆ ئایینەکانی وەکو ئیسلام و کریتسیان و سابیئە، ئاراستەیەکی دیکە بەرگری دەکەن، بەڵام ئەوەی هەیە ئاراستەی دووەم سەلماندوویەتی کە ئێزدی ئاینێکی راستەقینەیە و مانەوەیان و مێژوویان سەلماندوویەتی کە رەسەنن، یان لانیکەم دەیسەلمێنن کە بیروڕایەکی تایبەت بە خۆیان هەیە بەپێی کولتوور و فۆڕمە ئاینزاکەی خۆیان کە لەهیچ ئاینێکی دیکە ناچێت، یان لانیکەم ئینتیمایان بۆ ئەو قەول و کەلامانە هەیە کە لە هیچ ئاین و مەزهەبێکی دیکەدا نادۆزرێتەوە و لێکچوونی نییە.

چاوگی وشەی ئێزدی

واتەی سەرەکی ئێزدی لەوشەی (ئێزی) یەوە هاتووە، بەمانای (خودا) یان (خوداوەند) دێت، هەروەها بۆچوونی تر هەیە کە ئەو وشەیە مانای دیکەی هەیە، ” (ئێ، زی، دی) بەمانای (ماڵێکی پان و بەرین، یان ماڵێکی پاک دێت)، لە سەرچاوەی دیکە هاتووە کە وشەکە بۆ زمانی سۆمەری دەگەڕێتەوە و بەمانای (رێگەی راست) دێت کە بەمانای رێگەی راستی خوداپەرستی و چاکەکاری لەپێناو خۆشگوزەرانی مرۆڤ کە مەخلوقی خودایە وەکو خۆیان باسی دەکەن و بڕوایان پێیەتی، لەکاتێکدا سەرچاوەی دیکە هەیە پێیوایە ئێزدی لە زمانی پەهلەویی ساسانیدا سەریهەڵداوە، ئەم پەرستگایە بۆ یەکەم جار لەلایەن خوداوەندێک بەناوی (نابۆ) کە لەشاری (بۆرسیبا) بووە و دەکەوێتە لای خوارووی روباری فورات و بەرامبەر بە شاری بابل دروست بووە” (6) بەپێی هەموو لێکۆڵینەوە سیۆلۆژییەکان و دانپیانانی ئێزدیەکان خۆشیان، دەرکەوتووە ئایینی ئێزدی ئاینێکی ئاسمانی نییە و تێڕامانە لە دونیا و دواڕۆژ، بەپێی قسەی پیرخدر کە پیاوێکی رۆشنبیر و روحانی ئێزدیەکانە، ئەوان قەول و بەیت و تێکستی شیعریان هەیە، کە لەسەر کێشی پەنجە نوسراوەتەوە، ئەوەش لە بارەی (مەسحەفا رەش و جیلوە) *  نوسراوەتەوە و گوایە چەند پەڕێکە و بە تیپێکی نەناسراو لەلایەن پڕۆفیسۆر (ئەنستانت مار کرملی) کە رۆژهەڵاتناسێکی فەرانسی بووە لە سەدەی رابردوو هاتۆتە عێڕاق و لەبارەی ژیانی کۆمەڵایەتی عێراق و پێکهاتەکانی نوسیویەتی و یەکێک لە کارەکانی ئەوەبووە هاتۆتە لالش و شێخان و ئەم بابەتەی بەگرینگ زانیوە وەکو لە پێشەکی کتێبەکەدا باسکراوە، بۆیە خوێندنەوەی لەبارەی ئەو دوو کتێبەوە کردووە و بڵاوی کردۆتەوە کە بەکتێبی پیرۆزی ئێزدی ناسراوە و تائێستا نەبینراوە، بەڵام وەکو پێشتر باسمان کرد ئەوان بەهەر بیانوویەکەوە بێت داتای تەواویان نەبووە، یان نەیانوێراوە بیبەخشن، بۆیە لەرێگەی خەڵکی ترەوە وەریگرتووە، سەرەنجام دەرکەوتووە کە زۆر داتای هەڵەیان پێداوە و ئەویش دوچاری هەڵە بووە کە لەکتێبەکەیدا لەبارەی ئێزدیاتی بڵاوی کردۆتەوە، بەتایبەتی ئەو داتایەی کە گوایە لەرێگەی کەسێکی ئێزدییەوە سندوقێکی کۆنی دۆزیوەتەوە و بە حوکمی بەرتیل ئاشکرای کردووە گوایە ئەوە جیلوە و مەسحەفا رەشی تێدابووە، کەچی بەپێچەوانەوەی ئەو رۆژهەڵاتناسە پیرخدر رەتیدەکاتەوە و بە چیرۆکێکی ئەفسانەیی لەقەڵەمی دەدات و دەڵێ ” ئەوەی کە دراوەتە پاڵ مەسحەف رەش و شێخ ئادی، لە دژایەتی کردنی ئێزدی و گەندەڵی رۆشنبیری بەولاوە هیچی تر نییە، چونکە ماقوڵ نییە شیخ ئادی، یان شێخ حەسەن کە دوو رەهبەری ناسراو و دامەزرێنەری ئەم ئایینەن، زیاتر لە شەش مانگ بچنە خەڵوەتەوە و بیر لە شێوازێکی دیکەی خودارپەرستی بکەنەوە، کەچی سەرەنجام ئەو چەند لاپەڕەیەکی بێسەرو بەر بنووسن کە بەناو رۆژهەڵاتناس و هەندێک لە رۆشنبیرە کوردەکان نووسیویانە و بیانووشی بۆ دەهێننەوە، ئەمە داتایەکی هەڵەیە و غەدرێکە لە ئێزدیاتی و خودی شێخ ئادی دەکرێت کە هیچ عەقڵێک ئەمە قبوڵ ناکات، بەڵام ئەگەر بڵێین ئێمە خۆمان بەشێکین لە تەقسیری کە خۆمان نەناساندووە  بەئەوانی تر کە پرسیاران هەیە دەربارەی ئەم ئایین وکولتوور و مێژووە نادیارەی ئێمە، بەڵێ وایە و راستە”. (7)

ئێزدی لە زۆربەی چاوگە مێژووییەکان، لەوانەش شەرەفخانی بەدلیسی باسی کردووە کە موسڵمانی ئەو سەردەمەی وەکو بەشێک لە خەتا ناساندووە و لە کتێبەکەی خۆیدا دەڵێ” حەوت خێڵی کورد هەن کە زۆربەیان ئێزدین، ئەمانە بڕوایان بەو هێڵە هەیە کە شێخ ئادی دایهێناوە، ئەمانە واجبی ئاینی خۆیان جێبەجێ دەکەن و نوێژو رۆژوو دەگرن، دوای زیندوو بوونەوەش دەچن بۆ بەهەشت، بەبێ ئەوەی سزا لەلایەن خوداوە وەربگرن، ئەمان کە کوردن دابەشبوون بەسەر دوژمنایەتی و قین و رق لێبوونەوە کە موسڵمان دابەشی کردوون”. (8)

ئەم شیکردنەوەیەی شەرەفخانی بەدلیسی کە باسی دابەشبوونی ئێزدیاتی کردووە بەسەر خێر و شەڕ و قین و لێبوردنەوە، هیچ مانایەکی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی دیار نییە کە بۆچی دابەشبوون و بۆچی موسڵمانەکان دابەشی کردوون، لەکاتێکدا وەکو دیارە ئەوان لەدوای هاتنی ئیسلام بۆ ناوچەکە و فتووحات، ئێزدیەکان بەرگرییەکی گەورەیان کردووە بەپاڵپشتی شاخ و پرنسیپە ئایینیەکانیان کە نە چوونە سەر هیچ ئایینێک و نە هیچ کەسیش قبوڵ دەکەن هیچ کەسێک بچێتە سەر ئاینەکەیان. بەڵام مەسەلەی لێبوردەییەکەیان ئەمەیان پێناچێت و بگرە بەپێچەوانەوە قینیان زیاترە لە لێبوردەیی، بەتایبەتی لە توندڕەوی ئیسلام، بەوپێیەی کە ئەوان کەوتوونەتە نێو بازنەیەک لە ئاینە جیاوازەکان و گەمارۆدراون، بۆیە هەمیشە ترسیان هەیە توشی قەیران ببن و بەرەو پوکانەوە بچن، رەنگە ئەمە بەشێک بێت لەو قینەی کە هەیانە.

ئاینی میترایی کە ئاینێکی کۆنەو لەکوردستانیش شوێنەواری هەیە و بەحەزەر ناسراوە، ئەوەی کە لەوێنەی ئەژدەهاک و رۆژ لەدەستنووسی نامیلکەی شاه نامەدا هاتووە، هەروەها ئەو وێنانە لەفەرهەنگی ئێزدیەکانیشدا هەیە، دەکرێت گومان بکرێت، چونکە زۆر تایتڵ و پرنسیپی ئاینزایی ئێزدیاتی لەئاینە کۆنەکانی پێش خۆی دەچێت، بۆیە بەم پێودانگە بێت پێدەچێ لەئایینی میتراییەوە وەرگیرابێت کە ئەمەش گومانە، خوداوەندی میترا یەکێکە لەو پەرستراوە پیرۆزانەی کە لە (هیندۆ ئەوروپیەکان) سەرچاوەی گرتووە و هاتۆتە نێو کولتوری کوردییەوە بەوپێیەی کە کورد لە هیندۆ ئەوروپییەوە نزیکە.

یەکێکی تر لە رۆژهەڵاتناسەکان بەناوی دکتۆر (قوستەنتین زریق) لەکتێبی ئێزدییەت لەکۆن و نوێدا کە کتێبی تایبەتە بە ئایینە کۆنەکان و لە شوێنێکدا دەڵێ ” لەنێوان خودی ئێزدیەکاندا هەن باوەڕیان وایە بەڕەچەڵەک ئەمەوییەکان و هەشن باوەڕیان وایە (دەچنەوە سەر یەزێدیکی دیکە کە ناوی یەزدی کوڕی ئەنیسە) سەرکردەی خەواریجیەکانی سەردەمی نێوەندەکانی ئیسلام” ئەمە لەگەڵ بوونی ئەو بۆچوونانەی کە پێی وایە ئێزدیەت وەک ناو لەناو شاری یەزد، یان یەزدان ەوە وەرگیراوە کە بەفارسی بەواتای خودا دێت، یان رەنگە لەئێزدەوە هاتبێت کە لەئایینی فارسەکاندا بەو فریشتانە دەگوترێت کە پەیامی خوداوەندی میهرەبان بەبەندەکان دەگەێنن، بەمەش زاراوەی ئێزدیەت دەبێتە بەندە یان شوێنکەوتوانی خودا یان شوێنکەوتووانی فریشتەکان”

دکتۆر قوستەنتین لەبارەی ساغکردنەوەی ئەم زاراوەیە رەسەنایەتی ئەم ئاینە دەڵێ “دژواری ساغکردنەوەی ئەسڵ و فەسڵی ئێزدیەکان ناشارێتەوە، چونکە هەروەک خۆی ئاماژەی پێدەدات یەکێک لە هۆکارەکانی نا تەبایی خودی ئێزدیەکان سەبارەت بە سەرجەم شتگەلە تایبەتەکانی ئاینەکەیان کە بە چەشنێک تێکەڵاو خورافات و ئەفسانەی کاڵ و کرچ بوون، کە دواجار ساغکردنەوە و یەکاڵاکردنەوەی دەبێتە مەحاڵ، بۆ نموونە لەکاتێکدا هەندێکیان پێیانوایە ئەوانیش وەکو هەموو بنیادەمان لە باوکە ئادەمەوە هاتوون، بەڵام لەوەدا خۆیان جیادەکەنەوە و نەک دایکە حەواو باوکە ئادەم، لەکاتێکدا سەرجەم میللەتانی دیکە بە بڕوای ئەوان دەرەنجامی بەیەک گەیشتنی ئادەم و حەوا هاتوونەتە دونیاوە، ئەمە جگە لەبۆچونی کۆمەڵێک لەو ئێزدیانەی کە پێیانوایە دامەزرێنەری ئاینەکەیان بە بنەچە دەچێتەوە سەر (موعاویەی کوڕی سوفیان) بەتایبەتیش ئەو دەمەی موعاویە ژنێکی هەشتا ساڵەی خواست و ئەو ژنە بەشێوەیەکی سەیر گەنج بۆتەوە و بووە بەدایکی یەکەمین دامەزرێنەری ئایینی ئێزدی” (9)

لەبارەی ئەوەی کە ئایا ئێزدیاتی نەتەوەی جیاوازن لە کورد یان جگە لە ئایینەکە نەتەوەیەکی سەربەخۆن، چونکە بەشێک لە ئێزدیەکان وەکو پەرچەکردار خۆیان بە کورد وەکو نەتەوە نازانن و تەنها دەڵێن ئێمە ئێزدین، بەڵام لەلایەکی دیکەوە کە کەسە ناسراوەکانیان ئەمەیان یەکلایی کردوەتەوە کە بە کولتوور و شێوەزار و جلوبەرگ و جوگرافیاکەیان دیارە کە کوردن و بگرە خۆیان لە کوردەکانی دیکە بە رەسەنتر دەزانن، بەڵام کێشەی ئایینەکە و عەرەبی پۆشینەکەیان وەکو ستایلی جلوبەرگی پیاوان و ژنانیان، ئەوە پەیوەندی بەوە هەیە کە لەرووی جوگرافی و دیموگرافییەوە واهەڵکەتوونە جوگرافیاکەیان کە لەنێوان مەسیحی و عەرەبی موسڵمان و عەرەبی سووننەن، بەمەش ئایین و کولتورەکەیان بووە بە قوربانی “هەرچی پەیوەندی بە کوردی داسنییەوە هەیە و دەنگوباسی مەسیحیاتیان هەر یەکەم رۆژی دابەزینی رۆحی پیرۆز بیستویانە و لەنووسینی پیرۆزی سریان و کەلدانیەکان ناویان هاتووە، وەکو ئەو میللەتانەی کە هێنرانە پێشەوە، بۆ ئەوەی نهێنییە گەورەکەی کەنیسەی تازە لەدایک بوو جێبەجێ بکەن، چونکە مانای وشەی پارتی کە دووەم بەشی کردەوەی ئەسحابەکانە بە سریانییە و بە (کێرا دیان کورد) ناسراوە، میژوو پشتی ئەم گشتیەی سریان و کلدانیەکان دەگرێ و پێمان دەڵێ کە ئیمبڕاتۆڕیەتی پارتەکان لەلایەن هەڵهاتووەکانی سیتیەوەوە بڵاو بۆتەوە بەناو ئاشوریاوە کە ئەویش گەورە بووە بەناو ئەو هەرێم و میرنیشینانەی خستیانیە ژێر دەستی خۆی هەتا دەگاتە کرمان، هەروەها ناوچەی زۆر گەورەی میزۆپۆتامی خستە ژێر دەستی خۆی بەم شێوەیە کوردە ئێزیدیەکان کە لەڕووی ئاینەکەیانەوە تەماشایان دەکەم، بە شێوەیەک لە شێوەکان لە پارتەکانەوە هاتوون و بەتایبەتی ئاسورییەکان کە پێیان دەگوترێ داسنی، لەلایەن حەزرەتی تادێوە روناکی ئیمانیان بۆ هاتووە، تاقە مەرقەدی ئێستاشیان هەر ئەوە، بووە بە مەرقەدی هەموو کۆمەڵەکەیان و مەزارگای ئاسایی میللەتە ئێزیدیە، وەک دەڵێن ژمارەیەکی زۆر چرای تا بەردەوام هەڵکراوە بۆ پیرۆزکردنی یادی شێخ ئادی، ئەمیش حەزرەتی ئەسحابە نۆدێیە بە زانای خۆیان، وەک چۆن بەعەرەبی دەگوترێ تدای، هەموو ئێزدییەکان دینی راستەقینەیان لەم سەرچاوەیەوە وەگرتووە چ میزۆپۆتامیا، چ لەهەندێ ناوچەی تر ناوی شێخ عادی بەرز دەبینن و وشەی ئاساییتر و جوانتر نییە بەلایانەوە وەک وشەی شێخ عادی، واتە زانای عادی، جگەلەوە داسنیەکان مەسحییەکانیان خۆش دەوێ و رقیان لە موسڵمانەکان دەبێتەوە، لەبەرئەوەی تەبیعەتی شەڕکەریان هەیە و ئازایەتی پارتیان هەیە”. (10) و (11)

مەسحەفا رەش و جیلوە

زاراوەی سحف کە لەزۆربەی ئاینەکاندا وەکو زاراوە عەرەبییەکان بەمانای پەڕەی نوسراو دێت، قورئانی ئیسلامیش وشەی سوحفی تێدا هاتووە، بەڵام وشەی مەسحەف بەمانای نوسراو دێت و رەش بەمانای ئەو رەشەبایە دێت کە لەئاینی ئێزدیا بەکارهاتووە و پیرۆزە، ئەوەش کە بۆچی وشەی عەرەبییان بەکارهێناوە و وشەی کوردییان نییە لەبری مەسحەف، ئەوەش پرسیارێکی دیکەیە کە بۆخۆشیان وەڵامیان پێنیە کە بۆچی ئەدەبیات و رێنووسی عەرەبی بەسەرییاندا زاڵە، ئایا تەنها ئەوەیە کە کەتوونەتە نێو ناوچەیەکی عەرەبی، یان پاشماوەی ئەو فتووحاتەیە کە لە مێژوودا دووچارییان بووە، هەرچی وشەی جیلوەشە بەمانای پەیدابوون و سەرهەڵدان دێت، یان بەمانای پەیدابوونی تاوس مەلائیکە دێت، مەسحەفا رەش ناوێکی دیکەی هەیە کە تائێستا کەمتر بەکارهاتووە. ئەویش (قەرە فرقان)* ە، قەرە واتە رەش و فرقان یش واتە بەرزەخ یان پنتی نێوان خێر و شەڕ، واتە ئەوشتەی کە شەڕ باتڵ دەکاتەوە. (12)

ئەگەرچی ئەو دوو تێکستە بەناوی جیلوە و مسحەفا رەش لەبەردەستن و تا ئێستا خوێندنەوەیەکی زانستیانەیان بۆ نەکراوە ئایا هەقیقەتن و هەن یان تەنها ناوی کتێبێکی وەهمییە، لەکاتێکدا خۆیان کەسانی وەکو خەیری بۆزانی کە کەسایەتییەکی دیاری ئێزدیاتییە دەڵێ ( هەردوو مەسحەفا رەش و جیلوە، تەنها ناوێکن و تائێستا نەبینراون و کتێبی پیرۆزیش نیین)، بەهەمان شێوەیە پیر خدریش کە یەکێکە لەرۆشنبیر و پیرێکی ئایینی ئێزدیە و جەخت لە کێشەی زمانەوانی ئەو دوو تێکستە دەکاتەوە و دەڵێ” ئێمە بیستمان دوو کتێبی ئاینی ئیزدیاتی هەیە بەناوی (جیلوە و مەسحەفا رەش)، ئەو دوو کتێبە بەئەلف و بایەکی تایبەت و بەکوردییەکی سۆرانی و عەرەبییەکی تێکشکاو نوسراوەتەوە، ئەوەش نوسخەی ئەسڵی واتە پارچە رەسەنەکە نییە، ئەوانەی دەڵێن لە لەندەن هەیە، یان ئەوەی دەڵێ لای من هەیە نوسخەی ئەسڵی، بەڵام هیچیان راست نین و لێدوانی نا ئاسایین، ئەگەر ئەو نوسخەیەش بێت ئەوە تێکشکێنراوە لەئەنجامی ئەو هەموو کارەسات و سەرکوت کردنەی ئێزدیەکان کە لەلایەن مەسیحی و زەردەشتی و موسڵمانەوە زوڵمیان لێکراوە  کێشەی رەسەنایەتی تێکستەکانی دروستکردووە”

” پارچە نوسراوێک هەیە لە مەسحەفا رەش دەڵێ ( لەسەردەمی لافاوەکەوە هەتاکو ئێستا حەوت هەزار ساڵی خایاند، لەماوەی هەر هەزار ساڵێکدا یەک لەخواوەندەکان هاتۆتە خوارەوە بۆ سەر زەوی، ئەوەی کە کتێبەکانی ئاسمانی بۆ ئێمە نووسیوە و یاسایەکان و دەستووری یاسایی بۆ ئێمە داناوە، لەپاشان چۆتەوە بۆ سەرەوە” (13)  بەڵام من نەمزانی مەسەلەی لافاوەکە مەبەستی ئەفسانەکەی نوح ە یان لافاوێکی دیکەی مێژووییە، چونکە مێژوو باسی دەیان لافاوی کردووە گە سرووشت توڕە بووە و هەرچی داروبەرد و ئاژەڵ و ئینسانە رایماڵیوە، بۆ نموونە تۆفانی سۆمەری و  سەردەمی یۆنانی و تۆفانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و هتد، باشترین سەلمێنەری ئەوەیە کە مەبەستی لافاوەکە دیار نییە، چونکە مێژووەکەی دیار نییە.

بەڵام لەبارەی ئەوەی کە مەسحەفا رەش دەقێکی ئاسمانی یە، یان نوسراوەتەوە و لە کتێبێکی ترەوە وەرگیراوە پیر خدر دەڵێ” ئێزدیاتی یەکێکە لەبیروباوەڕە کۆنەکانی کوردەواری، بەچەند قۆناغێکدا تێدەپەڕێ” بەم قسەیە بێت هیچ کام لە قۆناغەکانی پێشووتریان نەبووە و ئایینی ئەزەلی نییە.

قۆناغی یەکەم: قۆناغی بەر لەمەسیحیەت بووە، واتە حورمەتگرتن بووە لەدیاردەکانی سرووشت، چونکە ئێزدیاتی بۆ هەر دیاردەیەک خودانێکیان ناسیوە، بۆ رۆژ خودایەک و بۆ مانگ خودایەک و بۆ مردن و با و ئاو خودایەک و هتد و بۆ هەریەک لەم خودایەش مانایەک و شکردنەوەیەکی لۆژیکیان هەیە وەکو هەر ئاینێکی دیکەی سەر زەمین کە لە هیندستان و مالیزیا و چین و بەشێک لە ئامریکا لاتین هەیە.

قۆناغی دووەم : قۆناغی ناسینی خودا بووە کە زۆربەی ئایینەکانی دیکە بەم قۆناغانەدا رۆیشتوون. هەراینە تائێستاش بە قۆناغی سەرەتایی تێدەپەڕن کە خودا لەلای ئەوان، بریتییە لە ئاژەڵ و ئەستێرە و ئەندامی جەستەی ئینسان و هتد.

قۆناغی سێهەم: قۆناغی شپرزەیی و زوڵم و زۆرداری بووە، کە گوایە زەردەشت هاتووە زوڵمی کردووە، مەسیحیەت لەسەدەی دووەمی زاینی هاتوون هێرشیان کردۆتە سەر لالش و کردوویانە بەکەنیسە، ئیسلام لەساڵی بیستی کۆچی (عومەری کوڕی فەرقەد) یەکێک بووە لەسەر لەشکرەکانی جەیشی عەیازی کوڕی غەنەم  کە هێزی ناردووە بۆ سەریان، ئیدی ئەو پیاوە بە خۆی و لەشکرییەوە هاتۆتە موسڵ و ئەودیوی ئاوی دیجلە، سەرەنجام لەشەڕێکدا ناوچەکەی کردووە بە دوو بەشەوە، دواتر هاتۆتە باعەدرا کە پایتەختی ئێزدیان بووە و داگیری کردووە، ئیدی ئەوەی بووە موسڵمان و ئەوانی تر هەڵاتن و ماڵ و حاڵی خۆیان بەجێهێشتووە”.

قۆناغێکی تر هەیە کە هاتنی شێخ ئادی کوڕی موسافیر لەشامەوە هاتۆتە هەکاری، هاتە لالش و لەکریستیانی سەند و وەکو دەروێشێک و ریفۆرمی لەئایینی ئێزدی کردووە،  ئەوکات دوو چینی هەبووە، چینی گشتی کە مورید و چینی پیر، چینێکی تر جیابووە و بوون بەسێ چین و شێخیش پەیدا بوو.

شێخ حەسەن کوڕی شێخ ئادی بوو، شەش ساڵ واتە لەساڵی 644 چۆتە خەڵوەتەوە، هەندێک نوسینی هەبووە کە هێشتا دیارنییە وەکو نووسینی ئاسەواری بەناوی “جەلوە بۆ ئەهلی خەلوە”، ئەحمەد تیمۆر لەخێزانی تیمۆرییەکانە، ئەو دەڵێ ئەو شێخ حەسەنە چەندین ساڵ لەخەڵوەتدا بووە و بەشێوەیە خودای ناسیووە، ناکرێ بەو قسەیە بڕوابکەین کە شێخ شەش ساڵ لەخەڵوەت بووە، چەند لاپەڕەیەکی پڕوپوچ بنووسێ، ئەگەر بنووسێ بۆچی بەکرمانجی خۆیان نانووسێت و بەسۆرانیەکی تێکشکاو دەینووسێ، ئەم حاڵەتە هەبووە مامۆستا (گیو موکریانی و ئەنوەر مائی) چەند بەیتێکیان نوسیووە، گوایە ئەمە نوسخەیەکی کۆنی دەستنووسی شێخ ئادیە، بەڵام راست نییە” (14) . ئەوەی کە باس لە دەستتنوس دەکرێت لەلایەن شێخ ئادییەوە، نەک هەر من بەڵکو بەشی زۆری رۆژهەڵاتناسەکانیش گەڕاون، بەڵام هیچیان بۆ ساغ نەبۆتەوە کە کتێب یان نووسین هەبێت بەناوی جلوە بۆ ئەهلی خەڵوە، تەنها قسەیە و هیچی تر، ئەوان بۆ خۆشیان پێیانوایە ئەو شتانەیان کە لەسەر نوسراوە، بەشێکی زۆری خەیاڵە و اقیعیەتی نییە، بەڵام قەوال یان هەبووە و رەنگە ئەو قەولانە لەمدواییەدا نووسرابنەوە وئێستا لە گۆڤار و بڵاوکراوەکان دەبینرێت.

لە هەمان سەرچاوەی پێشوودا جەخت دەکاتەوە کە تێکستەکانی ئێزدی پێشتریش هەبوون و کاریان پێکراوە بەر لەوەی ئەنفال و جینۆساید بکرێت و دەڵێ “ساڵی 653 کۆچی موسڵمانەکان بەسەرکردایەتی (بەدرەدین لولو) هەڵمەتێکی گەورەی کردۆتە سەر ئێزدیەکان و پەرستگای لالش و ماڵ و حاڵیان تاڵانکردوون”. ئەم نووسەرە چیرۆکی خۆی بڵاوکردۆتەوە کە چۆن ویستوویەتی کارێک لەسەر ئەم بیروباوەڕە بکات کە ناوی ئێزدیاتیە، گوایە شێخ جەلیلێک هەبووە دوای ئەوەی قەناعەتی کردووە کتێبی (جلوە) ی پێنیشان بدات، ئیدی شێخ هەڵساوە لەماڵەکەی خۆی دەستی بردووە بۆ سندوقێکی دارین و لەسندوقەکەدا (جلوە) ی دەرکردووە و کتابەکە بەقەبارەی (400) لاپەڕە و 22سم بە 30 سم بووە و بەرگێکی رەشی هەبووە و لەسەری نووسراوە جلوە و هیچی تر. ئەو دەڵێ کتێبەکە لەحەوت بەش پێکهاتووە، بەشی یەکەم سەبارەت بە بوونە هەروەک لەتەوراتیش هەیە بەناوی (سفر التکوین) بەشی دووەم نەسیحەت و مواعیزە و بەشی سێهەم چیرۆکی پیر حەسەن و شێخ ئادی کوڕی موسافیرە، بەشی چوارەم بۆماوە و خاوەن ماڵە، بەشی پێنجەم ئیرشاداتە بۆ ئەو شێخ و پیرانە و چۆنیەتی وەعزدادانە و بەشی شەشەم کردار و رێورەسم و تەلاسم و چارەسەری نەخۆشی و لێقەومانە و بەشی حەوتەم بۆ خێرە” (15). بەڵام ئەم چیرۆکەش تەنها گێڕانەوەیەکی دەماودەم و بێ بنەما و بێ دیکۆمێنتە و کتێبێکی ئەو چەشنە نییە تاکو لەبەردەست بێت، خۆ ئەگەرێکی وەها بەنەزەری ئیعتیبار وەربگرین کە لەترسی نەیار و دوژمنەکانیان دەریناخەن، ئێستا وەکو جاران نییە ترس نەماوەو پارێزگارییان لێدەکرێت و شوێن و دەستگا و ئینتەرنێت زۆرە تاک بمێنێ، هەروەها چاپخانە زۆرن بۆ ئەوەی پارچەی ئەسڵ لەنێو نەچێت.

“مینۆڕسکی رۆژهەڵاتناسی روسی بووە هاتۆتە ناوچەکە و لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەم ئایینە کردووە بۆی دەرکەوتووە کە دەقەکە هەیە و دانەیەکیش لەو دەقانە بەردەستی م. پیتەر ی نەمساوی کەوتووە و وێنەی گرتووە بەکامیرا و دواتر ساڵی 1913 جارێکی دیکە چاپکراوەتەوە لە ڤیەننا، ئیفریانۆف لە کتێبەکەی دا بەناوی سەفەرێکی ماکۆ ساڵی 1905 دەڵێ گوندێک هەبوو بەناوی جەبارلو لەکوردستان بووە و لەئیمارەتی ماکۆی ئەوکات نزیک بووە و زیاتر لە 25 خێزانی تێدا دەژیا و هەموویان ئێزدی بوون، هەروەها موژدەبەخشێکی کاپۆلیکی بەناوی میشیل فیبر لە شاری حەلەب، ساڵی 1674  لەکتێبێکیدا کە ناوی دانەرەکەی نەهاتووە لە رۆما چاپ کراەوە، پێی وایە کە ئەو کتێبە گرینگترین کتێبێکە باسی لە بیروباوەڕەکانی ئایینی ئێزیدی کردبێت ” (16) بەهەر حاڵ ئەوەی کە لەبارەی جیلوە و مەسحەفا رەش دەگوترێ، یان بەشێکی لەلایەن خۆیان ئێزیدیەکانەوە دەنووسرێتەوە و شڕۆڤەی بۆ دەکەن، پێناچێت خۆیان بەکتێبێکی ئاسمانی بزانن، بەقەد ئەوەی کە کۆمەڵە قەول و نووسینێکن بۆ ئێزدیەکان و کاری پێبکەن، ئەمە جگەلەوەی کەکتێبەکە بەزمانێک نوسراوەتەوە تێکەڵەیەکە لەکوردی و عەرەبی تێکشکاوو و خەریکن کۆی دەکەنەوە و چاکی دەکەنەوە.

پەیوەندی ئەم ئایینە و میترایی پەیوەندییەکی مێژوویی ئارکۆلۆژییە، بەمانای هەڵکۆڵینێکی مرۆناسیانەیە کە پسپۆڕانی ئەم بوارە ئاشکرایان کردووە، ئیدی ئەمە لاگیری تێدابووە یان ئەکادیمی، لەهەردوو بارەکەدا ئەوەیە کە ئێستا پاشماوەکەیان دەیسەلمێنێت بۆچی هەموو نهێنیەکانیان بە کراوەیی ماوەتەوە و رێگەی بە تێڕامانی جیاواز داوە، بەوپێیەی کە ئاسەوارناسەکان ئەو دۆزراوانەیان کردۆتە پێوەر بۆ لێکچوونێک لەنێوان پاشماوەی میترایی و ئێزیدی کە وەکو تەشیر و تانە، پێیان دەگوترێت شەیتان پەرست، لە راستیدا ئەمان وەکو ناونیشانی شەیتان کە مانای شەڕ بێت ئەوە ناپەرستن، بەڵکو وەکو ئەوەی باوەڕ بە سزا و پاداشت نییە، ” شەیتان پەرستی بە شێوەی ئایینێکی جیاواز واتە تایبەت کە ئەوەش لە ئێرانی کۆن واتە لە سەردەمی زۆر رابووردودا، بەشێوەی نهێنی بەکار دەهات لە پاشان هەر بەردەوام بوو بەشێوەی ئایینی زەردەشتی تاکو هاتنی ئایینی ئیسلام. بناغەی ئەو جۆرە شەیتان پەرستنە لەسەر بنچینەی (جن و عفاریت و شەیتان پەرستن) بوو هەروەها باوەڕی بە سزا و پاداشت نەکردن و بەکارهێنانی جادوگەری و ئەفسونەی ناڕاست و هەورها باوڕ هێنان بە نەمری لە گیان واتە روح، هەڵگرانی ئایینی میترایی کۆن دەروێشەکانیان و نوشتە و درودی گونجاویان بەکاردەهێنا بۆ ئەوەی لەدژی دوژمنەکانیان بەکاریبهێنن کە بڕیاریان بۆ لەناوبردنیان هەبووە، ئەمە لە ئاینی میترتییدا هاتووە هەڵسانەوە و زیندووبوونەوەی گشت مردووەکانە” (17 و 18)

رێساکانی مەسحەفا رەش

وەکو پێشتر باسمان کرد، ئەگەرچی نووسراوێکی وەها نییە کە ئەو 32 و خاڵە وەکو رێسایەک و کولتوورێک ئێزدیەکان کاری پێبکەن و پێی بگوترێت مەسحەفا رەش، بەڵام لێرەو لەوێ قسەیان لەبارەوە دەکری َو هەندێ جاریش چەند خاڵێک لەو خاڵانەی کە باس دەکرێن، دەیبینین و خۆشیان دانیپێدا دەنێن کە راستە، نموونەش شوومی رەنگی شین و بوونی ئەو مرواریەی کە باس دەکرێ و دواتر جوبرائیل دەستکاری سرووشت دەکات بەپێی فەرمانی خودا، هەروەها مەسەلەی پیرۆزی چەمکەکانی وەکو (با و ئاگر و ئاو و خاک)، بۆیە ئەو خاڵانە راستیەکیان تێدایە، بەڵام پێدەچێ ئەو فەرهەنگ و کولتوورە جیاوازەی کە ئێستا هەیانە و لەپێشوو جیاوازترە، لەوە دەچێ رەوتی ژیان گۆرٍِیبێتی و لەمدواییەدا کە خوێنەوار رۆشنبیر و نووسەریان تێدا هەڵکەوتووە، بۆیە ئەو بەشەی هەیە، هەبوونەکەشی تەنها نوسخەی نوێیە نەک کۆن. ئەمەی خوارەوە ئەو خاڵانەن وەکو رێسا کاری پێدەکرێت لەنێو ئێزدیاتی.

1: رۆژی یەکەم خودا مرواریەک لەزاتی خۆی دروستدەکات، دواتر باڵندەیەکی درووست کردووە کەناوی ئەنفەرە و مرواریە گەورەکەی خستۆتە سەر پشتی باڵندەکە و ماوەی چل هەزار ساڵ لەسەری نیشتەوە.

2: خودا لەیەکەم رۆژی یەکشەممەدا فریشتەیەکی درووست کرد بەناوی ئیزرائیل، ئەو فریشتەیە ناوێکی تری هەیە بەناوی مەلەک تاووس کە سەرۆکی هەموو فریشتەکانە، بەو پێیەی کە خودای خستۆتە بەردەم دوو ئەگەری لۆژیکی، وەکو ئەوەی گوتوویەتی (ئایا کەس هەیە لە خوا گەورەتر بێت بۆ ئەوەی بیبەرستێت؟).

3: دووەم رۆژ خودا فریشتەی دەردائیلی درووست کرد کە شێخ حەسەنە.

4: سێشەممە ئیسرافیلی درووست کە شێخ شەمسەدینە.

5: چوارشەممە لەنەبوونە فریشتە میکائیلی دروست کە شیخ ئەبو بەکرە.

6: پێنجشەممە لەنەبوونەوە جوبرائیلی درووست کرد کە ئەویش شێخ سەجادەدەینە.

7: هەینی شامایلی درووست کرد کە لەلای ئێمە بەناوی نەسرەدین ناسراوە.

8: شەممە تەنها نورائیلی درووست کە جگە لەفەخرەدین کەسێکی تر نیە.

9: مەلەک تاوس کرا بەسەرۆکی هەموو فریشتەکان.

10: خوا حەوت ئاسمان و زەوی، خۆر و مانگی درووست کرد.

11: فەخرەدین لەلای خۆیەوە مرۆ ئاژەڵ و باڵندەی کێوی درووست کردن و خستیە ناو گیرفانی جل و بەرگی خۆیەوە، بەمشێوەیە بەهاوەڵی پۆلێک فریشتە لەناو مرواریە گەورەکە دەرچوو. دواتر دژی مرواریە گەورەکە هاوارێکی لێهەڵسا و دەمودەست مرواریەکە بوو بەچوار بەش، لەسینەیەوە ئاو دەرچوو زەریای لێدرووست بوو، لەو دەمەدا هێشتا زەوی خڕ و بێدرز بوو.

12: خوا شێوەی باڵندەی بەجوبریل بەخشی، ناردی تاهەر چوار گۆشەی دونیای دانا، دواتر پاپۆڕێکی درووست کە جوبریل ماوەی سێ هەزار ساڵ تێیدا مایەوە و پاشان لەلالش نیشتەجێبوو. ئەویش بەشوێن خۆیەوە زەوی هاواری کردو رەق رەق بوو، زەوی رەقەڵان دەستی کرد بەلەرزین، ئەودەمە جوبریل پارچەیەک لە مرواریەکەی هەڵگرت و خستیە ژێر زەوی بۆئەوەی سەقامگیر بێت و پارچەیەکی دیکەشی خستە سەر دەرگای ئاسمان بۆ رازاندنەوەی، لەم بەشەی مرواری بوو کەخۆر و مانگ هەڵاتن، پاشان مانگ و خۆری بەتۆزێک رازاندەوە کەلە پارچەکانی مرواریەکە بوون و بوون بەئەستێرەی گومەزی شینی ئاسمانی، هەموو بەئاسمانەوە هەڵواسرابوون.

13: هەر جوبریل بوو دارو دروختی بەبەرو گژ و گیای سەر زەوی رواند و هەر ئەویش بوو چیایەکانی هەڵنان  بۆئەوەی زەوی پێ بڕازێنێتەوە و دواتر عەرشی لەسەر فەرشی شانازی درووست کردووە.

14: ئەوکاتی سەرداری جیهان گوتی، لەوانەیە مەبەست لەمە جوبریل بێت، بەڵام بۆچی پێیدەڵێ سەرداری جیهان نازانین، گوتی” هۆ فریشتەکان من ئادەم و حەوا درووست دەکەم دەیانکەم بەمرۆڤ و بوونەوەر، لەوەچەی ئەوانەوە شەهر ئیبن سەفەر لەدایک بوو، دواتر نەتەوەیەکی لەسەر زەوی لێوە پەیدابوو، هەر لەهەمان ئادەم نەتەوەی ئیزرائیل پەیدابوون، بەمشێوەیە میللەتی هەڵبژاردەی تاوس مەلەک نەتەوەی ئێزدیاتی پەیدابوو.

15: شێخ ئادی کوڕی موسافیر لەخاکی سوریاوە هاتە لالش و لەوێ نیشتجێ بوو.

16: خوداوەند دێتە سەر چیای رەش، هاوار دەکات و دەمودەست سێ هەزار فریشتە دروست دەکات، لەو فریشتانە سێ دەستەیان لێدرووست دەکات، دەمودەست بۆماوەی چل هەزار ساڵ دەست دەکەن بەپەرستنی و دواتر خودا دەیانداتە دەست مەلەک تاوس و هەڵیان دەکێشێتەوە بۆ ئاسمان.

17: خوا دادەبەزێت بۆ قودس و فەرمان بەجوبریل دەدات کەمێک خۆڵ لەهەر چوار گۆشەی زەوی بهێنێ، جوبریل گوێڕایەڵی دەکات، (با، ئاگر و ئاوی تێگەڵ بەخۆڵەکە کرد) بەم شێوەیە یەکەمین مرۆڤی دروست کرد. بەقودرەتی خۆی روحی پێبەخشی، خوا فەرمانی بەجوبریلدا، تاکو ئادەم لەبەهەشت نیشتەجێبکات، جوبریلیش بەقسەی کرد، خودا رێگەی بەئادەم دا لەبەری هەموو درەختێک بخوات، بەڵام لێی قەدەغە کرد، دەست بۆ گوڵە گەنم ببات.

18: دوای چڵ ساڵ تاوس مەلەک بەخودای گوت، ئادەم چۆن وەچە پەیدا بکات و کامانەن، خوا وەڵامی دایەوە من هەموو شتێکم خستۆتە بەردەستی تۆ و چۆنت دەوێ وەها بکە، هەر ئەوکاتە تاوس مەلەک رووی لەئادەم کرد و پێی گوتی” ئایا گەنمت خواردووە”، ئەویش وەڵام دەداتەوە “نەخێر چونکە خوا قەدەغەی کردووە”، تاوس مەلەک گوتوویەتی “بیخۆ چونکە بۆتۆ باشە”، ئیدی ئادەم کە گەنمی خوارد، سکی پەنەما و ئەوکات تاوس مەلەک چوو بۆ ئاسمان و ئادەمی بەجێهێشت.

19: ئادەم لەتاو سکی هەراسانی لێبڕابوو، هێندە پڕ ببوو بەهیچ شێوەیەک نەیدەتوانی میز بکات، (خوا بەزەیی پێداهاتەوە) باڵندەیەکی دەنوک گەورەی بۆ نارد و بەدەنوکی خۆی بەشێوەیەکی کارامە دەروویەکی لەشوێنێکی شیاو بۆ کردەوە، ئادەم یەکسەر ئارام بوو.

20: جوبریل ماوەی سەد ساڵ لە ئادەم خۆی جیاکردەوە و بۆ ئەوەی خۆی خەمبار ببنێتەوە و ئەو ماوە دوورو درێژە بۆ جوبریل دەگریا.

21: خوا فەرمانی بەجوبریل دا حەوا دروست بکات، فریشتەی گوێڕایەڵی خوا لەباڵی چەپیەوە حەوا ژنی ئادەمی درووست کرد.

22: دوای ماوەی سەد ساڵ تەواو بوو، تاوس مەلیک لەئاسمانەوە هاتە خوارەوە بۆ سەر زەوی، بۆئەوەی سەرقاڵی میللەتی ئێمە بێت کە درووستی کردبوو. بەدەر لەپاشای کۆنی ئاشوریەکان، ئەم پاشایانەی خوارەوەشی پێبەخشین: نەسرۆخ، بەوتەیەکی تر نەسرەدین، کامبیز، یان فریشتە فەخرەدین، ئارتیمۆس، فریشتە شەمسەدین، پاشان بەمشێوەیە دوو شانشینی دیکە شاپوری یەکەم و شاپوری دووەمی پێبەخشین کە لەلای ئێمە ناسراوە بەحوکمڕانیەکانیان پێکەوە 150 ساڵ بوو، میرەکانی ئێمە راستەوخۆ لەوانەوە کەوتوونەتەوە.

23: رقمان لەچوار پاشا دەبێتەوە، (باسی هیچ پاشایەک نەکراوە و کێن و کەیبوون).

24: ئەوانە ئەوانەن کە ئێمە قەدەغەیان دەکەین:

سەرەتا (خاس) چونکە ناوەکەی لەناوی ژنە پێغەمبەری خاسمان دەچێت.

فاسۆلیا، رەنگی شین، ماسی خواردن لەبەر پێغەمبەری یۆنان قەدەغەیە.

ئاسک بۆئێمە قەدەغەیە، چونکە رانەمەڕ گەلی یەکێک لەپێغەمبەرەکانی ئێمەیە.

گۆشتی کەڵەشێر قەدەغەیە، چونکە ئەم باڵندەیە ماڵیە لەوێنەی تاوسە و لەحەوت خوا نایابەکانی گەردوونە.

کولەکە قەدەغەیە. گەرماوی گشتی و هتد.

25: پێش هاتنی عیسا ئاینی ئێمە ناوی بتپەرستی بوو، جولەکە، مەسیحی و موسڵمان، بەهەمان شێوە فارسەکان و (مەزدائیەکان) هەمیشە دوژمنی ئایینی ئێمە بوون.

26: لەناو سەردارە کۆنەکان، یەکێک ناوی ئاهاب بوو، فەرمانی بەهەمووان دا کە هەر یەکێک لەئێمە ناوێکی تایبەتی لێبنێن، ئەوەی ئێمە لەو سەردەمە ناوی خوای ئاهاب، یان بیلعەزاب بوو، ئەمڕۆ لەلای ئێمە بەناوی (پیر بووب) ناسراوە.

27: بابل پاشایەکی تر هەبوو ناوی (نەبوخوز نێر) بوو، لەئێران پاشا ئارسیۆس دواجار لەکۆنستانتینۆپڵ ئاگرینکالیۆس بوو.

28: پێش ئەوەی ئاسمان و زەوی دروست بکات خوا لەسەر زەریاکاندا هەبوو پاپۆڕێکی دروست کردبوو بەهەوەسی خۆی پیاسەی پێدەکرد.

29: خوا مرواریەکی گەورەی دروستکرد کەماوەی چاودێری کرد، پاشان لێی توڕە بوو شەقێکی تێهەڵدا.

30: سەیر و سەمەرە لەهەراو زەنای چیاکان و لەتۆزەکەی گردۆلکەکان و لەدوکەڵەکەی ئاسمانی لێوە دروست بوو، هەڵمەکانی کە لێوەی هەڵدەست ئاسمانیان دروست کرد و خوا هەڵکشا بۆ ئاسمانەکان کە بەبێ ستوون راگیری کردوون.

31: بەکلیل زەوی بەکەندەڵانەکانی کڵۆمدا و پاشان قەڵەمێکی بەدەست گرت و رووداوەکانی دروست کردنی ئەفرینەکانی نوسیوە.

32: شەش خوداوەند لەروناکی خۆی دروست کرد، بەڵام لەسەر هەمان ئەو شێوەیە دروستی کرد وەختایەک مرۆڤ لەچرایەکەوە چرایەکی دیکە دادەگیرسێنێ.

33: یەکەمین خوداوەند بەدووەمینی گوت” من لەنەبوونەوە تەنها ئاسمانم دروست کرد، هەرچی تۆ هەڵبکشێ بۆ ئەوەی شتێکی تر دروست بکەیت”، ئەویش هەڵکشا بۆ ئاسمان و بوو بەخۆر، ئەویش بەهەمان شێوە شتی بەهی سێهەم گوت و بوو بەمانگ، چوارەمیان بوو بەخولگەی مەداری و جەستەی ئاسمان و پێنجەمیان بوو بەئەستێرەی بەیان، دواجار شەشەمیان بوو بەئەتمۆسفێر.” (19)

هەموو ئەو مەرجە ئاینیانە کە بۆ سەلماندنی ئێزیدیاتی باس کراوە و ئەنستانت مار کرملی وەکو رۆژهەڵاتناسێک باسی کردووە و لە کتێبەکەی خۆی نووسیویەتی، رەنگە بە روویەکدا بۆ سەلماندنی باسەکەی بێت، بەروویەکی دیکەدا پێدەچێ بۆ سووک کردنی ئاینزاکە بێت کە ئەو بەپێی خوێندنەوەی خۆی هیچ تێنەگەیشتووە لەو ئایینە کۆنە، بۆیە ئەو مەرجانەی وەکو پێوەری ئایینی بەراورد کردووە بۆ باسەکەی خۆی لەگەڵ ئایینەکانی دیکەی ناوچەکە و ئەوانی تر، بەڵام لەشوێنێکدا مافی نووسەر و لێکۆلەرە کە تێڕامانی جودا لەوانی تر بخاتە روو و بنەچەی ئەم ئایینە بخاتە روو، چونکە ئەوان خۆیان پاساوی تەواوییان نییە بۆ ئەو پرسیارانەی کە رووبەڕوویان دەکرێتەوە، هەر ئەمەشە دوچاری گومانی کردوون لەو قسە سەر زارەکی وات شەفەهییانەی دەم بەدەم بیستویانە.

لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا کە مەرجن بۆ ئێزدیاتی مەرجی دیکەشیان هەیە، ئەویش نوێژکردنە بە زمانی دایک کە ئێزیدیاتی و کوردییە، هەروەها دەبێ بڕوایان بە جلک سپێتی هەبێت کە جل و بەرگی رەسەنی ئێزیدیاتییە، کریف یەکێکە لە مەرجەکانی ئێزدیاتی و ئەویش بڕوا بوونە بە نزیک بوونەوەی کەسانی دیکەی وەکو ئێزدیی، ئەوەی کە قەولی خۆیانە و دەڵێن ( ئێزدیمە و جلک سپیمە و بەهەشتیمە)، هەروەها مەرجێکی دیکە بڕوا بوونە بە حەجی لالش و خۆ پاککردنەوە لە ئاوی سپی و زووم زووم کە هەر منداڵێکی ئێزدی دەبێ لەوێ پاک بکرێتەوە و بەگوێیدا بچرپێندرێ، و هتد.

“بەر لە بوونی شێخ ئادی یەکەم و دووهەم و شێخ حەسەن سڵاوی لێبێت، ئەوکات پیرۆزی لەنێوان ئێزدییەکان زانرابوو، بۆیە لەپێناو چاکسازیدا لەنێوان شەمسانی و عەدەوییەکان سەریهەڵدا، هەروەک ئەوەی لەنێوان عەشائیرە ئێزدییەکان بۆ لەنێو بردنی دوژمنایەتی و جیاوازی لەنێوانیان سەبارەت بە بۆنە و جەژنەکان کە لەنێوان کوردە غەیرە ئێزدییەکانی وەکو ئیسم هەبووە، لەوێوە سەریهەڵدا، هەر بۆیە ئەو تایپە کوردییەی کە هەیەتی وەکو حاڵەتی نەتەوایەتی لە پێش ئیسلامیشەوە هەبووە”. (20) ئەوان بۆ ئەسڵ و بنەچەی خۆیان ئەم دەمارگرژییەیان هەیە کە ئیسلام چی بەسەر هێناون و ئەنفالی کردوون، هەر لەبەر ئەمەشە بنەچەی خۆیان دەگەڕێننەوە بەر لە ئیسلام و مەسەلەی کوردیش بەهەمان شێوە بەر لەهەموو پێکهاتەکانی تر، بەشێکیان پێانوایە کە ئەوان کوردی رەسەنن.

مەسحەفا رەش و میتۆلۆژیا

بەپێی ئەو تێکستەی کە گوایە بەقسەی خۆیان لەمەسحەفا رەش هەیە و دەڵێ” بەر لەوەی ئاسمان و زەوی دروست بێت، خودا لەسەر زەریاکان هەبوو، پاپۆڕێکی درووست کردبوو بەهەوەسی خۆی بەهەموولایەکدا پیاسەی پێدەکرد، ئەمە بەهەمان شێوە لەلای ئەهلی هەق زەریا توخمێکی سەرەکیە و بەر لەدرووستبونی گەردوون، زەریا تەنها لەگەڵ خودا هەبووە، لەلای ئەهلی هەق خودا حەوت فریشتەی لەیەکەم رۆژدا درووستکردوە، میکائیل سەرۆکی فریشتەکانە، هەمان شت لەلای ئاینی ئێزدی بەجیاوازی ئەوەی خودا لە هەفتەیەکدا هەر رۆژە و فریشتیەکی دروست کردووە، لێرەدا مەلیک تاوس وەکو میکائیل، لای ئەهلی هەق سەرۆکی فریشتەکانە.

لەمیتۆلۆژیای دروست بوونی گەردوون لای ئەهلی هەق، خودا داوای لەجوبریل کردووە خۆڵی بۆ بهێنێ تاکو مرۆڤی پێدروست بکات، بەڵام جوبرەئیل رازی نەبووە و ئیزرائیل ئەم کارەی گرتۆتە ئەستۆ، بەهەمان شێوە لەمەسحەفا رەش خودا فەرمان بەجوبریل دەکات کەمێک خۆڵی بۆ بهێنێ، لەمەسحەفا رەش جوبریل گوێڕایەڵی دەکات، (با) ئاگر و ئاو تێکەڵ بەخۆڵەکە دەکات و بەمشێوەیە یەکەمین مرۆڤ درووستدەکات، لەتیۆری درووست بوونی گەردون لەلای ئەهلی هەق، خودا حەوت زەوی و حەوت ئاسمانی هەیە، بەهەمان شێوە خودا حەوت ئاسمان و زەوی، خۆر و مانگی درووست کردووە، بەگوێرەی ئەو تێکستەی کە مەرجەعی یارسانە، لەلای ئەهلی هەق خودا مرواریەک درووست دەکات و لەناو مرواریەکە پێنج شێوەی خۆی تێدا دیار دەخات، بەهەمان شێوە لەمەسحەفا رەش خودا یەکەم جار مرواریەکی گەورەی سپی لەزاتی خۆی درووست دەکات”. (21)

ئەوەی کە لەمەسحەفا رەشدا هاتووە، چوار توخمی سەرەکی هەن کە پیرۆزن لەلای ئایینی ئێزدی، ئەوانەش بریتین ( هەوا و ئاو و ئاگر و زەوی) هەموو ئەو توخمانەش لەئاینی میترایی و کاکەیی هەن و پیرۆزن. میتۆلۆژیاش بەلۆژیک مامەڵەی لەتەکدا ناکرێ، بۆیە ئەم بۆچوونە کۆنەی کە لەسەروەختی هاتن و سەرهەڵدانی بیروباوەڕەکەدا هاتووە، تائێستاشی لەگەڵدابێت، بەرۆشنبیر و پیر و شێخ و نەخوێنەواریانەوە باوەڕیان پێیەتی، هەروەک چۆن رۆشنبیر و پیاوی ئاینی و نەخوێنەواری ئاینەکانی دیکە بڕوایان بەوە هەیە کە لەنێو کتێبەکانیان هەیە و پێیانوایە نێردراوە و گومانی لێناکرێ، بۆیە هیچ ئاین و بڕوایەک خاڵی نیە لەمیتۆلۆژیا و ئەفسانە، چونکە دەسەڵاتێکی نادیارە بۆ بەردەوامی بڕواکە، هەڵبەت ئەوەش دەبێ باس بکەین کە بەبێ میتۆلۆژیا و ئەفسانە، هەموو ئایینەکانی سەر زەمین فەلسەفەکەیان باتڵ دەبێتەوە و سحرییان نامێنێت، چونکە ئەو لۆژیک و مانایەی کە بەر لە هاتنی سەدەی ئاشکراکردنی داتاکان هەبوو، زۆر جیاوازترن لەوەی ئێستا کە هیچ شتێک شاراوە و سیحرێکی نەماوە، گومانی ئەو نەوە خوێندەوارەشی لەنێو ئەم پێکهاتانەیە لێرەوە دەست پێدەکات کە وڵامی زانست ناداتەوە، لەکاتێکدا تێکەڵکردنی ئاو و خۆڵ و گەرم کردنی بە ئاگر، هاوکێشەیەکی فیزیایی و کیمیائییە و زانستە، ئیدی بۆچی ناتوانێ لە میتۆلۆژیا رزگاری بکات، ئایا عەدبێکی ئاسایی وەکو شێخ ئادی و ئەوانی تریش، چۆن زانیویانە خودا ئەوەی کردووە، خۆ مێژووی بەشەرییەت زیاتر لە 10 ملیار ساڵ دەبێت و ناژمێردرێت، لەکاتێکدا شێخ ئادی یان هەر پێغەمبەرێکی تر چەند سەد ساڵێک دەبێت هەبوونە.

لالش چییە

لالش پەرستگای گەورەی ئایینی ئێزدیە، دەکەوێتە نێوان زنجیرە چیای شێخان کە لە رۆژئاوای موسڵ نزیکە ولەولاشەوە گرێدراوە بە زنجیرە چیای مەقلوب کە بەپایتەختی ئێزیدیاتی ناسراوە و (60 میل) درێژییەکەیەتی و (4914) پێ دەبێ، شوێنێکە لەڕووی کەشوهەواوە بەزستان ساردە و بەفری لێدەکەوێ، چواردەوری ئەو بەرزاییانەی شەنگار چڕن بەداری بەڕوو، هەروەها رەزی میوەی وەکو هەنار و هەنجیر و قەیسی و زەیتوونی لێیە و گرنگی پێدەدەن و بەشێکیشە لەسەرچاوە دارایی پێشوی ئیزیدیەکان و ئێستاش کە شوێنێکیان بۆ تەرخان کردوون تاکو بیکەن بەزەیتون و بیفرۆشنەوە یان بیبەخشن بەوانەی سەردانی پەرستگای پیرۆزی لالش دەکەن.

هەڵبەت لەو پەرستگایە چەندین گومەتی لێیە بەناوی لالش، هەریەک لەوانە بەناوی شێخ یان پیرێ کیان کەسایەتییەکی کۆنی ئێزدیەکان ناسراوە، ئەو گومەتەی کە ناوی لالشە و قاژ قاژە و لەشێوەی سێگۆشەیە و قووچ بەرەو ئاسۆ هەڵکشاوە، بەپەرستگەی لالش ناسراوە و هەرکەسێک بەپێی بۆچوونی خۆی شرۆڤەی دەکات، چونکە فەلسەفەی گومەتەکە تەنها قاژ قاژی سەحنەکە جودای کردۆتەوە کە لەلای ئیسلام گومەت خڕە و لەلای کریستیانەکان گومەتی پەرستگە تیژ بەرەو ئاسمانە و هەر ئایینێکی دیکەش بە ستایل و دیزانێکە، لەمبارەیەوە پیر خدر روونکردنەوەی هەیە و دەڵێ” ئەم قاژ قاژی گومەتی پەرستگەی لالشەی ئێزدیاتیە، لەوێوە هاتووە کە لەلای ئێمە رۆژ پیرۆزە، رۆژ نورە و ئەو نەبێ ژیان نابێ، چوار شت لەلای ئێمە پیرۆزە ( خاک، ئاو، ئاگر، با) بۆیە قوبەکەش وەکو تیشکی رۆژوایە، مەخروتیە و هیمایە بۆ رۆژو بەرەو ئاسۆ دەچێ، تاوسیش، کە مانای تیئۆسە، ئەویش کلکی لەشێوەی رۆژە، ماریش بەهەمان شێوە نیشانەی سەلامەتیە”. لەبارەی بوونی مار وەکو سیمبول و وەکو گیاندارێک کە لەسەر دیواری بەردەرگای یەکەمی پەرستگای لالش هەیە، پیر خدر دەڵێ” وەختێک دەڵێن کەشتیەکەی نوح کوون بووە، مار دەچێت پەپکە دەخواتەوە و کونەکە دەگرێت و خەڵکەکە لەمردن رزگار دەکات، ئەمە میتۆلۆژیای ئێزدی یە، هەروەها مار شارەزا و حەکیمە، بۆیە مار بۆتە هێمایەک لە فەرهەنگی ئێزیدیاتی”. بابا چاویش شێخێکە لەپەرستگای لالش خزمەت و کاری زیوانە دەکات و تائێستا خێزانی پێکنەهێناوە و لەپەرستگا دەژی، لەبارەی لالشەوە دەڵێ” لالش پەیامی ئاینی ئێزیدیە و پەرستگایە، کەوتۆتە ناوەڕاستی چەند شاخێک لەناوچەی بادینان و باعەدرێ و شێخان، مەڵبەندی گشتی پەرستگاکە لەچەند شوێنێکی جیاجیا پێکدێت، وەکو شوێنی ئەو باوەڕدارانەی کە مردوون و هەموو ئێواران چرایان بۆ هەڵدەکرێ وەکو وەفایەک، لالش دوو کانی تێدایە، یەکێکیان بۆ کوڕ و ئەویدی بۆ کچ “. هەروەها لەبارەی وێنەی دوو شێر لەنێوانیاندا بورجێک هەیە، لەسەرووی بورجەکە، وێنەی مانگ و رۆژ هەیە، کە لەسەر دەرگای چوونە ژوورەوەی پەرستگاکەیە، بابا چاویش دەڵێ” لە وێنەی دوو سەرە شێرەکە هێزی خودا دەبینین، ئەو بورج و خۆر و مانگەش نوری خودایە، تاووسیش ئاماژەیە بەهەمەڕەنگی دونیا و زینەتی دونیا کە مەلەک تاوس بەو ناوەنراوە”. لەسەر دیواری راست و چەپی پەرستگا هێلکەی رەنگاو رەنگ دادەنرێ وەختێک بەهاردێت و جەژنە سەرکیەکان دەسپێدەکات و گوڵیلکە سوورەی بەهاری لێدەدرێ، بۆ نموونە لە جەژنی رۆژی چوار شەممە سورەدا، زۆر لەو رەنگانەی هێلکە دادەنرێت و خەڵک و باوەڕداران وەریدەگرن وەکو پیرۆزییەک، لەمبارەیەوە بابا چاویش دەڵێ” ئەمە مانای موژدە بەخشینی دونیایە کە زیندوو بۆتەوە”.

لەپەرستگای لالش هەردوو مەرقەدی شێخ ئادی و شێخ حەسەن هەیە و ئێزدیەکان دەچن بۆ سەر ئەو مەزارانە و زیارەتی دەکەن و نیازیان پێ حاسڵ دەکەن، هەروەک چۆن پەڕۆیەک بەچاوی نوقاوەوە سێ جار هەڵیدەدەن و ئەگەر راوەستا ئەوا مرازیان حاسڵ بووە، هەروها ژوورێکی دیکە هەیە پڕیەتی لەگۆزەی کۆن و بەرمیل، ئەو گۆزە و بەرمیلانە پێدەچێ زۆر کۆن بن، باباچاویش لەمبارەیەوە دەڵێ” ئەو بەرمیلانە رۆنی زەیتوونی تێدایە و ئێمە لێرە کۆیدەکەینەوە و بۆ مەراسیمی ئاینی بەکاریدەهێنین، سەرچاوەی ئەم زەیتوونەش لەنزیک پەرستگای لالشە و زیاتر لە 1000 دار زەیتوونەو ساڵانە کەڵک لەبەرەکەی وەردەگرین”. ژوورێکی تر هەیە لەلالش کە گۆڕێکی تێدایە و بەخورییەکی رەش داپۆشراوە، بابا چاویش دەڵێ” ئەوە مەرقەدی شێخ بەکرە و برای شێخ ئادیە و بۆتە مەزارگەی ئێزیدیەکان”. ئەم پەرستاگایە جیاوازی لە پەرستگای ئاینەکانی تر ئەوەیە کە ئەوان تاکە شوێن بووە پێشتر بۆ خۆپارستنیان لە دوژمن و بۆ زیندووکردنەوەی ئایینەکەیان لە و یادکردنەوەی شێخ و میتۆلۆژیاکەیان کە مەترسی هەیە ئەگەر ئەم پەرستگایە نەبوایە، ئەوان وەکو رۆشنبیری و فەرهەنگی ئایینی، نەیاندەتوانی وەکو ئێستا بەرگری لە خۆیان و سەلماندنی بوونی خۆیان بکەن.

سنووری جوگرافیای ئێزدیاتی

مرۆڤایەتی شاهیدی ئەوەیە کە ئینسان بەکۆمەڵ نەیتوانیوە بەهۆی ململانێوە لەشوێنێک دابمەزرێت و پەرشوبڵاو بۆتەوە، بەتایبەتی ئەو ئاینانەی کە کەم بوونە لەرووی چەندایەتیەوە، ئیدی کەوتوونەتە بەر شاڵاوی شەڕی کوشتن و هێرش بردنە سەریان، ئەگەریش هەر بەرگریان کردبێت، بەناچار ئەوا تۆمەتیان بۆ هەڵبەستوون و ناشیرین کراون لەلای باوەڕ و ئاین و ئیماندارە زۆرینەکان کە بەتایبەتی ئیسلام ناشرینی کردوون، ئێزدی ئەگەرچی بەقسەی پیرەکان و شێخانی ئێزیدی بێت، ئەوا پێشتر بیروباوەڕی کوردان لەناوچەکە ئێزدیاتی بووە، بەڵام ئاشوریەکانیش لەم ناوچانە بوون کە پێی دەڵێن کوردستان، لەو سنوورە جیاوازە بوونە کە ئێستا هەیە، بەڵام بیروباوەڕی کوردان بیروباوەڕی ئێزدیاتی بووە، پاش هاتنی ئاینیەکانی تر و جەنگی کولتوورەکان، ئیزیدیاتی جگە لەوڵاتانی دەرەوەی کوردستان و رۆژئاوا، تەنها لەناوچەکانی شێخانی بادینان و باعەدر و شەرگات و موسڵ و دهۆک ماون، ئەمە جگەلەوەی لەتەواوی ئەو ناوچانەی کە ئێزیدی لێ نیشتەجێیە، ئاینی مەسیحی و ئیسلامیشی لێ نیشتەجێیە، بەڵام سنوورەکە بەسنووری ئێزیدیاتی ناسراوە، چونکە پێدەچێ زۆرینەی ناوچەکە بن، بەڵام بەهۆی ئەوەی باوەڕیان وایە خۆیان بپارێزن لەدوژمنانیان لە ناوچەکانی باشوری ئێران و لە سوریا و تورکیا و لوبنان و جۆرجیا و ئەرمینیا و روسیا و ئاڵمان و هتد، نەک هەر بنکەی کۆمەڵایەتیان هەیە، بگرە ئەگەر بەقەد کوردستان نەبن کەمتر نین، ئەمە جگەلەوەی بەهۆکاری ناجێگیربوونی ئاسایشی خۆیان، بەشێکی زۆریان لەدەرەوەی وڵاتن لە ئاڵمان و سوید و دانمارک و بەشێکی دیکەیان لە روسیا نیشتەجێبوونە و نەهاتونەتەوە تائێستا کە ئەوانەی دەرەوەی وڵات بە کۆمەڵگەی ئێزدی مەنفا ناسراون، دوو نەوەیان تائێستا گەورەبوون کە لەنەریت و ئاینەکەیان شارەزا نین و لەدەستیان دەرچووە.

“ئەو ناوچانەی کە ئێزیدیاتی تێدا دەژین دەکەونە رۆژهەڵات، لە ئەنادۆڵەوە لەلای باکوری رۆژهەڵاتەوە تاکو باشوری رۆژئاوا ئێزدییەکان لەم شوێنانەن.

ئەرمینیا بەشی روسیا. لەباشوری رۆژئاوای یەریڤان.

2: لە باکوری گۆماوی وان و ورومییە.

3: لە باکوری موسڵ (بنکە و مەزارگای گەورەیان لەوێیە مەرقەدی شیخ ئادی کە دامەزرێنەری ئێزیدیەکانە) هەروا لە زنجیرە شاخی سنجار واتە شەنگار.

4: لە ولایەتی حەلەب ژمارەیان لە سەدەی هەژدە کەمتر بووە، بەهۆی کوشتار و ئەو قەڵاچۆیەی بەسەریاندا داهاتووە، بەشێوەیەکی گشتی لە ساڵی 1892 و بەتایبەتی ساڵی 1838 ئێزدییەکان وەک ئەرمەنییەکان، بۆ بەدبەختیان لەو ناوچانە دەژین کە کورد زاڵە تێیدا”. (22) .

ئەمە ئەوە دەگەێنێ کە ئێزدیەکان پێدەچێ بەهۆی ناجێگیری و ناسەقامگیریی خۆیانەوە بەناچار جوگرافیایان گۆڕیوە بۆ هەڵهاتوون بۆ ئەرمینیا و تورکیا و سوریا و شوێنەکانی تر و بەهۆی دوچاربوونیان بە ژێر دەستەیی لەژێر ستەمی ئاینی زاڵی ناوچەکەش ناچار بە راگواستن کراون و بوون بە کورد زووبانی پلە دوو، چونکە بەغەیرە دین ناسراون و هەمیشە تەعنیان لێدراوە.

بەشێکی دیکە لە نیشتەجێبوونی ئێزیدیەکان مەنفا و ئەوروپایە، لە دوای ساڵی 1991 بە شێوەی تاک و فەردی ئەم خاوەن شوناس و پێکهاتەیە بەهۆی نەبوونی ئازادییە فەردی و رێوڕەسمە ئایینیەکان و بە بۆنەی نەبوونی کار و مەعیشەت وەکو خەڵکی دیکەی کوردستان و خوارووی عێڕاق کۆچیان بەرەو هەندەران کرد و لەوێ بە شێوەیەک لە شێوەکان بوون بە خاوەن شوناسێکی تایبەتی ئاینزایی و پێکهاتەیی نەتەوەیی و ئاینیی. بەڵام ئەمانە وەکو خێزانێک مانەوە و ئینتیمایان بۆ ئایین زیاتر بوو نەک نەتەوە، بگرە لە زور شوێنیش ئینکاری نەتەوەیی دەکەن و دەڵێن (ئێمە کورد نین و ئێزدین)، بۆیە ئەو رۆڵەیان نەبوو لە پاراستنی شوناسی نەتەوەیی و هێزی لۆبی نەتەوەیی، بەتایبەتی ئەو کەسانەی کە کوردستانیان بە جێدەهێشت بەرەو هەندەران دەچوون، یان دەبوون بە نوێنەری ئێزدیاتی لەوێ ناسنامەی نەتەوەییان پشتگوێ دەخست و زیاتر باسی ئێزدیاتیان دەکرد و خۆیان وا پێناسە دەکرد نەک خاوەن شوناسێکی نەتەوەیی، ئەمە بەدەیان وێنەی جودا جودا هەیە بیسەلمێنێت، نموونەش ئەو رێکخراو و سەنتەری رۆشنبیرییانەیە کە لە وڵانی ئاڵمان سوێد و تەواوی ئەوروپا هەیان و لە ئاڵمان لە شاری بلفێلد و هانۆڤەر سەلماندوویانە کە بە ئاشکرا نوێنەرایەتی مەزهەبێک دەکەن نەک بەشێک لە پێکهاتەی نەتەوەیی کورد کە لە کوردستان بەشیکیان بە هۆی سوودگەراییەوە باس لەوە دەکەن ئەوان بەشێکن لە پێکهاتەی نەتەوەیی کوردی، بەڵام بە شوناسی ئاینێکی دیکەوە، ئەم ئینکاریکردنەی نەتەوەیی بوونە ئێزدی لەوێوە سەرچاوەی گرتووە وەکو خۆیان دەڵێن، ئەوان هیچ سوودیان لە کوردبوون وەرنەگرتووە، بگرە لەئەنجامی ئەوەی کورد بەشی زۆریان لەدوای فتوحاتی ئیسلامیەوە بوون بە ئیسلام، هەمیشە وەکو کافر و ناحەز تەماشای ئێزدییان کردووە، ئەوانیش وەکو تۆران و توڕەبوونێک لەدژی کورد، کە دەچنە دەرەوەی هەرێمی کوردستان و دوور دەکەونەوە لە دەسەڵاتی کوردی، خۆیان تەنها وەکو ئێزدی دەناسێنن و باسی کورد ناکەن وەکو شوناس.

هەندێک پێیانوایە رەسەنایەتی ئەم پێکهاتە ئاینیە لە یەکێتی سۆڤیەتەوە سەرچاوەی گرتووە و بەتایبەتیش لە قەوقازەوە کە لەلایەن قەیسەری رووسەوە راونراون و هاتوون، ساڵی 1801 جۆرجییەکان دوام، ئەوان موڵکی خۆیان رادەستی روسەکان کرد، ساڵی 1828 وڵاتی فارسیش دەستی لە ئێریڤان هەڵگرت کە بە یەریڤانیش دەخوێنرێتەوە و روسیا بەشێک لە پارچە بچووکەکانی ئیمبراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی 1829 دەستکەوت، دوای خۆ کشانەوەی هێزەکانی روسی لە ئەنادۆڵ و لە دوای جەنگی 1828 و 1829 رێگەیان بە حەسەن ئاغای ئێزدییەکان دا کە گەورەی قەبیلەی جەسەنلی ئێزدییەکان بوو، پیاوەکانی خۆی بگەڕێنێتەوە بۆ چیای ئارارات و لەوێ خەریکی کشتوکاڵ و بەخێوکردنی مەڕو ماڵات بن” (23) ئەم رووجاوە ئەوە دەسەلمێنێت کە ئێزدیەکان هێشتا جوگرافیای نیشتەجێبوونی خۆیان وەکو خاوەن زەوی بۆ یەکلایی نەبۆتەوە، بۆیە کە ناوی قەوقاز و شوێنەکانی تری یەریڤان و ئەوانی تر دێت و لەوێ هێشتا ئێزدی تێدا دەژی و خۆیان بە خەڵکی ناوچەکە دەزانن، ئیدی ناوچەی شێخان و سەنگال و لالش دەکەونە بەردەم پرسیارەوە، ئایا ئەوە ئەوان بوونە خەڵکی ئێرە بوونە و چوونە بۆ ئەو وڵاتانە، یان ئەمانەی ئێرە خەڵکی ئەوێن و پەڕاگەندەی ئێرە بوونە، پرسیارێکی جەوهەرییە و هێشتا وەڵامی نییە، تەنانەت لەلای خۆشیان مەگەر وەکو شیکردنەوەی کێشەکانی دیکە تەنها بە تێڕامان و بۆچوونی خۆیان یەکلایی بکەنەوە، هەر ئەوەی دەبینین تەنها رۆژهەڵاتناسەکانی وەکو جون بەشوێن شوناسی ئەم پێکهاتیەوە بوونە و خۆیان نەیانتوانیوە رەسەنایەتی خۆیان یەکلایی بکەنەوە، باشترین سەلمێنەری ئەو راستییە تاڵەن کە بەشێک لە خۆیان و لە کوردەکانیش بەم راستییە نارەحەتن.

لەمبارەیەوە بلیخانۆف کە بیرمەندێکی سەردەمی یەکێتی سۆڤیەت بوو، بەهۆی ئەوەی کە پێکهاتەی ئایینی و نەتەوەیی و غەیرە روسی لە یەکێتی سۆڤیەت بوونە وەکو پەناهەندە، بۆئەمەش پێویست بووە رێگەچارەیەکی فکری و سیستماتیکی دابنرێت بۆیان، بەهۆکارەوە ئەو تیۆری تایبەتی خۆی هەیە لەسەر ئەو پێکهاتانەی کە غەیرە سۆڤیەتی و روسین و لەوێ دەژین، ئەو مەسەلەی جل و بەرگ و پۆشینی رەسەنەیاتی بە مەسەلەی نیشتەجێبوون بە شوێنی و جوگرافیاوە دەبەستێتەوە، بۆ نموونە دەڵێ (جەبرییەتێک هەیە بۆ پۆشین، کەسێک ئەگەر سەر بەپێکهاتەیەک بوو خاوەن جلوبەرگی خۆی بوو، بەڵام لە شوێنێک بوو دوور لەشوێنگەی  پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکەی، ئەوا بەناچار ئینتیما دەکات و جل و بەرگی دەگۆڕێت و دەبێ بە بەشێک لەو پێکهاتانەی لەوێ زاڵن، بۆیە جل و بەرگ یەکسانە بە کەشوهەوای شوێن و کولتووری زۆرینە) هەڵبەت لەبەرکردنی جلوبەرگی ئێزدییەکان لە ناوچەی عەرەب نشینەکان عەگال و دشدایە کە جل و بەرگی عەرەبییە و لە ناوچەی سەر بەیەکێتی سۆڤیەت بە جلی ئازەری و جۆرجی و لە تورکیا بە جلو بەرگی تورکی و هتد، ئەمە کێشەی ئیتنیکی و ئاینزاییە و هەموو کەمینەکانی دونیا ئەم کێشەیەیان هەیە، هەروەک چۆن سابیئەکانیش هەمان کێشەیان هەیە و لە هیند بەشی زۆری ئاینزاکان لەناوچەی جیاجیا ئەم کێشەیەی جل و بەرگیان هەیە.

بەڵام بۆ ئێزدییەکان ئەم کێشەیە بەهۆی تێکەڵ بوونیان لەشێوەزار و لەناوچەی کوردنشینی و نزیکی ئایینەکە لە کوردەوە، کێشەی جل و بەرگیان نەبووە، هەروەها بە هۆی ئەوەی جلکی سپی لەلای ئەوان پیرۆزە، هەر شێوە جل بەرگێک درووست بکەن و لەبەری بکەن، زیاتر گرینگی بە رەنگی سپی دەدەن و ناترسن لەوەی بەهۆی جلوبەرگەوە لەناو بچن.

باجی بڕواداری

ئێزدیاتی تا ئێستا 74 جار ئەنفال کراون و چەوسێنراون و دواجاریشیان ئەنفالی دەستی داعش بوو کە لەساڵی 2014 وە دەستی پێکرد و هەزاران ئافرەت و منداڵ و پیریان کوژراو سوکایەتیان پێکرا و بوونەتە قوربانی سیاسەت و جیاوازی ئاینی و فکری خۆیان کە لەمێژووی خۆیاندا ئەمە بەردەوام هەبووە و بەردەوامیش دەبێ، ئەمە باجی بڕواداری ئایین و مەزهەبێکە کە بە گومان کۆتایی دێت.

بەگوێرەی خوێندنەوەی سەرچاوەکان وادیارە بەلای کەمەوە ئێزدیەکان لەدەورانی عەباسیەکانەوە، تەنگیان پێهەڵچەنراوە و رەودوونراون، ئوومەویەکان لەبەر هەر هۆکارێک بووبێت، پارێزگاریان لەئێزدیەکان کردووە، لەم سۆنگەیەوە ئەوان خۆیان بەلایەنگری خەلیفە یەزید ژماردووە، شێخی ئێزدیەکانیش رێگەی بەموریدەکانی نەداوە کە بەخراپە باسی یەزیدی کوڕی موعاویە بکەن، دواتر بۆیە بەهەڵە لەسەرچاوە عەرەبیەکان ناوی ئێزدیەکان لەناوی (خوداپەرستان) وە بووە بە (الیزیدیە) واتە لایەنگرانی یەزید، ئەمە تەنها تێڕوانینی جیاوازە لەو تێڕوانینە باوەی کە هەیە.

“. دوورنییە کە ناونانی ئێزدی لەلایەن شیعەکانەوە ئەم ناوەیان بەبەردا بڕابێت، کە تەواو رقیان لەخەلیفە یەزید دەبووەوە، لەسەرەتای سەدەی پانزەهەم چەوسانەوەی ئێزدیەکان دەست پێدەکات، لەسەدەی 18 هەم میری جەزیرەی سوریا لەشکرکێشی دەکاتە سەر ئێزیدیەکان و ناتۆلێرانسی ئیسلامی بەرامبەر بەئێزیدیەکان، ئەوەندە زۆربووە لەو لەشکرکێشیەدا گڵکۆی شێخ ئادی هەڵدەتەکێنن، تاکو دوای ئەوە ئێزدییەکان بۆخۆیان درووستی دەکەنەوە، دواتر لەگەڵ دەسەڵات بەگەیشتنی عوسمانیەکان، دیاردەی ئەنتی ئێزدی و بەناچارکردنیان بۆ ئیسلامی فراوانتر دەبێت و شێوەیەکی سیستماتیکی وەردەگرێت، بەتایبەتی رەشەکوژییەکانی سەدەی حەڤدەهەم و هەژدەهەم و نۆزدە موچڕک بەلەشدا دێنێ، هاوکات لەگەڵ ئەم هێرشانەشدا میدیای عوسمانی بۆ رەواییدان بەکوشت و بڕینی ئێزدیەکان ناوی شەیتان پەرستیان بەباڵای ئیزدیەکاندا بڕی، ئێستاکەش لەلای نەیارانیان ئەم ناوەیان بەباڵادا بڕاوە و هەر ماوە.

(ئەولیای چەلەبی) لەکتێبە بەناوبانگەکەیدا بەناوی (سیاحەتنامە) باسی لەشکرکێشیەکانی ساڵی 1640 و 1655 دەکات و ” ئێزدیەکان بەخەڵکی هەشت سمێڵ ناودەبات”. و دەڵێ “ئێزدییەکان لەسەدەی هەژدەی ساڵی 250 هەزار کەس دەبوون، چوار هەزار سوارچاک و هەشت هەزار سواریان هەبووە، لەسەدەی نۆزدەهەمدا بوونەتە 200000 و سێ هەزار سوارچاک و شەش هەزار پیادە، بەرگریی ئێزدییەکان لەبەرامبەر نەیارەکانیان و کاریگەری کوشت و بڕ، ئەوەندە ترسناک بووە بەجۆرێک لەنیوەی سەدەی نۆزدەهەم، تەنها پەنجا هەزار کەسیان لێماوەتەوە، هێرشەکانی (والی بەغدا سلێمان پاشا) ساڵی 1791 هێندە دڵڕەقانە بووە، تەنانەت یەک ئێزیدی لەودیوی چیای شەنگال نەهێشت، لەساڵی 1802 (عەلی پاشا) والی بەغدا هێرشی کردە سەر شەنگال و ژمارەیەکی لەرادەبەدەری لێکوشتن، (سڵێمان پاشا) لەساڵی 1809 بەهەمان شێوە لەساڵی 1837 (رەشید پاشا) لەگەڵ کۆمەڵێک کورد، هێرش دەکەنە سەریان و هێندەیان لێ سەردەبڕن کە لەسەر ریگەو بانی ئاواییەکان دەرژێ، بەمجۆرە تاساڵی 1845 تەنها پەنجا هەزارکەسیان لێمایەوە، بەهەمان شێوە بەگ و میرە کوردەکان وەکو عوسمانیەکان دەستیان بەخوێنی ئێزدیەکان سوور بووە و بەشداری لەشکرکێشیەکانیان کردووە بۆ ئێزدی کوشتن، (ئەوڕەحمان پاشای) بابان و هەروەها میری بەناوبانگی جەزیرەی بۆتان میر بەدرخان، 1809 بۆ 1870 ئەویش دەستی تێداهەبووە، لەساڵی 1832 دیسان دەستی لێوەشاندوون، یەکێک لەو هۆیانەش کەوای کرد بەدرخان بەگ لەکاتی لەشکرکێشی ساڵی 1847 سوپای عوسمانی ئەو گەرەنتیە رەتبکاتەوە کە بۆ بەدرخان پاشایان دانابوو، ئەوەبوو کە دەترسا دواتر لەژێر فشاری ئەوروپیەکان لەسۆنگەی کارەکانی دژبە نەستوری و ئێزدییەکان پەلکێشی بەردەم دادگا بکرێت، میری ئەمارەتی سۆران (پاشای کۆرە) دەستی لە ئێزدیەکان وەشاند، بەمشێوەیە لەسەدەی هەژدەم و نۆزدەهەم، کوشتنی ئێزدیەک لەئێمپراتۆرییەی عوسمانی هەقی بەبەهەشت شادبوونی بەموسڵمانەکان دەبەخشی، چونکە لەدیدی دەوڵەتدا ئێزدی ئاینێکی بێ کتێب بوو، لەودیو یاسای ئیسلامەوە بوون، لەساڵی 1847 بەدەست پێشخەری دیبلۆماتی بەریتانی، لەکۆنستانتی نۆپڵ بابی عالی دان بەئاینی ئێزدیا دادەنێت و لەخزمەتی سەربازیان رەها دەکات، ئۆکتۆبەری 1849 شێخ یوسف وەکو نمایندەی ئێزدیەکان بۆ پارانەوە لەرزگار بونیان لەخزمەتی سەربازی، دەچێتە لای بەرپرسانی ئیمپراتۆریەی عوسمان و سەردانی کۆنستانتی نۆپڵ دەکات و نامەیەک دەداتە سەدری ئەعزەمی عوسمانی و دەوڵەت داواکەیان قبوڵ دەکات، ساڵی 1872 دووبارە ئەم لەخزمەت سوپا بەخشینەیان لێدەسێنرێتەوە، لەگەڵ داوا کردنەوەی ئێزدییەکان بۆ خزمەتی سەربازی، ساڵی 1872 کۆمەڵێک لەپیاو ماقوڵانی ئێزدی داوەتنامەیەک ئاراستەی دەسەڵاتدارانی (بابی عالی) دەکەن و لەو نامەیەدا لە 14 خاڵ پرنسیپەکانی ئایینی خۆیان روونکردۆتەوە، سیستمی ئاینیان رێگرە لەوەدەگرن کە خزمەتی سەربازی بکەن، ئەم هەوڵانە هیچی سەرینەگرت، لەنیوەی دووەمی ساڵی 1892 کۆلۆنێل عومەر پاشا لەسەر داوای دەسەڵاتی عوسمانی بەبیانوی چەند ریفۆرمێک هێرشی کردە سەر ناوچەی موسڵ و ئێزدیەکان، دوای کوشتارێکی زۆر پانزە هەزار ئێزدی لێ یەخسیر کردن، عومەر پاشا کوڕەکەی نارد بۆ لایان و تاکو ببن بەموسڵمان واز لەئاینەکەی خۆیان بهێنن، بەگوێرەی رۆجەی لیسکۆ ئێزدییەکان لەنێوان ساڵانی 1640 و 1910 بیست کوشتاری گەورەی کۆمەڵکوژیان لێکراوە، دواهەمین هێرشی سوپای عوسمانی لەدوادوایی ساڵانی جەنگی یەکەمی جیهاندا بوو کە تەنها دوو مانگێک بەر لەخۆ بەدەستەوەدانی بابی عالی و راگەیاندنی گرێبەستی مۆدرۆس بوو”. (24) و (25)

جۆرێکی تری چەوسانەوە هەیە کە بەکارهێنانی زاراوەی ناشرینە لەدژی ئێزدییەکان، ئەویش بەکارهێنانی وشەی شەیتانە کە گوایە ئەو شەیتانە، مەلەک عەزازئیلە، ” چیرۆکی عەزازیل کە سوجدەی بۆ خودا رەتکردۆتەوە، لەلای هەر یەک لەموسڵمان و مەسیحی و یەهودی، هەروەها دەرکردنی لەلایەن خوداوە، باوەڕێکی کۆنە، بەڵام ئەوەی کە ئەو مەلائیکەیە وەکو روحێکی شەڕانگێزی گرێدەدات و خراوەتە نێو فەرهەنگی ئێزدیەوە، بۆیە ئێزدییەکان بەرگری لێدەکەن، ناوی عەزازئیل لەلای ئێزدییەکان کەمتر بەکاردێت، شەیتانیش زاراوەیەکە لەلایەن باوەڕەکانی ترەوە بەکارهاتووە، بۆیە ئەو وشەیە قەتیس کراوە و ئەگەر بەکاریش هات لەبەرامبەر ئێزیدییەکان، بەو شێوەیە وەکو سوکایەتی دێت، هەر بۆیە هەردوو وشەی ( ش و ت) کە وشەی شەیتان پێکدێنێ، لەلای ئێزیدییەکان وشەیەکی ناحەزە و ئەوانیش بە مەلەک تاوس لەقەڵەمی دەدەن”. (26)

هەر لە هەمان باس (دوو نواتیڵ) کە باڵیۆزی ئامریکی بووە لە ناوچەکە ، هەڵبەت وڵاتانی دیکەش جگە لە عێراق کاریگەری نەرێنیان هەبووە لەسەر ئێزدییەکان ” ئەو سێبەرەی کە وڵاتی فارس دەیخستەی نەماوە، قەپلان پاشا کە هیچ کارێکی تری نەبوو لەوە زیاتر کە ئەوەندەی بۆی بکرێ شەڕ بکات دژی سێ میللەتی جیاواز، کە وەک دەڵێن کۆبوونەوە و لەلایەن عەرەبەوە پێشیان گیرابوو. ئەمانەش ئەشیلییە و سەشیلیە و چەلەکییەن. یەکەمیان موسڵمان و دوانەکەی تر لەو مەسیحییانە بن کە بڕوایان بە بوونی خوا و ئێنسان لە مەسیحیدا نییە، بەڵام هیچی تریان بۆ نەماوە لەوە زیاتر شەیتان قبوڵ بکەن و وەکو خوای خۆیان یان بەلانی کەمەوە ئەیانەوێ قسەی خراپی پێ بکرێ، لەترسی ئەوەی غەزەبی لێیان نەدا، ئەم سێ میللەتە کە لەناوچە شاخاوییەکەی نێوان نسیبین و جزیرەن، زۆر ئازایانە بەرگری لە خۆیان دەکەن، ئەویش زۆر ئاسانە چونکە بەدە کەس دەتوانن رێگای گەیشتن ببڕن، بۆیە هەتا ئێستا هەزار سوارچاکی ئازایان لە کیس پاشا داوە، کە یەکێکیان ئاغایەک بوو ژنێکی عەرەب بە پارچە ئاسنێک کوشتی، دوو ئاغاکەی تری دیاربەکریش کوژران، هەروەها سەرکردەیەکی ئێزدییەکان شەوێک لە چاوپێکەوتنێکی نهێنی هەبووە لەگەڵ نواتێڵ، لەوە دەچێ پێی گوتبێ کە ئەگەر مەلیکی فەرانسە بڕیار بدا هەوڵی داگیرکردنی فەلەستین و سوریا بدا، پەنجا هەزار ئێزدی لەگەڵ دەبێ، سەرکردەی ئێزدییەکان باڵیۆزی داوەت کردبوو بۆ راو، بەڵام دو نواتێڵ سوپاسی کردبوو بۆ ئەوەی دەسەڵاتدارانەی تورک نارەحەت نەبن، کە ئێزدییەکان گومانیان هەبوو بەرامبەرییان، بەڵام پاش ئەوەی نواتێڵ بگەڕێتەوە بۆ کەنار دەریا لە سوریا، سەرکردەی ئێزدییەکان سەری لێدا و ژمارەیەکی زۆر لە سوارچاکانی بەدواوە بوو بە چەکی رم و تیر و کەوانەوە، ئەم سەردان و یەکتر بینینەی سەرکردەی ئێزدییەکان بۆ ئەوە بووە کە هاوپەیمانی بکەن لەگەڵ مەلیکی فەرانسە، نەک ببن بە مەسیحی، ئەوان ژمارەیان ئەوکاتە لە ئێستا زۆر زۆر زیاتر بوو”. (27)

ئەم یاداشتەی نواتێڵ سەبارەت بەوەی ئێزدیەکان ویستوویانە هاوپەیمانی بکەن لەگەڵ فەرانسە تاکو ببن بە مەسیحی، راستییەکە نییە، بەڵکو ئەوە راستییەکە بووە کە هەمیشە ترساون لەوەی کودێتایان لێبکرێت و قەتڵ و عام بکرێن، هەر نموونەش ئەوەیە کە ئەو ئێزدییانەی کە لەناوچەی حەڵەب بوونە، رەگەزیان چووتە سەر فرەنجەکان کە تیرەیەکی موسڵمانن، بەهۆی ئەوەی هەمیشە مەترسیان لە موسڵمان هەبووە بە هۆی ئەوەی پێیان گوتراوە شەیتان پەرست و بەمەش خوێنیان حەڵاڵ کراوە، هەروەک چۆن بەدەستی کورد و هاونیشتیمانیەکانی تەنیشت خۆیان و بەدەستی ئیسلام خوێنیان حەڵاڵ کراوە و تائێستاش بەو شێوەیە تەماشایان دەکەن، مەگەر لە ترسی دەسەڵاتی خۆجێی کوردی، ئەگەرنا ئێستاش لەبەردەم مەترسی گەورەن و ناتوانن لەدەرەوەی ناوچەی کۆمەڵایەتی خۆیان لەگەڵ ئەوانی تر بژین بە سەلامەتی.

ئاین و ئافسانە

تموحی ئینسان زۆرە، ئەوەی کە ئێزیدی پشتی بەئەفسانە بەستووە، تەنها ئایین نییە، بەڵکو هەموو ئایینەکان پشتیان بەئەفسانە بەستووە و بەبێ ئەفسانە و چیرۆکە ئەفسوناویەکان ئایین بەشێکی بەخاڵی دەمێنێتەوە، چونکە ئەفسانە یەکێکە لەو هۆکارانەی کە گومان دروست دەکات لەنێوان نەمری سەرزەمین و نەمری دونیایەکی تر کە هەموو کتێبە ئاسمانیەکان باسی دەکەن، لەو کتێبەی کە چاوپێکەوتنێکە کەمبڵ لەگەڵ بێڵ مویرز کردوویەتی، لەبارەی ئەفسانەوە دەڵێ ” وێنە ئەفسانەییەکان روحی هەریەک لەئێمەن، بەقوڵبوونەوە لەو وێنانە، هێزەکەی بۆ ناخمان دەگوێزێتەوە”. ئەم قسەیە بیانووی ئەوەمان پێدەدات کەبتوانین بڵێین ئەفسانە جۆرە دەسەڵاتێکی رەهای نادیار کە کەسایەتی و پاڵەوان و پێغەمبەرەکان، بەڕادەیەک گەورە و نەمر دەکات، بۆ ئەوەی وێنەی ئەوان لەخۆماندا بەرجەستە بکەین، ئەمەش تەنها میتۆلۆژیا نییە، بەڵکو ئەوە ئایینە بەو سیمبولانە، هەم پەیوەندیەکان چڕتر دەکاتەوە کە ئایین پێویستی پێیەتی، هەم دەسەڵاتی کولتوور و سرووتەکان بەهێزتر دەکاتەوە، تاکو بتوانێ موقاوەمەی بەرامبەرکەی بکات، بەبڕوای پیر خدر ئەو ئەفسانەیەی کە ئێزدی پشتی پێبەستووە، مەسەلە تمووحی ئینسان بووە و خەیاڵی کردۆتەوە، هەروەک چۆن ئینسان تموحی هەبووە رۆژێک بێت کەشتی ئاسمانی هەبێت، سەرئەنجام هات.

پێشتر ئەفسانە جۆرێک لەقەناعەت پێکردن بووە، بۆیە ئەفسانە بۆ ئەوە بووە کە هەوڵبدرێت و خوداش هاوکاریت بکات لەدروست بوونی وەکو واقیعێک، هەریەک لە شێخی نێو پەرستگا و رۆشنبیرەکانی چوارچێوەی ئاینەکان بیروڕای جیاوازیان هەیە بەرامبەر بەسەرهەڵدان و ئەفسانەکانیش کە لەنێو تێکستەکانیاندا جێگەی دەبێتەوە و شێخەکان بەکوفری دەزانن و رۆشنبیرەکان بەئەدەبیاتی ئاینی لەقەڵەمی دەدەن، لەمبارەیەوە  بابا چاویش دەڵێ” ئەو کاتە هەموو دونیا ئاو بووە و بەستویەتی، لالش هاتۆتە خوارەوە و زەوی ژیاوەتەوە، لەبارەی ئەم ئەفسانەیەشەوە شیعرێک هەیە و دەڵێ” لالش کوردستان دهاتە، عەرزێ شین بوو نەباتە، پێ زەینین چ قەست کنیاتە”. ئەمە جگەلەوەی دەیان ئەفسانەی دیکە لەبارەی سەرهەڵدان و چۆنیەتی سەرهەڵدانی ئاینەکەوە هەیە، هەروەها ئەو ئەفسانانەی کە بوونەتە بەشێک لەپشت بەستنی ئێزیدی کە پەیوەندی بەئاینەکانی دیکەوە هەیە و ئێزدیاتیش خۆی وەدەر نەناوە لەو مێژووە، بەتایبەتی چیرۆکەکانی ئیراهیم و موسا و هتد.

دۆنای دۆن

مردن حاڵەتێکە بۆ هەموو بەشەرییەت یەکسانە و لەدەستدانی جەستەیە، بەڵام لەنێو ئەفسانە و بیروباوەڕی ئاینی روح لەجەستە جودا دەبێتەوە و دەمێنێت، ئەم دۆنای دۆنە لەزۆر ئەفسانە و بیروباوەڕی ئایینی هەیە،  یوسف زێدان لە کتێبی دوامات الدین، واتە گێژاوی ئاینەکان، باسی لە هەمان بابەتی ئایینی کردووە کە لە زۆربەی ئاینە کۆنەکاندا هەبووە، ئەگەرچی پێشتر ئەم تێگەیشتنە بۆ مردن و روحی پاک هەبوو کە خۆی دەگوازێتەوە بۆ کەسێکی تر و جەستەیەکی تر، سەرەتا لە یۆنان و میسر هەبووە، دواتر لە تەلموودی ئاینی یوهودییەتەوە ئەم تێگەیشتنە بۆ ئاینەکانی دیکە بە جێماوە، پێش ئەوانیش لە ئاینی وەسەنییەت هەبووە، کەواتە جێماوەی رێسای ئاینی کۆنە، هرمسیە لەسەردەمی میسرییە کۆنەکان هەبووە، لە لای یۆنانیەکان ناوی ئەرمیسە، لەلای ئیسلام ادریس، لەهەر سێ حاڵەتەکەدا یەک مانای هەیە، تەنها جیاوازی لە ناوەکەیەتی، هرمیس لەژیانێکی خراپدا ژیاوە، پێیوابووە کە روحەکان لەدایکبونێکی تردا زیندوو دەبنەوە و نوێ دەبنەوە، ئینجا لە چەرمەسەرییەکاندا پاک دەبنەوە کە لەژیانی رابردوودا بینیویانە، ئەم روحە پاکە بەردەوام جەستەکان دەگۆڕێت تاکو کۆتایی ئەو فەرمانەی بەسەر گوناهەکانیدا دەدرێت، ئەوکات لەرێگەیەکی ترەوە خۆی بۆ رزگار بوون ئامادە دەکاتەوە، و دەبێتەوە بەروحی خواوەندی گشتی کە خوداوەندە رەسەنەکەیە”. ئاراستەیەکی ئاینی  یە و بۆیاغێکی ئینسانی پێوەیە،  ئەو کارێکتەرە ئەفسانەییە لە مەزنییەتیەوە نازناوەکەی وەرگرتووە،

بەڵام لەلای ئێزدیاتی بە تێکست سەلمێنراوە بۆ باوەڕدارەکانیان و گوایە کەسێک کە دەمرێت ئیدی گیانی دەچێتە نێو لەشی کەسێکی چاک و نەمر دەمێنێتەوە و تێکستەکەش بەم شێوەیەیە (روحا رەحمانێ، نابت فانی، هەرا لبەر دەستی یەزدانێ) ئەمە بەو مانایە دێت کە روحی رەحمان بێناونیشان نامێنێتەوە و وەکو هەر جەستەیەکی دیکە نەمێنێ، بەڵکو دەچێتە جەستەیەکی دیکەی سوود بەخشەوە و دوای مردنی دەبێتە پیاوچاکێک، بەڵام مرۆڤی خراپەکار کە دەمرێت روحەکەی دەچێتە گیانی دڕندەیەکی وەکو گورگ و سەگ و گیانداری شەڕانگێز، هەروەها بیروڕاکە وایە کە ئەو روحە هەمیشە ئازار دەکێشێ بەو شێوەیە دەمێنێتەوە تاکو خودا لێی خۆش دەبێت و جارێکی تر دەگەڕێتەوە ژیان بەئاوایەکی دیکە، بۆ ئەمەش بەحسێکی خدر سلێمان هەیە کە باسی کراس گۆڕینی کردووە یەکسە لەش و گیانی لەخۆی جودا دەبێتەوە تاکو قەت نەمرێت، جار ئەوە دەمێنێتەوە سەر ئەو مرۆڤە چاک بووە یان خراپ، لەمبارەیەوە قەولێکی مسکینۆ ژارۆ هەیە دەڵێ ” ئەڤ عەردە خانە

عەڤدو بەشەر بازرگانە

هنەکا مالا خوە بارکر

هنەکا ژنوو دانا”

هەروەها دەڵێ ” بەنی ئادەمۆ هزار ساڵی تەمامکەی

میریاتیێ ل شەرقێ هەتا بشامکەی

دوماهیێ هەردێ ژکاسا مرنێ تامکەی” .

ئەمە بۆ ئەو کەسانەیە کە مردن بێتەوە بەرچاویان بزانن کەدوای ژیان مردن هەیە بەڵام مردنی باش و مردنی خراپ هەروەکو پێشتر باسمان کرد کە ئەگەر چاکەکار بێت گیانی دەچێتە روحی چاکەکارێک و دەگەڕێتەوە ئەگەرنا دەچێتە جەستەی شەڕانگێزێکەوە و ئازار دەکێشێت تاکو خودا لێی خۆش دەبێت”.  (28) . دۆنای دۆن یەکێک لەو رەگەزانەیە کە زۆربەی ئاینەکان باوەڕیان پێیەتی، قەناعەتێکە کە تەنها میتۆلۆژیا دەتوانێ جێگەی بکاتەوە، بەو واتایەی کە کەسێک دەمرێت، ئەوە تەنها جەستەیەتی لەبەرچاو نامێنێ و لەناودەچێت، ئەگەرنا رۆحەکەی دەمێنێت و دووبارە لەجەستەیەکی دیکە دووبارە دێتەوە ژیان، لەئاینی ئێزدیاتیدا (دۆنای دۆن) شێوەیەکی دیکەی جیاوازی وەرگرتووە، ئەوەیە کە پێی دەڵێن کراس گۆڕینەوە، ئێزدی باوەڕی بەوە هەیە کە خودا و مەلیک تاوس کراسیان گۆڕیوەتەوە، بۆیە رۆژ و ئاگر دەپەرستن، وەکو ئەوەی رۆژ هێمای خوداوەندە و ئاگریش هێمای شەڕانگێزییە کە وەکو هەر ئاینێکی دیکە بۆ دوالیزمی خێر و شەڕ پێناسە کراوە، یان شەیتان و خودا و چاکە و خراپە.

“ئێزدییەکان باوەڕیان بە گواستنەوەی رۆح هەیە، لەو رووەی کە توانەوەیەکی خۆشە وەکو پرنسیپێک بۆ سزا و پاداشت، ئەم پرنسیپە فرسەتێک بە روحمان دەدا کە جارێکی تر حساباتێکە بۆ خێر و شەڕ کە ئینسان خۆی لەبەردەم هەڵبژاردنی هەر یەکەیانە”.(29)

لەبارەی زانستییشەوە کە کەسێکی وەکو ستیفنسۆن  ساڵی 1960 پڕۆفیسۆرێکی زانکۆی ڤێرجینیایە و 2500 حاڵەتی وەها کۆکردۆتەوە لەهەموو دونیا و بەتایبەتیش ئامریکا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەو کەسە ئاسایی و کەسە نائاساییانەی کە ئەو جۆرەن و لەشێوەی دۆنایدۆن هاتونەتەوە، وەکو ئەوەی کەسوکار یان ئەوانی تر کەلەگەڵیان دەژین، پێیانوایە کەسەکە هاتۆتەوە، ئەو پێی وایە ئەو حاڵەتە پەیوەندی بە لەناوچوونی بیرکردنەوە لە (مۆخ) ە وە هەیە، هەروەها دەڵێ کەسایەتی هەبووە لەهەمان خێزان و هەمان شارستانی و هەمان مێژوو ژیاوە و جارێکی دووبارە بۆتەوە، بۆیە ئاشکرا بووە، ئەمە پەیوەندی بەو عەقڵەوە هەیە کە دەتوانێ لەو ژیانەی پێشوو داببڕێت و هەموو روحێک لەهەر جەستەیەکدا بێت پێویستی بەشارەزاییەک هەیە کە پێشوتر پێکەوە گرێبدات گەر بێتوو کەسەکە دڵخۆش بووبێت یان ناخوشی بینیبێت هەمیشە، بەڵام دۆنایدۆن کە چەمکێکی سیۆلۆژییە، جیاوازی هەیە لەگەڵ کەسێک خۆی دەکات بەکەسێکی تر، هەروەک ئەوەی لەبواری نواندنا هەیە و پێی دەڵێن (تقمێ) واتە خۆنواندن وەکو پاڵەوانی فیلم یان تێکست یان هەر بابەتێکی تر، بۆچوونێکی دیکە هەیە دەڵێ” ئەم حاڵەتە تەنها لەکاتی منداڵیدا هەیە، ئەویش مردنی کەسێکە و چیرۆکەکان لەگەڵ خۆیدا دەبات، چونکە مردنەکە بەشێوەیەکی نائاسایی بووە و کەسوکاریشی نازانن چۆن پێناسەی مردنەکە بکەن، بۆ ئەمەیە هاتنی مناڵی دوای ئەو لەرێگەی بیستنی چیرۆکەوە دەبێتەوە بەکەسە مردووەکەی پێش خۆی، ئەگەرچی ئەمە شێوەیەکە لەفۆبیا، بەڵام بەشێک لەبیرمەندەکان بڕوایان بەو حاڵەتە هەیە”. (30).

روح دەرچوون کەسێک و چونی روح بۆ کەسێکی دیکە، کڕۆکی فەلسەفەی دۆنای دۆنە و فەلسەفەی تاڕادەیەکی زۆر سەرقاڵی ئەم باسە بووە، چونکە مەسەلەی روح مەسەلەیەکە چ لەنێو ئەددەب و چ لەنێو کۆمەڵناسی و ئاین و فەلسەفە بابەتێکی زیندووە، ” هۆکارێکی سەرەکی جیاوازی فەیلەسوفەکان سەبارەت بە نەمری و دژەکەی، بۆ جیاوازی تێڕوانینیان بۆ ماهیەتی دەروون (روح) دەگەڕێتەوە، لێرەوە بەدرێژایی مێژوو ی فەلسەفە دوو ئاراستە بۆ دیاریکردنی مانای (روح) دەبینرێ: ئاراستەی یەکەم کە دەروون وەک بەشێک لە جەستە دەبینێ و هەوڵی ناساندنی دەروون لەگەڵ جەستەدا دەدات، وەک ئەوەی ئەرستۆ دەروون بەوە دەناسێنێ کە کەماڵ و پیگەیشتنی یەکەمی جەستەیەکی سرووشتی ئامێریە، کە خاوەنی ژیانێکە بەتوانین (بالقوە) لەم ئاراستەیەدا دەروونێکی جیابووەوە لەجەستە نیە، کەواتە بە لەناوچونی جەستە ئەویش لەناو دەچێت، ئاراستەی دووەم کە ئەفڵاتون و دیکارت رێبەرایەتی دەکەن باوەڕیان وایە کە روح جەوهەرێکی ناماتریالی هەیە و توانای بوونی بەسەربەخۆ لەجەستە هەیە، لێرەوە دەروون بەر لەوەی بچێتە نێو جەستەو پاش ئەوەش، لەگەڵ جەستەدا پەیوەندی دەپچڕێنێ، ئەمەش نەمری بوونی دەسەلمێنێ”. (31) ” دۆنایدۆن هۆکارێکی راستەوخۆی پشت بڕوای خەڵکێکی سەرەتاییە کە نفس بەمانای روح بەبوردەوامی لە جەستەدا دەژی هەر لە ژیانەوە تاکو مردن، هەروەها لە شتەکانی سروشتیشدا دەتوێتەوە، وەکو درەخت و روبار و بەرد و شاخ  و هتد، بەم شێوەیە مردووەکان و شتەکان کە لەجەستە دادەبڕێن و دەبنە نەفسێکی دیکە، ئیدی دەبنە خواوەندێکی تر کە خەڵک دەیانپەرستێ”. (32)

ئەم دۆنای دۆنە وەکو فەلسەفەیەک کە تائێستا تێگەیشتنی جیاوازی فەلسەفی و ئاینی و ترادیشنی و میسۆلۆژیە، بۆیە نەیتوانیوە کە قەناعەت بەئینسان بهێنێ گوایە روح لەناو ناچێت و دەگوازرێتەوە بۆ جەستەیەکی دیکە، چونکە تائێستا نهێنیە و شتێکی مەلموس نییە وەکو ئەوەی زانست بۆ نەمانی جەستە دەیسەلمێنێ، ئەوەش کە قەناعەتی هەیە تێگەیشتنەکە لەوێوە سەرچاوەی گرتووە کە ژیان بەردەوامە و هەندێکجار بە سوتفە نموونەیەک لە کارێکتەر دەبینرێت و بەمەش ناونراوە دۆنای دۆن، واتە گواستنەوەی روحێک لەجەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی دیکە، یان زیندووبوونەوەی روحێک لەجەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی دیکە.

بەپێی قسەی میسیۆلۆژیەکان بێت، ئاین لە دەرەنجامی سیحرێکەوە دێت کە لەخەڵک دەکرێت، بەپێی فرایزر ئینسانی کۆن زۆر هەوڵیداوە کۆنتڕۆڵی چواردەوری خۆی بکات بەتایبەتی ئەوەی کە واقیعە لەدەوروو پشتی، وەختێک بینیویەتی باران بەسەر زەویدا دەبارێت، بڕوای بەوە هێناوە کە هێزێکی گەورە هەیە کە ئەم کەشوهەوایە دەگۆڕێت و کەڵک بە درێژەدانی ژیان دەگەێنێت، بۆیە لێرەوە بیری لەوە کردۆتەوە چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو دیاردانە بکات و ئەفسانەی لێبەرهەمبێنێت، ئەگەرچی ئەم داتایە کە میسیۆلۆجیا درکانوویەتی لە رۆژئاوا درەنگ وەرگیراوە و زووتر کەڵکیان لێوەرگرتووە بە هۆی ئەوەی ئاینی بوزی و مەسیحی درەنگتر گەیشتوون، بەڵام لە رۆژهەڵات و کوردستان زووتر هەبووە، بەڵام درەنگتر کەڵکیان لێوەرگرتووە، چونکە بڕوادارانی کرد لە کوردستان بە گشتی مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی (9000 ساڵ پێش لە دایکبوون) ئەویش سیمبول و پارچە کۆنەکان و شوێنەوارەکان دەیسەلمێنن.

بەڵام بەپێی ئەوەی کە لە گردی (مەغزەلییە) لە نزیک شارۆچکەی شەنگار 7500 ساڵ پێش زایین ئاسەوار ناسەکان پارچە بەردی 1.5 م یان لەو شوێنە دۆزیوەتەوە کە ئەمە کۆنترە لەوانەی رۆژئاوای ئاسیا، هەروەها لە زێی شمشاراش هەمان ئاسەواری کۆن هەیە کە نزیک زێی بچوکە، ئەمە سەلمێنەری ئەوەیە کە یەکەی شارستانی لە زۆربەی شوێنەکانی کوردی هەیە” (33) بەو پێیە بێت ئایین و دۆزینەوەی خودا بەر لە هاتنی ئیسلام کە فتوحاتی کردووە، لە کوردستان هەبووە، بەڵام بەو لۆژیکە نەبووە کە ئێستا هەیە و نامۆیە بەو ئاینانەی ئێستا.

لە بارەی جن ەوە کە لەزۆربەی ئاینەکان مانا و بوونی هەیە و بڕوایان پێی هەیە، ئێزدییەکان هاوکێشەیەکی حیسابییان بۆ سەر سێ رۆژی یەکەم داناوە کە دەبێت بۆ مردوو خێر بکرێت، تێیدا بۆ زیادبوونی خێر بەسەر شەڕدا کە چل و حەوتە، ئەو رۆژانە لەبەرچاو گیراوە بۆ حیساب تاکو روح بۆ جهانی بەختەوەری بچێت و ئەو ماوەی ساڵە یان دوای ساڵێک، روحە مەحاسەبە کراوەکە دادەبەزێتە سەر دونیا، بۆئەوەی هەڵسن بە خێرات بەر لەوەی دەورەی زەمەنی مردووەکە بگەڕێتەوە بۆ لای روحەکە”. (34) ئەوان لێرەدا مەسەلەی جنیان باس نەکردووە، بەڵام تێڕامانی خۆیان مەترسی جنە کە کاریگەری بۆ سەر مردووەکە نەبێت، بۆیە خیراتی بۆ دەکرێت کە بیپارێزێت لە شەڕێک کە روحەکە نەچێتە شوێنێکی دیکەی شەڕ و بگەڕێتەوە لای کەسێکی پاک.

پلەکانی ئێزدیاتی

ئێزدی سێ چینی جیاوازی تێدایە و هەرچینێک سنووری دەسەڵاتی جیاوازە لەوەی تر و واجبی تایبەتی خۆیان هەیە، چ لەلە نێو پەرستگا و چ لەدەرەوەی پەرستگای لالش.  کە بریتین لە شێخ واتە میر و پیر و مورید

مورید زۆربەی زۆری ئێزیدیەکانن کە بڕوایان بەئاین و کولتوورەکە هەیە، بابا چاویش کە پیاوێکی روحانی ئێزدییەکانە و تەمەنی خۆی لە لالش خەرج کردووە و تا ئێستا هاوسەرگیری نەکردووە و ژیان نەزر کردووە  بۆ خزمەتی ئەم ئاینزایە و دەڵێ” من لەچینی پیرەکانم، چونکە بەبەرە باب وەرمگرتووە، ئەم سێ توێژەی ئاینی ئێزیدی لەخزمەتکار، بەشێکە لەکولتووری ئێزدی، هەر یەکێک لەو سێ چینەش کاری خۆی هەیە لەخزمەتکردنی ئاینەکە و کارەکەش ئارەزوو مەندانەیە”.

شێخ و پیر  دوو چینی جیاواز

لە زۆربەی ئایین و کولتوور و مەزهەب و رێبازە جیاجیاکانی دونیادا، پلەو پایەی ئایینی و مەزهەبی بوونیان هەیە وەکو پلەو پایەی چینایەتی، ئێزدیاتیش هەروەها و بگرە زیاتر و زەقتر ئەو کێشە چینایەتییەی تێدایە، بەوپێیەی کە پلەداری لە ئایینەکەدا وەکو شانازی باس دەکرێت و کاری پێدەکرێت، ئەوان چەند پلەیەکیان هەیە کە بەشێوەیکی چینایەتی لەرووی کۆمەڵایەتییەوە هەژمار دەکرێت، چونکە پلە نزمەکان بۆیان نییە لەئاست بەرزەکان هەم وەکو خوداپەرستی و هەم وەکو کۆمەڵایەتی جێگە و رێگەیان وەکو یەک بێت و کوڕ و کچیان پێکەوە بتوانن هاوسەرگیری بکەن و لەلای پیاوە روحانیەکانیان و شەریعەتەکەیان ئاسایی بێت، بەپێچەوانەوە ئەمە دیاردەیەکی نەشازی ئاینییە و حەرامە، بۆیە سەلماندوویانە کە هیچ نەبێ بە ئاشکرا ئایینزایەکی چینایەتی رووتە و بە ئاشکرا خۆیان نمایش کردووە، بۆیە لەلای ئێزدیاتی شێخ رێبەری ئیداریە و خزمەتی پەرستگای لالش دەکەن، هەروەک ئەوانەی کە ئێستا وەکو شێخ بابا چاویش لەلالشە و لەوێ دەژی. بۆیە وەکو دەڵێن فەرزە و دەبێ شێخایەتی بیکەن

پیر نیشانەیە، هەروەک ئەوەی کە هەر ماڵێکی پیر نیشانەیەکی تایبەتی خۆیان هەیە و لە ماڵەکانیان هەڵواسراوە، “ناوی پیر کە مانای ئاماژەیە بۆ ئەوانەی لە ئەستێرەی پیرۆ، پیر سیفەتێکە کە بۆ پیاوانی ئایینی ئێزدی هاتووە و ئەم نازناوە مانایەکی تر ی هەیە بۆ پیاوانی ئایینی کە نازناوی شێخە و لەلای عەرەبەکان هەبووە و ئێستاش هەیە ئەمەش لەوێوە هاتووە کە شێخ ئادی و شێخ عەدەویە لە ناوچە ئێزدیاتییەکاندا سەرکردایەتی دونیایی کردووە و دواتر ئاستەکەی دابەزیوە بۆ سەر زەمین و کە دەسەڵاتی شێخ ئادی بووە”. (35)،   بەم بۆنەیەوە وەکو پیر کونجی گوتی”

تێکستێک هەیە لەناو ئێزدیاتی و دەڵێ

“دا دەستێ شێخا بسک و مەقەسا

دادەستێ  پیرا فتر و زەکات

شێخ فەرە و پیر نیشانە

وەستا و مەرەبی وەکی وانە

فەرزا برای ئاخیرەت فەرزەکا گرانە”.

دیارە بەپێی ئەم تێکستە بێت دەبێ هەر ئێزدیەک واجبێکی هەبێت.

لەنێو پەرستگادا ژورێکی تێدایە و گۆڕێک هەیە، بابا چاویش دەڵێ” ئەوە گۆڕی شێخ ئادیە و پێی دەڵێن (تاوس مەلەک) مەلائیکە، سەرجەلەی شێخ و پیری ئێزدیاتی سەرچاوەی تیاگرتووە، خودا تاوس مەلەک سوڵتان یەزید و شێخ ئادی، ئیدی هەر ئێزدیەک بۆ سەردان بچێتە ئەو ژوورە، دەبێ سێ جار بەدەوری گۆڕەکەدا بسووڕێتەوە، واتە تەواف کردن”. ئەمەش جۆرێکە لەدروستکردنی خودایەک کە لەسەر زەمین کاری پێدەکەن، ئەم جۆرە ئاینزایە لە ئاستی خوارەوە کە خەڵکە عەوامەکەیە، چەندین خودای بچووکیان دروستکردووە و پیرۆو کراوە کە لەهەندێک ئایینی دیکە نییە، مەگەر ئاین پەرستی ئەمدواییە نەبێت کە لە ئاینی ئیسلامیشدا کەسانێک هەن شەرعییەتیان بە پیرۆزکردنی خۆیان داوە.   ئێزدیەکان بڕوایان بەوە نییە تاووس (خودان _ خوان هێنی شاراوە بێت) کە خودا خەڵقی کردووە کە لەسەرەتای زەمانەوە سەریهەڵداوە و دەرکەوتووە بۆ ئەوەی خۆی نیشان نەدا و کەرەستەیەکە کە لەرێگەی درووستکردن و ئیدارەدانی ئەستێرەیەک بۆ ئەوەی ببینێ تاووس وەکو مەلائیکەیەک وەکو شێوەیەک درکی لەلای خودا کە سنووری نییە، بەڵام ئێزدییەکان داوا دەکەن تاووس و مەلائیکە و شەش لە ئەوانی تر، ئەوانیش هەموویان نوێنەرایەتی حەوت لە قەوس و قوزەح دەکەن، بەوپێیەی دەبینین شەش مەلائیکە گەورەکە ئەوان رەسەنن و بەشێک لە تاوس مەلەک کە وەکو قەوس و قوزەح دەردەکەوێ” (36) لێرەدا مانا تاووس وەکو ئەوە وایە کە دەرکەوتنی تاووس بۆ ئەوەیە کە خودا وەکو پیرۆزییەک دەرنەکەوتبێ و نهێنی و سیحری خوداییش لەودا کەم نابێتەوە کە سنووری دەسەڵاتی تا هەتاییە.

لەناو ئێزیدیاتیدا شاێ کیان دیاردەیەک هە یە پێی دەگوترێت کرێف واتە نزیکایەتی و قەبوڵ کردنی ئەویدیکەی غەیرە ئێزدی، کریف یان کرێف یەکێک لەو مانایانە کە ئێزدیاتی بەمدواییە شانازی پێوە دەکەن، گوایە ئەوان نزیکایەتی قەبوڵ دەکەن و جێگۆڕکێ بە بنکەی کۆمەڵایەتی و پێکەوژیانی چینەکان ئاسایی کراوە و کەسێک دەتوانێ لەدەرەوەی ئایینی ئێزدی ببێتە کریف واتە دۆستی نزیکی ئێزدییەکان، بەڵام راستییەکەی ئەمە تەنها ریکلامێکی مۆدێرنە و بەمدواییە دەستیان بۆ بردووە، باشترین سەلمێنەر ئەویە کە ئەوان دەڵین برایەتی بە خوێن و تێکەڵ بوون لەگەڵ یەکتر، واتە ئەو تێکەڵ کردنە دەبێ لەرووی چینایەتییەوە بێت ئەگەر کەسەکە ئێزدیش نەبێ جا با کوڕ بێت یام کچ بۆ هاوسەرگیری. بەڵام لەرووی شەرعیەت و کولتوورییەوە ئەمە حەرام کراوە و مەترسیدارە، بۆیە کریف واتە نزیک بوونەوە، تەنها بۆ ئەو کەسانەیە کە نزیکی ئێزدی دەبن و دەبن بە خوڵامی ئەوان و هیچ نزیکیایەتییەک داوا ناکەن بە هۆی ئایینەوە، بەوپێیەی کە نزیکایەتی و تێکەڵ بوون لەلای ئێزدیاتی تەنها خوێنە و خوێنیش هەڵگری شوناسی کۆمەڵایەتی ئاینییە، واتە دەبێ کەسەکە هەڵگری شوناسی ئاینی ئێزدیاتی بێت، نەک لە ئاینێکی دیکەوە خۆی بخزێنێتە نێو ئاینی ئێزدی کە لەلای ئەوان ئەمە بە فرت و فێڵ لەقەڵەم دراوە وهیچ کەسێک ئیسلام یان کریستیانی یان جولەکە یان سابیئی یان هەر ئاینێک بێت بچێتە سەر ئاینی ئەوان، بەپێچەوانەوە ئەوان ئەم حاڵەتە واتە داواکردن بۆ ئینتیمای ئێزدیاتی بە فێڵ و کاری سیخوڕی دەزانن، وەکو ئەوەی ئەوان رێکخراوێکی نهینی بن و خەڵکی نەیار بیهەوێ دزە بکاتە نێو ئایینەکە و خراپ کەڵکیان لێوەربگرێت، هەڵبەت ئەمە بەناڕاستەوخۆ وڵامی ئێزدیەکانە بۆ ئەوکەسانەی کە دەیانهەوێ ببن بە ئێزدی.

قەولەکان … وتەکان و پەیڤەکان

هەروەک چۆن لەئاینەکانی دیکەدا بەرلەوەی تێکست بنوسرێتەوە و تەدیون بکرێ، بۆئەوەی نەفەوتێ و بەدیکۆمێنت بمێنێتەوە تاکو کاری پێبکرێ و باوەڕداران بیخوێننەوە، قەوال هەبوونە، ئەوانیش بریتی بوونە لەو کەسانەی کە گوێیان لەپێغەمبەر یان شێخی مەزن و رەهبەری ئاینەکان بنچینەی بۆداناون، لەئاینی ئێزدیاتی زۆرێک قەوال هەبوون و هەر قەولێکیش بۆ مەرامێک و بۆنەیەک و رێوڕەسمێک گوتراونەتەوە.

بۆیە قەوالەکان یەکێک لە سەرچاوە گرینگەکانی کولتور و یان نەتەوە یان ئاینێکی دیاریکراون، چونکە نووسینەوەی گوتە و کولتوور و تێکستی سەرزارەکی بەشێوەیەک لە شێوەکان سەخت و قەدەغە و یاساغ بوونە، بەوپێیەی کە لەمێژوودا وا زانراوە کە نوسینەوەی وتەی خودا یان خوداوەند کوفرە، بۆ نموونە نوسینەوەی خوداوەکانی فیرعەونەکان و بابلیەکان و ئاشورییەکان و تاکو دوای مردنی پێغەمبەری ئیسلامیش هەروابووە، کە عوسمانی کوڕی عەففان قورئانی کۆکردۆتەوە و کردوویەتی بە دیوان و نوسراو، بۆیە قەوالەکان بەشێکن لەو سەرچاوەیە، لە رووی فەلسەفیشەوە وەکو ئەفڵاتون دەڵێ سوقرات لەخۆڕا نەبووە قسەکان و فەلسەفەکانی نەنووسیبێتەوە، بەوپێیەی کەفەیلەسوفەکانی بەر لە سوقرات و خودجی سوقراتیش بڕوایان بە نووسین نەبووە و تەنها رۆشنبیرییەکی سەر زارەکی هەبووە و موناقەشەی راستەوخۆ لەسەر بابەتە فەلسەفییەکان هەبووە، چونکە بڕوایان بەوە نەبووە فەلسەفە حوکم بکرێت لەلایەن کەسانێکەوە کە خۆیان هیچ بەرهەمناهێنن، بەڵام گواستنەوەی تێکست لەلایەن قەوالەکانەوە بنەمای تێکستی نووسراوە، “بۆیە زۆر قورس بووە لەلایەن قەوالەکانەوە هەردوو کتێبی سەرچاوە ( مسحەفا رەش و جیلوە) وەکو سەرەتای ئەبجەدییەتی کوردی بووبێت لە سەدەی 11ی میلادی، بەو هۆیەشەوە ناتوانین ناوەخنی راستەقینە بەبێ هیچ گومانێک زانای متەسەووف شێخ ئادی و شێخ حەسەن و شێخ فەحرەدین و شوعەرای عیلمای دین و نموونەشیان ( پیر رەشی حەیران و دەروێش قاتانی و دروێش قتک و بابکر و ئومر و کچک جەم و دروێش تاجەددین و بابەکر جەزیری و مسێکو ژاو) ئەوان لەو سەدەیە ژیاون، ئەمە سەرباری دروشمەکانیان دەستنوسەکانیان ئەوانەی کە بەئێمە گەیشتوون نوسراونەتەوە، ئەمەش گومانی تێدانییە وەکو ئاسەوارێک بۆ ئێمەیان جێهێشتووە و بوونە بە بڵاوکراوەی کۆنی ئێزدیەکان”. (37) ئەمە خوارەوە بەشێکە لەو قەولانەی کە ماونەتەوە و بینای تێکستی مەسحەفا رەش و جیلوەی لەسەر دروست بووە وەکو خۆیان کە شارەزایانی ئایینەکە باسی دەکەن.

1: قەولی سەرەمەرگ: بریتیە لە 77 قەول

2: قەولی زەبوونی مەکسوور: بریتیە لە 49 قەول و لەلای شێخ حوسێنی کوڕی شێخ حەسەن بووە.

3: قەولێ ئیمان: ئەم قەولە بریتیە لە45 قەول و شێخ عەلی کوڕی شێخ شەمۆ گوتوویەتی کە تەمەنی 67 ساڵ بووە.

4: قەولی ناسردەین: ئەم قەولە بریتیە لە 34 قەول و لەسەر زاری شێخ عەلۆ ی کوڕی شێخ خەلەف گوتراوە.

5: قەولی شێخۆ بەکر: ئەم قەولە بریتیە لە34 قەول و لەلایەن ماڵی رەشۆی شێخ حوسێن نوسراوەتەوە و نەزانراوە کێ گوتویەتی و خاوەنە رەسەنەکەی کێیە.

6: قەولی قەرە فەرقان، بریتیە لە 54 قەول، قسەیەکیش هەیە کە قەرە فرقان ناوی رەسەنی مەسحەفا رەش و جیلوەیە کە عوسمانییەکان ناویان ناوە. (نوسەر).

7: قەولی عەرد عەزمان، بریتیە لە 38 قەول و دیلۆگێکە لەنێوان زەوی و ئاسمان.

8: قەولی هەزار و یەک ناو، بریتیە لە 52 قەول.

9: قەولی بەحر: ئەم قەولە بریتیە لە32 قەول.

10: قەولی جومجمی سوڵتان، ئەم قەولە بریتیە لە 41 قەول.

11: قەولی بێ و ئەلف، ئەم قەولە بریتیە لە14 قەول.

12: قەولی عیلمی نادر: ئەم قەولە بریتیە لە 18 قەول.

13: قەولی قەندیل، ئەم قەولە بریتیە لە24 قەول.

14: قەولی سورا: ئەم قەولە بریتیە لە 26 قەول.

15: قەولی گا و ماسی: ئەم قەولە بریتیە لە49 قەول.

16: قەولی هەرێ و بەرێ کۆبو : ئەم قەولە بریتیە لە26 قەول.

17: قەولی مەها: ئەم قەولە بریتیە لە63 قەول. پەراوێز: بۆزیاتر شارەزابوون و شیکارکردنی ئەم قەولانە بڕوانە کتێبی پەرن ژ ئەدەبی دینی ئێزیان، نوسینی د. خەلیل جندێ رەشۆ. دەزگای سپیرێز لەدهۆک بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، چاپتەری دوو فەلسەفا ئێزیدیاتی دەرهەقا ئافەرینا دنێ و خولیاقەتی.

بۆیە پیر خدر وەکو رۆشنبیر و شارەزایەکی ئەم ئاینزایە دەڵێ بەشێک لەوەی نەمانتوانیوە خۆمان کۆبکەینەوە، یان خۆمان ئاشکرا بکەین و بەرگری تەواو لە رەسەنایەتی ئایینەکە بکەین، ئەوەیە کە قەولە کۆنەکان کۆنەکراوەنەتەوە و نەنوسراونەتەوە و نوسراوە سەرەتاییەکانی ئێزدیاتی، بەشەکەی دیکەی سوتێنراوە یان دزراوە لەکاتی ئەنفالکردنی ئێزدیەکان لەلایەن دوژمنانیەوە کە ئەمەش هۆکاری جۆراو جۆری هەبووە.

کێشەی ئێزدیاتی ئەوەیە کە لەترسی لەناوچوونیان خۆیان کۆ نەکردۆتەوە، واتە قەولەکانیان کۆ نەکردۆتەوە تاکو بیکەن بە تێکستێک بەناوی مەسحەفا رەش و جیلوە چاپی بکەن و ناوی تێکستی ئێزدیاتی لێبنێن. ئەوان کەسێکیان نەبووە وەکو پۆڵس و لۆقا و یۆحەننای مەسیحی و کرسیتیانی تاکو ئینجیل بنوسێتەوە، یان وەکو عوسمانی کوڕی عەففان قەولەکانی ئاینی ئیسلام کۆبکاتەوە و بیکات بە تێکستێک و سەوابتی بۆ دروست بکات و ناسنامەکەی دیار بێت، تەنانەت وەکو سابیئەکانیش نین خاوەن تێکستی خۆیانن و بواری ئاڵوگۆڕپێکردن و شێواندنی ییە، بۆیە تا ئێستاشی لەگەڵ بێت ئەوان کێشەی ناسنامەیان هەیە لەرووی ئایینیەوە کە بۆ خۆشیان یەکلایی نەبوونەتەوەی کە خاوەنی تێکستێکن بەناوی مەسحەفا رەش و جیلوە و خۆشیان نەیانبینیووە.

جەژن و بۆنەکانی ئێزیدی

ئێزدی زۆر جەژنی هەیە، چونکە هەموو جەژنەکان وەکو بۆنەیەکی تایبەت بەئاینەکە و کولتوورەکەیەوە بەستراون بەسروشتەوە، یان ئەوەی ئەوان بەهۆی رزگاربونیان لەدەستی دوژمن یان روداوی سرووشتی درووست بووە، هەندێک سەرچاوە هەن دەڵێن ئێزدیاتی پێشتر دوو گروپ بوون، گروپی کۆچەر و گروپی کرمانج، گروپی کۆچەرەکان ئەوانە بوون کە جێگیر نەبوونە لەجوگرافیایەک و ئاسەواری خۆیان بەجێبهێڵن تاکو پشتی پێببەسترێت بۆ داهاتوو، ئەوانەش کە کرمانج بوونە نەیانتوانیوە وەکو کۆچەرییەکان کراوە بن و خۆیان کۆ بکەنەوە جەژنەکان بکەن بەگشتی.

ئەوانەی کە جەژنی جوتیارن، ئەوانەن گوڵگای دای، بۆئەوە بووە کە جوت تەواو بووە، وەختێک پیاوەکە هاتۆتەوە، ژنەکەی شیرینی بەرەو پیری پیاوەکەی بردووە لەخۆشی ئەوەی جوت تەواو بووە.

جەژنی سەری ساڵ: ئەم جەژنە دەکەوێتە یەکەم چوارشەممەی مانگی نیسان و مانای یەکەم دەسەڵات وەرگرتنی مەلەک تاووسە بۆ بەڕێوەبردنی دونیا، بۆیە رۆژێکی موبارەکە و ئەوان هەڵدەستن بە مەڕ سەربڕین و ئەوەی دەخورێت و ئەوەش دەمێنێتەوە بەسەر هەژارەکاندا دابەش دەکرێت، بەڵام ئێستا ئەم جۆرە بەهۆی ئاڵوگۆڕی ژیان و بەدەستهێنانی پێداویستی ژیان و بوونی خەرجی بۆ پەرستگا و لالش لەلایەن دەوڵەت و حکومەتی هەرێمەوە، زیاتر لە مەڕێک سەردەبڕدرێت و هەر لەوێ دەکرێت بە چێشت و لەلایەن سەردانیکەرەکانەوە دەخورێت.

جەژنی عدوە: ئەم جەژنە لە رۆژی حەوتەمی مانگی کانونی دووهەمە و دوازدە رۆژ بەسەر لەدایکبوونی شێخ ئادی کوڕی موسافیر تێدەپەڕێت، جەژنەکە مانایەکی تایبەتی هەیە، ئەویش ئەوەیە کە چیرۆکێکی ئەفسانەیی هەیە و رۆژەکە کە گرێدراوی  دزینی  منداڵێکە، شێخ ئادی  و بۆ ماوەی 12 مانگ شاردویەتیەوە و پاشان دراوەتەوە بە دایکی و دەبینین هەویری زەیتونی بەدەستەوەیە و ئیدی ئەو رۆژە ناودەنرێت جەژنی عەجوە.

جەژنی شوان: ئەو جەژنەیە کە سەری ساڵ چوارشەممەی یەکەم، یەکەم رۆژی شەرقیە و هەموو ماڵێکی ئێزدی ماڵەکانیان دەڕازێننەوە و بەشداری بەهاری نوێ دەکەن، بەو مانایەی کە زستانی سارد و مەترسی کۆتایی هاتووە و بەهاری نوێ هاتۆتەوە، شوانیش بیر ناکەن و ئێستا هەیە، بۆیە لەم جەژنەدا بەگشتی کۆچەر و کرمانجەکان و پلە ئاینیەکانیش دەچن بۆ لالش بۆ بەشداریکردن لەو جەژنە.

جەژنێکی تر هەیە کە دەکەوێتە مانگی دوانزە کە لەسنووری هەفتەیەکدایە و کورترین رۆژە، بۆیە تەواوی ئێزدیەکان بەتێکڕا سێ رۆژ رۆژی دەگرن، رۆژوو گرتنەکەش تائێوارەیە و هیچ ناخۆن و دواتر کە تەواو دەبێت هەفتەکە جەژنی بۆ دەگێڕن.

جەژنی جەما: کە دەکەوێتە مانگی سێ و حەجی تێدا دەکرێ، بۆنەکە لەمانگی دەیە و حەوت رۆژە دەبێ ئێزدی بچنە لالش و گایەک سەردەبردرێت و دەکرێتە قوربانی بۆ خودا، دواتر ئەم گایە بەشە شێرەکەی دەدرێت بەو کەسەی چالاکیەکە دەکات و گایەکە دەکوژێت و پاشان هەموان بەشداری خواردنی گۆشتەکەی دەکەن و وەکو موتفەڕک و بەخێر دەخورێت.

جەژنی یەزید. ئەم جەژنە لەرێکەوتی 14 ی کانونی یەکەم ئێزدیەکان 3 رۆژ بەرۆژوو دەبن و نان ناخۆن و زیارەت کردنیش رێگەپێدراو نییە.

جەژنی خدر ئەلیاس: ئەم جەژنە دیسان بۆ رۆژوو گرتنە یەکەم رۆژی شوباتە و ئێزدیەکان هەڵدەستن بە دروستکردنی شیرنەمەنی . ئەم جەژنە لەلای مەسیحیەکانیش هەیە.

جەژنی قوربان: لەم جەژنەدا کە دەکەوێتە یەکەم رۆژی جەژنی قوربانی ئیسلام و یەهودی کە لەدونیادا ناسراوە، پیاوانی ئایینی لەم رۆژەدا دەچن بۆ سەر مەزاری شێخ ئادی و دواتر دەچن بۆ سەر شاخ  کە وەکو ئیسلامەکان ناویان ناوە شاخی عەرەفات و لەوێ تەراتیل واتە گۆڕانی ئایینی خۆیان دەڵێن.

لەنێو پەرستگا حەوت کۆڵەکەی تێدایە، بابا چاویش لەبارەی ئەو کۆڵەکانەوە دەڵێ” هەریەکەیان لەو کۆڵەکانە، هی مەلائیکەتێکن، (ئیزارئیل، جوبرائیل، دەردائیل، میکائیل، شەقمائیل، ئیزرافیل، عەزرائیل) کۆڵەکەکان کە بەپەڕۆی رەنگاو رەنگ پێچراون، دیاری ئەو ئێزدیانەیە کە نەزر دەکەن”. ئەمە جگەلەوەی مەزاری شێخ ئادی و شێح حەسەن و چەند شێخێکی تریان هەر لەوێ نێژراون، ئێواران هەریەکەیان لەو مردوانە مۆمیان بۆ دادەگیرسێ و هێلکەیان بۆ رەنگ دەکرێ، ئەمەش بۆ یادکردنەوە و بیرنەچوونەوەیانە، وەکو یادێک و وەکو کولتوورێک بۆ نەوەی داهاتوو کە بزانن مانای ئەو مەلائیکەتانە چین و کۆڵەکە چین و بۆچی پەڕۆکان رەنگاو رەنگ دەکرێن.

جەژنی چوارشەممە سوورە: ئەم جەژنە لە 18/4 هەموو ساڵێک دەکرێت و لەهەموو ئەو شوێنانەی ئێزدی لێییە خەڵکی بڕوادار دەچن بۆ پەرستگای لالش و لەوێ ئاهەنگ دەگێڕن و هێلکەی رەنگاو رەنگ بۆ ئەو پیاو چاکانە دەنەخشێنن کە رۆژانێک خوداپەرستیان کردووە و کەلەپورێکیان بۆ نەوەکان جێهێشتووە، هەروەها سوننەتە کە هەرکەسێک دەبێت فتیلێک بستونێنێ و لەسەر بەردێک یان لەسەر شەمعدانێک کە لە لالش هەیە بیستونێێ بۆ شێخ ئادی و بۆ نوێکردنەوەی خوداپەرستی، هەروەها بۆ هەر کەسێک ئێزدی دەبێ کە چووە ژووری پەرستگا بەسەر پێپلکی دەرگاکە بازبدات و پاشان بە ئاوی زومزوم دەست و چاوی بشوات وەکو سووننەتێکی ئێزدیاتی.

ئەوی جێگەی سەرنجە پێشتر ئافرەتی ئێزدی بە جلوبەرگی سپییەوە جەژنەکەیان دەکرد، ئێستا کچەکانیان بە هۆی ئەوەی ژیان پێشکەوتووە و تێکەڵبوونیان لەگەڵ ئاین و کولتوور و نەتەوە و پێکهاتەکانی تر، ئەوان لەرووی کولتوورییەوە لە داخراوییەوە کەمێک کراونەتەوە و ئەوەی پێشتر یاساغ بووە، ئێستا ئازادی بەرفراوان فەراهەم بووە، بەڵام هێشتا مەسەلەی کچ بە شوودان بۆ کوڕێکی ئاینێکی تر و بۆ ئاینەکەی خۆشیان بە فەرمانی کەسی یەکەمی کچەکەیە و کەمترین ماف لەلای کچەکە نییە.

کانی سپی و زومزوم

بەپێی لێکۆڵینەوەی یاقوتی حەمەوی بێـت، زومزم مانای بیری بچووکی ئاوی نزمی سەر زەوی و راکردنی جوبرائیل و شیفای نەخۆشی و خواردن و خواردنەوەی وەکو شەرابی بەتام دێت.

کانی سپی کە دەکەوێتە نێوەڕاستی پەرستگای لالش، کانییەکی سرووشتییەو لەوەتەی ئێزدیەکان لەوێن ئەو کانییە هەیە، کەوتۆتە نێو ئەو ئەشکەوتەوە کە شێخ ئادی لەکاتی خەڵوەتگرتنی بۆ ئایین و بیروباوەڕەکەی بەزەحمەتییەکی زۆرەوە هەڵیکەندووە و دواتر بووە بەو کانییەی کە ئێستا دیزاینی گۆڕاوە، دواتر ئەو کانیە بەردەوامی وەرگرتووە کە خزمەتکراوە و ئێستا ئەو ئاوە وەکو ئاوی زومزوم ناسراوە لەلای ئێزیدیەکان و ئەلتەرناتیڤی ئاوی زومزومی مەککەی قیبلەی ئیسلامە لە سعودییە، هەڵبەت پرسیاری ئەوەی کە بۆچی ئەوان وەکو ئیسلام ناوی زومزوم دەهێنن ئەگەر پاشماوەی ئاینی ئیسلام و یەزیدی کوڕی موعاویە نین، هیچ وەڵامێکی ئەو بابەتە نادەنەوە جگە لەوەی کە وەکو ئاوێکی شاز و بەرهەمی خودا بۆ موعجیزەکانی شێخ ئادی و ئاوی ئەو پەرستاگایەیە کە ئێزدیاتی هەیەتی و هیچی تر، لەمبارەیەوە بابا چاویش زیاتر لەو تێبینیانەی هەیە و دەڵێ” کانی زمزم و بەردی رەشی کەعبەی موسڵمان کە لە سعودیەیە، لەلای موسڵمانەکان پیرۆزە، بەڵام کە لەئێمەی ئێزدیەکان قەدەغەکراوە و نابێت سەردانی بکەین، بۆیە ناچارین کانی سپی بکەین بەپیرۆز بۆ خۆمان و بڕوادارە ئێزدییەکان، ئەم جۆرە کانییە لەکوردستانی تورکیاش هەیە، چونکە ئەو بەردە لەزەمانی ئیبراهیم خەلیل رویداوە”. بەپێی قسەی باباچاویش بێت، ئەو کانیە لەمەککەوە سەرچاوەی گرتووە، بەڵام ئیسلام نەیانهێشت بچنە ناوی و کەڵک لەو ئاوە وەربگرن و زیارەتی بکەن ساڵانە، چونکە بەقەولی ئیسلام کرێتەیە واتە گوناهە بۆ ئەوان، بۆیە بەناچار ساڵانە هەموو ئێزدیەکان دەچن بۆ لالش و حەج دەکەن.  هەر لە ساڵی نوێ و لە رۆژی چوارشەممە سوورە و لە جەژنەکانی تری ئێزدیاتی کوڕ و کچی نەوەی نوێ دەچن دەست و دەموچاویان لەو ئاوە دەشۆن و خۆیان پیرۆز دەکەنەوە.

بەو قسەیە بێت کە ئێزدییەکان لەبری یان وەکو ئەلتەرناتیڤی بەردی رەشی پیرۆز کە لە سعودیەیە، گومانێکی دیکە درووست دەکات کە ئەوان ئەگەر ئاینێکی سەربەخۆییە، بۆچی خۆیان بە مەغدوور دەزانن لەوەی مەحرووم کراون لەزیارەت کردنی ئەو بەردە پیرۆزکراوە، ئەگەرنا دەبوایە هیچ وەکو لەبری کانییەکە ناوی نەیات و هیچ پێویستی نەدەکرد ئەو بەرد و ئاوی زومزومەی مەککە بکەن بە گرێیەکی دەروونی ئاینی کۆمەڵایەتی و بەخەڵکی ئێزدی بڵێن فەرموون مەچن بۆ مەککە و پەرستای خوداپەرستی ئێوە لە لالشە و کانی زومزووم هی ئێوەیە، باشترین نموونەش کە ئەوان وەکو ئەلتەرناتیڤ کانییەکەی وەرگرتووە، ئەوەیە کە هەمان ناوی هەیە کە بەکانی زوومزوم ناوی دێت.

ئێزدی و ئەوانی تر

زۆر دیاردە هەیە کە دەیسەلمێنێ ئاینی ئێزدی و کاکەیی پەیوەندیان هەیە و نزیکن لەیەکتری بەتایبەتیش ئەوان بەشێکیان هەیە کە رۆشنبیرن و شارەزان لە ئاینە کۆنەکان و بەتایبەتیش ئاینە کۆنەکانی ناوچەی کوردستان کە پەیوەندییان بە رابردووی کوردەوە هەیە، پیر خدر بۆ گرێدانی ئەو پەیوەندییە نموونەیەک دەهێنێتەوە، رۆژێک لەگەڵ فەلەکەدین کاکەیی سەیدی کاکەییەکانی کوردستان بووە، فەلەک ویستویەتی پیر خدر دەعوات بکاتـ بۆ نیوەڕۆ خوانێک، بەڵام نەیتوانیوە بیباتەوە ماڵەوە، لەبەر ئەوەی کەماڵیان واتە خێزانەکەی بەرۆژوو بووە، پیر خدریش گوتوویەتی” ئەمڕۆ رۆژووی ئێمەشە”، واتە رۆژووی ئێزدیەکانیش بووە. کە ئەمە یەکێکە لەخاڵە هاوبەشەکانی نێوان هەردوو ئاین یان بیروباوەڕی ئێزدی و کاکەیی.

دوو تێکستی شیعری کاکەیی هەیە، باس لە دروست بوون و خوڵقانی کەون دەکات، رێک ئەو تێکستە لەئاینی ئێزدیشدا هەیە، لەلای ئەوان پیر هەیە، لەلای ئێزدیش پیر هەیە، لەلای کاکەیی جەم و جەمخانە هەیە، لەلای ئێزدیش جەم و جەما هەیە، مەسەلەی هێشتنەوەی سمێڵ کە لەلای کاکەییەکان سوننەت و پیرۆزە، لەلای ئێزدیش سمێڵ پیرۆز و فەرزە، پیر خدر دەڵی” ئێمەش تائێستا نازانین وەکو پێویست چیمان هەیە، چونکە تازە دەکەوینە خۆمان و شتەکانمان کۆ دەکەینەوە”. لەبارەی ئەوەی کە کەسێک باوەڕ بە ئایینی ئێزدی بهێنێ موسڵمان یان مەسیحی بێت ئێزدی وەریدەگرن، بابا چاویش شێخی ئێزدیان دەڵێ” پەیوەندیمان لەگەڵ هەموو ئاینەکان باشە، بەڵام کەسێک بۆ ئاینەکەی خۆی کەڵکی نەبێت، چۆن بۆ ئێمە کەڵکی دەبێت، بۆیە ئێمە کەس قەبوڵ ناکەین ببێتە ئێزدی”. ئەم قسەیەی بابا چاوش لەخۆیەوە نەیگوتووە، بەڵکو یەکێکە لەو پرنسیپانەی کە ئایین قەبوڵی فەرزی کردووە و دەبێ بڕواداران کاری پێبکەن.

هەرچەندە نازانرێ مەسحەفا رەش کە ئایا دەقی ئێزیدیە و لەکوێیوە هاتووە و سەرەتاکەی چۆن بووە، بابا چاویش دەڵێ” ئەو کتێبە ئێستا لە مۆزەخانەی لەندەن لەگەڵ کتێبی جیلوە پارێزراوە”. بەڵام ئەم قسەیەی بابا چاویش تەنها وەرگیراوە و زانستی نییە و بیروڕای پسپۆرانی ئاسەوارناسی و ئاین و نەتەوە ناسی نییە و تەنها وەکو شێخێک لەخزمەتی لالش قسەکەی کردووە، بۆیە لە بواری پسپۆریدا وەکە ئیعتیباری ئەکادیمی و سەنەد وەرناگیرێ.

“بەپێی مێژوونووس ویل دێورانت بێت لە کوردستان نەتەوەیەک هەبوونە پێشتر لە رەگەزی هیندو ئەوروپی بوونە و ناویان ئامادی و مادی و میدان بووە، ئەوان لە نزیک دەریای قەزوین بوونە کە رۆژئاوای ئاسیا دەکات کە دەکاتە 1000 ساڵ پێش زایین ئەوان یەکەمین پاشایان دیویس بووە کە ناوی خودایەکی کوردی کۆن بووە، کە پایتەختەکەی هەمەدان بووە کە لە کوردستانی ئێرانە، هیرۆدۆت دەڵی شێوەی پاشاکەی کوردان مەترسییەک بووە بەسەر ئاشورییەکانەوە، ئەوەش بەهۆی ئەو چاکەخوازییەی هێز و دادپەروەرییەکەی کە هەیبووە، بۆیە بۆتە گەورەترین پاشای ناوچەکە و بە میدییەکان ناسراو بووە، ئەمە لە مسیۆلۆژیای کوردیدا هەیە کە وێنەی پاشایەکە و دوو باڵی هەیە و بەسەر ئاژەڵێکەوەیە”. (38). ئەگەرچی ئەو لۆگۆیە بەشێکی بۆ ئەو خورافەیە دەگەڕێتەوە کە ئینسانە کۆنەکان و ئاسەوارناسەکان دایانناوە و ناکرێ ئینسان بەو شێوەیە بوو بێت، بەڵام دەبێ ئاسایی وەریبگرین، چونکە لە هەموو ئاینەکاندا ئەو لۆگۆ خورافییە هەیە، بۆ نموونە سامورایی و لاماسۆ کە گایەکە باڵی هەیە و دەفڕێت و پەیکەری بابل کە شێرێکە و دەیان تێڕامانی بۆ کراوە و هتد، کەوابوو ئەو داتایەی پێشوو بەنموونە وەرمانگرتووە، ئەمە دەیسەلمێنێ کە مادام لێرەدا لەم مێژووە کۆنە کە تەنها ئەو کۆمەڵگەیە لە کوردستان بوونە و پاشایان هەبووە و ناوی دیسیوس بووە و بە میدییەکان ناسراو بوونە و ئاینیان هەبووە کە زەردەشتی بووە و لۆگۆکەی تا ئێستاش دیارە، کەواتە کاریگەری لەسەر تەواوی ئایینەکانی ناوچەکە هەبووە، چونکی تا ئێستا پاشماوەی ماوە، بۆیە دەکرێ کاریگەری لە رووی فۆرم و ناوەڕۆکیشەوە بەسەر ئایینی ئێزیدییەوە هەبوو بێت هەروەکو ئەوەی خاڵی هاوبەشی ئێزیدییاتی لەگەڵ یارسانەکان کە خۆیان بە پاشماوەی زەردەشتی دەزانن هەیە.

سەرباری ئەوەی کە کاریگەری ئاینی زەردەشتی لەسەر ئیزدیاتی دێتە باسکردن، لەلایەکی ترەوە قسە لەسەر کاریگەری و بەزۆر چەسپاندنی ئایینی ئیزدیاتی و زەردەشتی بەسەر کریستیانەکانەوە هەیە، بۆ نموونە لەو سەردەمانەی مەجووسیەکان حاکم بوون لەناوچەک، لەکاتێکدا کە هێرشی فارسەکان بۆ سەر ناوچەکە و گرتنی لەلایەن مەجوسییەکانەوە، بەشێک لە خاکی کریستیانەکان کەوتە ژێر قەڵەمڕەوی مەجوسییەکان بە قەولی کریستیانەکان، لەوێ ئەوان پێنج راهیب دەگرن و هەردەم لە نوێژ و رۆژوو و لە پاڕانەوە دا بون لەگوندی (کشاز) ئەمانە ناوەکانیانە (تەقلا و مەریەم و مەرتا و مەریەم نامە) دواتر بریانن بۆ گوندی حەزە، و داوایان لێکرد شویان پێبکەن وە هەروەها سوجدە بۆ خۆر بەرن، بەلام ئەمانە سەریان بۆ ئەو ملهوڕە نەنواند و بەتوندی رەتیانکردەوە و خراپترین ئەشکەنجە و چەوساندنەوەیاندا پێیان هەموویان بەیەکەوە و یەک دەنگ هاواریان کرد بۆ نەرسای تەمشاپوور، ئەوان گوتیان ئێمە بەهیچ لەو زلە پیاوانەت ناترسێین و هەڵناخەڵەتێین، بەڵکو خێرا بکە لەوەی کەوا بڕیارت داوە، لەبەر ئەوەی ئێمە هیچ تەماعکارییەککی ئەو دونیا چروکەمان نییە، ئێمە خۆمان کردۆتە قوربانی خوڵقێنەرەکەمان ئێمە کۆیلە نین تەنها بۆ خودا نەبێت”. (39). بەم تێهەڵچوونەی جەمیل عیسا و بەرگریکردنە لە کریستیانەکان وەکو باوەڕدارێکی نەگۆڕ لەبەرامبەر تموحی دونیا بێت کە ئەو رۆشنبیر و سیاسیەکی کریستیانی بێت کە لەنێو کورددا دەژی و ناترسێ لە ناڕەزایەتی کورد وەکو بەشێک لە بەرگریکاری ئاینزای زەردەشتی، باسی ئەوە دەکات کە ئێزدی و زەردەشتی لەناوچەکە زۆریان لە کریستیانەکان کردووە کە ئاین بگۆڕن وەکو دەسەڵاتداری ئایینی لە کوردستان و لە ناوچەکە، هەڵبەتە کێشەی زۆرینە و کەمینە هەمیشە هەبووە، ئەمە باشترین سەلمێنەری ئەو راستییەیە کە گوتاری زۆرینە زاڵە بەسەر کەمینە لە هەموو سەردەمێکدا.

شین.. رەنگی شوومی ئێزدی

ئێزدیەکان قینیان لەرەنگی شین دەبێتەوە، ئەمەش بۆ دوو هۆکاری جیاواز دەگەڕێتەوە،  هۆکاری یەکەم بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە عفریتە دژەکانی ئایینی ئێزدی و مەلەک تاووس بە جلوبەرێگێکی شینەوە هاتووە، بۆیە حەرام کراوە لە ئێزدییەکان، هۆکاری دووەم بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە وەختێک زەردەشتیەکان دێن و زوڵم لەئێزدیەکان دەکەن و بەناهەق شەڕیان پێفرۆشتوون و زوڵمیان لێکردوون، لەوکاتەدا کە هاتوون ئاڵاکەیان رەنگی شین بووە، وەختێکیش ئەوان ئەو ئاڵایە دەبینن رێک نەمانی خۆیان دەبینن، بۆیە ئەو رەنگە لەلای ئێزدی شوومە، وەختێک خانوویەک دروست دەکەن، یان منداڵێک لەدایک دەبێت و دەیخەنە نێو لانک، موروویەکی شین بەلانکەکەوە دەبەستن، چونکە نیشانەی خۆبەدەستەوە دانە بەدوژمن، بەڵام پیر خدر دەڵێ” هیچ پەیوەندیەک لەنێوان ئێزیدیاتی و زەردەشتی نییە، چونکە ئێزیدیاتی کۆنترە لە زەردەشتی”. بۆچوونەکە رێی تێدەچێ، چونکە ئەگەر یەک ئاین یان درێژە پێدەری ئەو ئاینە بوونایە، زەردەشتیەکان هێرشیان ناکردنە سەر و بیانکوژن و قەتڵ و عامیان بکەن، یان لانی کەم کورد لەمێژووی نوێ زوڵمی لێناکردن لەبەر خاتری ئاینی زەردەشتی.

ژن لەئاینی ئێزدیاتی

کولتووری هەموو گەلانی رۆژهەڵات بەیەکسان تەماشای ژن ناکەن، لەئاینی مەسیحی و ئاینی ئیسلام و یەهودی، ژن یان ئەوەتا دایکی پێغەمبەرە، یان ئەوەتا کچی پێغەمبەرە یان ژنی پێغەمبەرە، لەلای ئێمە پێغەمبەر نییە، لەلای ئێمە چاک، یاخود باب چاک هەیە، ئەوان دەڵێن شێر شێرە، چ ژن بێت چ پیاو، ئەوان حەوت ژنی چاکیان هەیە، بۆ نمونە خاتون فەخرا، خودانا بوونە، ستیائێس، خودای ژیانە، ستیا تاوس، خودانی جوانیە، ستیا زینە، ستیا حەبیب، یانی خۆشەویستی، ستیا بولغان، مەیا خاتوون ساڵی 1952 داپیری تەحسین بەگ، حەوت ساڵ میرایەتی کردوە وتەنازولی بۆ عوسمانیەکان نەکردووە، هەروەها ئەوان ژنی سوارچاکیان هەبووە، بۆ نمونە شیرنا عیدۆ، چۆتە جەنگ، تائێستاش هەندێ ژنی ئێزیدی هەیە کوێخان لەگوندەکان، زۆر بنەماڵەش تائێستا هەن کە بەناوی ژنەکانیان ناویان دەرکردووە، بۆ نمونە ماڵی حەجێ خەمێ، ماڵی مورادێ شیرینی عیدۆ، میرزای خەپشێ، بۆیە ئەوەی لەلای ئێزیدی شێخ و باب چاک هەیە و شانازیش بەژنەوە دەکەن.

لەبارەی ئافرەتانەوە بابا چاویش دەڵێ” ئافرەت وەکو پیاو بۆی هەیە مەراسیمی جەژنەکان بکات، بەڵام لەناو پەرستگادا وەختێک ئاگر دەکرێتەوە، نابێ ئافرەت لەگەڵ پیرەکان تێکەڵ بن، لەبارەی کۆمەڵایەتیشەوە دەبێ ئافرەتی ئێزدی تەنها شوو بەپیاوی ئێزیدی بکات، هەروەها ئافرەتی ئێزیدی خەتەنە ناکرێ و بۆی هەیە خۆشەویستی بکات لەژێر پەردەیەکی پاک و لەگەڵ کوڕێکی ئێزدی، لەبارەی یاساشەوە، مارەیی لە 25 مسقاڵ زێڕ زیاتر نەبێ، باوکی کچەکەش بڕە پارەیەک وەردەگرێت، ئەگەر کەسێک لەم رێسایە لایدا، ئیدی بەشێخیشەوە پەیوەندی لەگەڵ دەپچڕێنن و نانی ناخورێ و مردووەکانیشی رێگە نادرێت تێکەڵ بەمردووی ئێزدیەکان بێت” زەریف خاتوون یەکێکی دیکەیە لەو ژنە ناودارانەی کە لەمێژووی ئێزیدیاتی ناوبانگێکی زۆری هەیە و شانازی پێوە دەکرێ، زەریف خاتون ژنێکی باوەڕداری خەڵوەتگیر بووە و چیرۆکێکی لەگەڵ میر مەحەممای میری بۆتان هەیە، رۆژێک میر مەحەما دەچێت بۆ راوە ئاسک لەگەڵ تەمۆی خزمەتکاری، لەو ئەشکەوتە پێی دەڵێ تۆ دوور بکەوە لێم و دەچم بۆ ئەو ئەشکەوتە، ئەشکەوتەکە حەوت شاخ و حەوت دۆڵ لەشوێنەکەوە دوور بووە، ئەوەبوو شوێنەکەی بڕی و گەیشتە ئەشکەوتەکە، بەڵام تەمۆ هەر چاودێری محەمای کردووە، ئیدی میر گەیشتۆتە ئەشەکەوتەکە و لەوێ لەگەڵ ژنێکدا رای بواردووە، دواتر ژنەکە دەزانێ کەسێک ئەوانی بینیووە، ئیدی شەقێک لەمیر دەدات و دەڵێ ئیدی پەیوەندی من و تۆ نەما، چونکە مرۆڤ ئێمەی بینی، دواتر محەما دەزانێ ئەو ژنە زەریف خاتوونە”. (40) .

بەو پێیەی کە زەریف خاتوون یەکێک بووە لە باوەڕدارە گەورەکانی ئیزیدی، چیتر قەبوڵی نەکردووە دوای ئەوەی مرۆڤ ئەوان ببینێ، جارێکی تر بگەڕێتەوە لای میر محەمما، چونکە بەبڕوای ئەو پلەی روحانیان لەلای خودا لاواز دەبێت، بۆیە دواتر بۆ دوپات کردنەوەی سۆز بۆ یەکتری ستران دەڵێن پێکەوە و ئەمەش بۆتە سەربوردە و میتۆلۆژیای ئایینی ئێزیدی، ئەمەش ئەوە دەگەێنێ کە زەریف خاتوون ژنێکی بەجەرگ بووە و هیچی لەپیاو کەمتر نەبووە. “لەئایینی ئێزدیاتی پێشوودا و تاکو ئێستاشی لەگەڵدابێت کە پەیوەستن پێوەی، ژن مارەکردن و شووکردن، لەرۆژی چوارشەممەی مانگی نیسان قەدەغەیە، چونکە مانگی هاوسەرگیری خوداوەند و مەلائیکەتەکانە، هەروەک تەراشینی سەرو ریش و زەوی کێڵان و جل شوشتنیش هەر لەو رۆژەدا قەدەغە کراوە، ئەم رێوڕەسمە لەلای بابلییەکان و سۆمەریەکانیش قەدەغە بوونە”. (41)  ئەم حاڵە پێدەچێ تەنها ترادیشنێکی کۆمەڵایەتی بێت کە هەندێکجار لەئاینی ئیسلام و سابیئە و شیعەی ئیسلام و کاکەییش هەیە کە هەر یەکەیان رۆژێکیان هەیە حەرام کراوە خۆ جوانکردن و رێوڕەسمی مارەکردن.

نوێژ و مارەکردن

ئێزدیەکان وەکو خۆیان دەڵن خودا رۆژی سێ جار نوێژی بۆ داناوین، نوێژی ئەوان رووبەڕوو بەرەو خۆر رادەوستن بەیانیان و رۆژئاوابوونیش بەرەو ئاسمان و لە شەویشدا بەرامبەر رۆژهەڵات رادەوستن، ئەم نوێژانە هیچ شێوازێکی داچەمین و سەردانەواندن و رێوڕەسمی تایبەتی نییە، جگە لە دەست پانکردنەوە بەرەو هەتاو و ئاسمان بەو مانایەی پاڕانەوە بەرەو قاپی خودا و پاڕانەوە بۆ پاراستنیان لە بەڵای سەر زەمین، یان دوورخستنەوەیان لەشەڕی زەمانی سەر زەوی و ناردنیان بۆلای مەلەک تاووس کە مەزنی مەلائیکەکانی ئەوانە، کە دوای خودا مەلەک تاووس دێت، چونکە یەکەم مەلائیکە بووە دروستکراوە، بەڵام ئەو ملکەچی مەلائیکەتەکانی تر نەبوو و گوناهی نەکرد بەرامبەر خودا، بۆیە پیرۆزە لەلای ئەوان و لە رێوڕەسمە ئاینییەکانیان هەمیشە ناوی دێت وەکو پیرۆزییەک.

لەکاتی مەراسیمی مارەبڕینی کوڕ و کچ پیاوێکی روحانی ئامادە دەبێت و نوێژی تایبەت دەکات، دواتر کوڕوک چ نزیک دەبنەوە لەیەکتری بۆ دروست کردنی خێزان و هاوسەرگیری، زۆر جیاوازی هەیە لەگەڵ کولتووری ئایینەکانی تر، شێخی گوند شتێک واتە (شیرنەمەنی) لەسەر دەستی دادەنێت بەناوی بەرات، ئەو کەسەی ئەو پەیوەندیە قەبوڵ دەکات دەبێ دەستی شێخ ماچ بکات، ئەو شتەش پێکهاتووە لەگڵ و ئاوی کانی سپی، سەبارەت بەوەی کە پلەکانی ئێزدیاتی دەتوانن هاوسەرگیری لەگەڵ یەکتردا بکەن بابا چاویش دەڵێ” نەخێر ناکرێ، چونکە ئێمە وەکو چینەکان پیر و مورید و خزمەتکارمان هەیە، نابێ بەپێی رێسا هاوسەرگیری لەگەڵ یەکتر بکەین، تەنها ئەوەیە کە پیر لەگەڵ پیرە و موریدیش لەگەڵ مورید و خزمەتکار هەر بەو شێوەیە دەبێت لەنێوان خۆیاندا هاوسەرگیری دەکەن، واتە خەڵکی عەوامیش پێکەوە دەیکەن”. بەڵام ئەمە وەکو زانراوە کێشەی بۆ ئێزیدیەکان دروست کردووە کە ناتوان زیاد بکەن، هەروەک چۆن ئاینەکانی وەکو ئیسلام و مەسیحی و هتد هەیە و جیاوازی لەنێوان چینەکاندا ناکرێ، لەکاتێکدا بەر لەچەند دەیەیەک ئەو نەریتە لەنێو چەند خێزان و بنەماڵەیەکی سەید و شێخی ئیسلامیش هەبوو، واتە رێگە نەدەدرا کچی سەید بدرێت بەکوڕی مسکێنێک کە پلەی بنەماڵەییان نییە لەنێو ئاین و مەزهەب، بەڵام دواتر بەدرێژایی ساڵ و پێشکەوتنی کۆمەڵگە، ئەو نەریتە لەبەین چووە و جیاوازی نەماوە، بەڵام لەنێو ئێزیدیاتی تائێستاش لە ئەوروپاش بەهەمان شێوە مامەڵە دەکەن و ئەو جیاوازییە چینایەتییە هەر ماوە کە بەشێکە لە رێسای ئایینی ئێزیدیاتی.

ششێخ و مورید .. جیاوازی چینایەتی

وەک هەر ئاینێکی دیکە ئەم ئاینە پلە بەندی لەنێوان میر و شێخ و مسکێن واتە هەژارە بێ پلە ئاینیەکان هەیە کە جیاوازی چینایەتیە و هیچ مانایەکی تری نییە کە ئەمە لەنێو پێکهاتەکانی دیکەی عێڕاق و رۆژهەڵاتیش هەیە، هەروەک چۆن لەنێوان سەید و مسکێنی سووننە و شیعەو بەگزادەی جاف و مسکێنی ناوچەی گەرمیان و لەنێو بارزانییەکان و زێباریش هەیە، بەڵام ئێزدییەکان وەکو خۆیان دەڵێن پلە بەندی و پەیوەندییەکە وەکو پەیوەندی چینایەتی نییە کە لەنێوان ئاغا و رەعیەت هەیە، ” مورید چێنێکی ژێرەوەی پلەی شێخایەتی نییە، مورید دەتوانێ لەرێگەی خودا پەرستییەوە ببێت بە شێخ وەکو کوچەک برایم کە مورید بوو لەکاتی خۆیدا، لەسەر هەڵبژاردنی مەرگەهێ دانیشتووە کە پڕ بووە لە مورید و هەژاریش بوونە، ئەو بۆ خۆی تاجێکی شێخ ئادی بەکار دەهێنێت، دیسان قەوالەکانیش موریدن و بەشداری سەما و گۆڤەندی ئاینیان کردووە و هەندێک جار لەوێوە پلەیان وەرگرتووە، هەروەها هەندێکجار مورید دەتوانێ شێخی خۆی بگۆڕێت، بەهەمان شێوە پیریش موریدی خۆی دەگۆڕێت، ئەمەش ئەرک و فەرمان جودا دەکاتەوە بەڵام لەنێو ئاینەکە وەکو یەک تەماشا دەکرێن و جیاوازی نییە لەنێوانیان، چونکە موردیاتی لەلای ئێزیدیاتی وەکو موریدی تەسەوف وایە”. (42).

وەکو زانراوە لەنێو هەموو پێکهاتە ئاینی و نەتەوەیی و مەزهەبی و کولتوورییە رەسەن و کلاسیکیەکاندا، چینەکان هەبوونە و جیاوازییەکانیشیان بریتی بووە لە شێوەی ژیان و نوێنەرایەتی کردنی پێکهاتەکەش، ئەمە لەنێو ئێزدیاتیش نمونەیەکی دیکەی ئایینەکان کە شێخ و سەید خاوەندارن و موریدیش تەنها جێبەجێکاری فەرمانەکانی میر و شێخە و هیچی تر، تاکو بیسەلمێنن کە ئەوان ئینتیمای تەواو ئاینیان هەیە بۆ ئاینەکە و بۆ رابەرانی ئایینەکە و بۆ ئینتیما بوون بە رێساکانی ئایینەکە، بەپێچەوانەوە دور دەخرێتەوە لەو ئیمتیازاتە ئایینیەی کە پێی دراوە یان خۆی پەیدای کردووە لەرێگەی خوداپەرستییەوە.

پیرۆزییەکانی ئێزدی

هەموو ئاینێک پیرۆزی تایبەتی خۆی هەیە، لەوانەش تێکست و سیمبول و شوێن و قەولەکانیانە، ئەمە جگە لەوەی کەسایەتی یەکەم کە لەخوار خوداوەیە و تەوتەمەێکە لەلایەن گروپێکەوە شەرعیەتی پیرۆزی لە رادەبەردی وەرگرتووە و بەوەش ئاینەکە دەناسرێتەوە، بۆ نموونە بوزی و ئیسلام و مەسیحی و یەهودی و هتد، کەسی یەکەم و دامەزرێنەری ئایینەکە وەکو تەوتەم و لەسەرووی ئاینەکەوە تەماشا دەکرێت، ئەمە لەدەرەوەی بیر و مەعریفەی باوەڕدار و جەماوەری ئاینەکەیە، هەروەک چۆن ئەمە لەلای عەشیرەتێکیش هەروایە و لەلای گروپە مۆدێرنەکانی سەرهەڵدانی سەرمایەداریش هەمان وەسفی وەرگرتووە “تەوتەم وەکو سادەترین سیمبولی گروپێک کە بکرێ جیابکرێتەوە، ئەوەش ئەومان بۆ لێکدەداتەوە کە بۆچی نوێنەری تەوتەم لە خودی شتە تەوتەمییەکە زیاتر پیرۆزترە، بێگومان ئەوش پرسیارەکە بێ وەڵام دەهێڵێتەوە، پرسیاری ئەو هۆکارەی کە پاڵ بە هۆزێکەوە دەنێ بۆ وەرگرتنی تەوتەمێک ئەوەیە کە ئەو شتانەی خەڵک  لە رادەبەدەر بڕوایان پێیەتی، چونکە تایبەمەندی باڵاتری لە خودا وەرگرتووە و هاوبەشی کردنی گروپەکە بە تەوتەم” (43)

ریزبەندی پیرۆزییەکان

1: ئاژەڵە پیرۆزە ئیلاهییەکان: مەڕ و بزن وەکو پیرۆزێک تەماشا دەکرێت لە ئایینی ئێزیدیاتی، چونکە ئەو دووانە وەکو مەلەک تاوسن، بزن و مەڕ وەکو ئێزدییەکان پێیانوایە کە ئەوان لە خۆڵن و چەماونەتەوە، ئەوانی تر خاک وەریگرتوون.

2: خۆراک و خواردنەوە پیرۆزەکان: هەندێک لە سەوزەواتەکان حەرام کراون، وەکو خاس کە پیرۆزە، چونکە تاووس لەدەستی عفریتەکان لە پەنا خاس خۆی شاردبۆوە، بۆیە گوتوویەتی ئاشکرام مەکە،  بەڵام دواتر حەرامە کراوە چونکە خاس بەپێی ئەفسانەکە چاکەی لەگەڵ تاووس نەکردووە و ئاشکرای کردووە، بۆ ئەمەش نەفرەتی لێکراوە.

3: درەختە پیرۆزەکان: ئێزدییەکان بەشێک لە درەختەکانی سروشت بە پیرۆز دەزانن، پێیانوایە کە درەختی سمار کە مەلەک تاووس بینویەتی کە لەبەردەمیا گەشەی کردووە و بەرەو ژێر خاک چووە و سەری بۆ مەلەک تاووس دانەواندووە.

4: پیرۆزی ئاگر: لەلای ئێزدییەکان ئاگر پیرۆزییەکی تایبەتی خۆی هەیە، چونکە عفریتەکان بە ئاوی سارد ئاگری کوژاندۆتەوە، ئەم پیرۆزییە تاکو ئێستاش ماوە و کاریگەریی هەیە لەسەر تەواوی کورد، تا ئەو رادەیەی کە کورد جگە لە ئێزدیەکان، ئیسلامیش سوێند بە ئاگر دەخۆن.

5: ئەستێرە پیرۆزەکان: کوپێک هەیە لەلای ئێزدییەکان کە لە میتاڵ واتە لە معدن دروستکراوە، ناوی فابیریکەی مەلەک تاووس ە، ئەوەش دواتر لەلایەن عفریتەکانەوە شکێنراوە. بۆیە وەکو ئەستێرەیەک ئەو کوپەیە پیرۆزکراوە.

6: پیرۆزی هاوسەرگیری: ژن جێگەو ڕێگەیەکی رێزداری باشی هەیە لەنێو ئایینی ئێزدیی، خۆشەویستی ژن و منداڵ لەلای ئێزدی وەزیفەیەکی پیرۆزە، چونکە عفریتەکانی ئەفسانەی نێو ئایینی ئێزیدی، دژی منداڵن و منداڵ و ژنیان خۆشناوێ.

7: پیرۆزی شوان: شوان لەلای ئێزدییەکان چێژ لەو پیرۆزییە دەبینێ کە وەکو سیفەتێک پێیدراوە، چونکە شوان گۆپاڵەکەی بۆنێکی خۆشی لێهاتووە لەکاتی وەپیرهاتنی مەلەک تاووس.

8: پیرۆزی خاک: خاک بۆیە پیرۆزە چونکە هەموو کائینەکانی بەشەری و هەموو گیانلەبەرەکان لەو خاکەوە هاتوون و دەچنەوە ژێر ئەو خاکە.

9: پیرۆزی نای: نای وەکو ئالەتێکی موزیکی بۆ مەلەک تاووس پیرۆزە لەلای ئێزدییەکان، چونکە بەپێی نوسراو و ئەفسانەی ئێزییاتی بێت، گەنجێک بە نای پێشوازی لە مەلەک تاووس کردووە، ئەمەش لەوێوە هاتووە کە ئەو گەنجە بە ژەنینی ئەو نایە هەموو عفریتەکان لە مەلەک تاووس دوور خستۆتەوە و ترساندوونی.

ئەم پیرۆزییانە لەلای ئایینی ئێزدیاتی کە بەشێکە لە ئەفسانەکان و کولتووری ئەوان، وەکو هەر ئاینێکی دیکە سەرمایەی کولتووری ئاینی ئەوان، هەم کەڵکی لێوەرگیراوە بۆ خۆ جوداکردنەوە لە ئایینەکانی تر، هەم کاری پێکراوە.

****************************************

سەرچاوە و پەراوێزەکان

1: دکتور خلیل جندی. الایزیدیە و الامتحان الێعب. دار اراس للگباعە و النشر. سنە 2008 ل31 .

2: ئەولیای چەلەبی. سەیاحەتنامە. کورد لەمێژووی دراوسێکانیدا. وەرگێڕانی. سەعید ناکام. ل79 ل82. ئەولیای چەلەبی  407 ساڵ پێش زاینی ماوەی 40 بەناوی ئیمبراتۆریای عوسمانی و هەرێمەکان ی دەروبەری گەڕاوە و چیرۆکی زۆری کۆ کردۆتەوە و سەرەنجام ئەو کتێبەی بەناوی گەشتتانەی ئەولیای چەلەبی بلاو کردۆتەوە. بەڵام بەشێکی لەسەر کورد تێدایە وەکو مێژوو، ئەم متێبە لە ئینگلیزییەوە وەرگێردراوەتە سەر زمانی عەرەبی. بەڵام هێشتا بەگشتی وەرنەگێردراوەتە سەر زمانی کوردی

3: هەکار: ناوچەیەکە لە باکوری عێراق و سنووری جوگرافی تورکیایە و لەشاری جۆلەمێردەوە نزیکە کە دەکەوێتە نزیکە شاری شەمزینانی کوردستانی تورکیا و لەگەڵ ئامێدی و ئەتروش نزیک دەبێتەوە کە کوردستانی عێڕاقە.

دەمەلوجی: سدیق دەملوجی کۆمەڵناسێکی عێڕاقییە و لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەم پێکهاتە ئاینییە کردووە بەناوی ئێزیدییە، ئەو لەو لێکۆڵینەوەیە گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی کە ئەگەر بەشێک لەو خەاایەی نەیهێشتووە ئێزیدیەکان خۆیان کۆبکەنەوە یان کولتووریی خۆیان بە نووسین بپارێزن، ئەوا بەشەکەی دیکەی خەتای خۆیانە کە بەهۆی  نەخوێنەوارییانەوە نەیانتوانیوە تەواوی کولتووری خۆیان بە نوسین و دیکۆمێنت بپارێزن و کۆی بکەنەوە، بۆیە ئێستا لێکۆڵینەوە لەسەر ئەو پێکهاتانەی وەکو ئێزیدین زۆر قورسە بۆ دەستکەوتنی داتای رەسەن.

حەللاج: حسێن کوڕی مەنوسر کوڕی محمی موقلب کە ساڵی 858 زاینی لە شاری واستی ناوچەی سپی لە عێڕاق لەدایک بووە و بەیەکێک لە شارەزایان و روشنبیرانی سەردەمی خۆی هەژماردەکرێت و دژی ناعەدالەتی دەسەڵات هاتە دەنگ و دواتر بەو بیانوەوە دادگایی کراو  کوژرا، چونکە وتەیەکی بەناوبانگی هەیە من لەسەر هەقم (انا الحق) بەو مانایەی کە دەسەڵات لەسەر هەق نەبووە و ناعەدالەتی هەبووەوئەو بڕوای بە عەدالەت هەبووە.

4: ئیسماعیل بەگی چۆڵ . کتێی ئاینی ئێزیدی لەکۆن و نوێدا.. 1934. چاپخانەی ئەمریکی لە بەیروت.

5: حەسۆ هورمی . ئێزدیاتی. د (100) پرسان دا.. ناوەندی سپیڕێز بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە.. دهۆک. 2008.

6: نووسینی مخلێ ئیزدی . مردۆخ و ایساگیلا و نابو و ایزید،. گۆڤاری لالش ژمارە 17

7: ئەنستانت مار کرملی. رۆژهەڵاتناسێکی فەرانسایی بووە کتێبێکی هەیە بەناوی. کتێبی ئێزدیاتی (جیلوە و مەسحەفا رەش) و بیبلۆگرافیای ئێزدیاتی. وەرگێڕانی لەفەرەنسییەوە بۆ کوردی. د. نەجاتی عەبدولڵا و لە بڵاوکراوەکانی دەزگای بەدرخانە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. ساڵی 2009

8: شەرەفخانی بەدلیسی. هەژار موکریانی. دەزگای توێژینەوەی موکریانی. کوردستان. بەرگی یەکەم، ل82

9: ئیسماعیل بەگی چۆڵ. ئێزدیەت لە کۆن و نوێدا.. 1934. دکتۆر قوستەنتین زریق. چاپخانەی ئەمریکی بیروت.

10: پۆڵ پێردرێزی. دەربارەی کوردە ئێزدیەکان. کۆنترین دەسنوس. بەزمانێکی ئەوروپی لەسەر کورد.. وەرگێڕانی لە فەرانسیەوە بۆ کوردی. هەڵکەوت حەکیم. بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و بڵاوکرندنەوەی بەدرخان. ساڵی 2013  ل74

11: هەڵبەت بەهۆی ئەوەی خۆیان وەکو ئێزدی نەیانتوانیوە ئەرشیف و دەستنوسی خۆیان یان سەرچاوەی مێژووی خۆیان بنووسنەوە یان پارێزگاری لێبکەن، یان بەهۆی ئەنفال کردنەوە بزرکراوە لێیان، ئەوان تائێستا کێشەی خۆ کۆکردنەوەیان هەیە، بۆیە هەر ئەرشیفیستێک و هەر رۆژهەڵاتناسێک و هەر مێژوو نوسێک و هەر ئایین ناسێک دێت لەسەر ئێزدی دەنوسێ، دەیانباتەوە سەر ئایینێکی تر. وەکو ئەوەی کە گوایە درێژەپێدەری ئاینی مانی یان زەردەشتین، راستیەکەی ئەمانە ئاینزان و تێکستیان نییە تائێستا

12:  قەرە  فرقان لە هیچ شوێن و سەرچاوەیەکی دیکە بەرچاوم نەکەوتووە، تەنها ئەوە نەبێت کە لە کتێبی خوێندنی پۆلی شەشەمی سەرەتایی هاتووە و لەمیتۆدی خوێندن ئەو نازناوە هاتووە کە میتۆدەکە وەزارەتی پەروەردەی هەرێمی کوردستان قبوڵی کردووە و دەخوێنرێت و خۆشیان هیچ لێدوان یان ناڕەزایەتییەکیان بەرامبەر ئەوە نییە، بە پێچەوانەشەوە کەس لە ئێزدیەکان و مێژوونووسەکان پشتڕاستی ناکەنەوە.

13: تۆفیق وەهبی. پاشماوەی ئاینی میترایی لەهاترا، وەرگێرانی بۆ کوردی، شێخ بورهان بەرزنجی، . وەزارەتی رۆشنبیری. بەڕێوەبەرایەتی بڵاوکردنەوەی هەولێر. ساڵی 2010ل60

14: ب. ش. دلکۆڤان لەنوسینێکدا کە لەژماری 17ی گۆڤاری لالش بڵاوکراوەتەوە بەناوی (حقیقە کتاب الجلوە الایزدیە)

15: هەمان سەرچاوەی پێشوو. ژمارە 17 ی گۆڤاری لالش

16: الدکتور خلیل جندی. الایزیدیە و الامتحان الێعب. دار اراس للگباعە و النشر. سنە 2008. ل58

17: تۆفیق وهبی. پاشماوەی ئاینی میترایی لە هاترا. واتە حەزەر” و لە کوردستانی عێراقدا و شوێنەواری لە ئاینی ئێزدی” دا. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە. شێخ بورهان بەرزنجی. وەزارەتی رۆشنبیری. بەڕێوەبەرایەتی بڵاوکردنەوەی هەولێر. ساڵی 2010. ل28

18: ئەمەی تۆفیق وەهبیش لەو هەموو تۆمەتانە دەچێت کە بۆ ئێزدیاتی کراوە چونکە کەمینەیەک بوونە لەناوچەکە، بۆیە گوتاری زاڵی ئاینی و پێکهاتەیی گۆشەگیر بوونە، بۆیە بۆ ناشیرین کردنیان لەبەرامبەر خەڵک کە زۆرینە ئیسلام بوونە یان بە زۆر ئیسلامیان کردوون، ئەم قەناعەتەیان بۆ دروست کردوون.

19: ئەنستانت مار کرملی. کتێبی ئێزدیەکان، جیلوە و مەسحەفا رەش و بیبلۆگرافیای ئێزدیاتی، وەرگێڕانی، د. نەجاتی عەبدوللە، بڵاوکراوەکانی دەزگای بەدرخان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە ساڵی 2009 . ل 89 تا ل96 .

20: سالم بشیر الرشیدی. اێل الاعتقاد الایزیدی. منشورات المدیریە العامە للشون الایزیدیە سلسلە 11. سنە 2013. ل67

21: ئەنستانت مار کرملی، جیلوە و مەسحەفا رەش و بیبلۆگرافیای ئێزدیاتی، وەرگێڕانی، نەجاتی عەبدولڵا، بڵاوکراوەکانی دەزگای بەدرخان بۆ رۆژنامەوانی.  ساڵی 2010. ل21 _ ل22 .

22: پۆل پێردرێزی. دەربارەی کوردە ئێزدییەکان. کونترین دەستنووس بە زمانی ئەوروپی لەسەر کورد. وەرگێڕانی لەفەرەنسییەوە. هەڵکەوت حەکیم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان. ساڵی 2013. ل31.

23: جون س. کیسیت. الحیاە بین الکرد. التاریخ الایزیدیین. ترجمە. عماد جمیل مزوری. دار سبیریز للگبع و النشر دهوک. سنە 2005. ل417

24: ئەنستانس ماری کرملی، کتێبی ئێزدیەکان جیلوە و مەسحەفا رەش ، بیبلۆ گرافیای ئێزدیاتی ، د. نەجاتی عەبدوللە، ل15 تا ل20.

25: سعید الدیوجی لە کتێبی (الیزیدیە) لە لاپەڕە 221 و 225 هەروەها سەدیق دملوجی لە کتێبی الیزیدیون لە لاپەڕە 101 و 104 باسی هەمان سکاڵا دەکەن کە ئاراستەی دەوڵەتی عوسمانلی کرابوو

26: جون، س، کیتس. الحیاە بین الکرد. تاریخ الایزیدیین. ترجمە. عماد جه میل مزوری. موسسە سبیریز للگبع و النشر. دهوک سنە 2005. ل81 و 82

27: پۆل پێردریزی. دەربارەی کوردە ئێزیددییەکان. کۆنترین دەستنوس بەزمانی ئەوروپی لەسەر کورد. وەرگێڕانی لە فەرانسیەوە بۆ کوردی. هەڵکەوت حەکیم. بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان. ساڵی 2013. ل48

28: حەسۆ هورمێ .ئێزدیاتی د. (100) پرسان دا.. بڵاوکراوەکانی دەزگای سپیڕێز. دهۆک. ساڵی 2008. ل47

29: سالم بشیر الرشیدانی. اێل الاعتقاد الایزدی. منشورات المدیریە العامە لشوون الایزدیە. سلسلە (11) سنە 2013. ل61

30: ایان سیتفنسون، التناسخ و العلم الاجتماع، ومساهمە فی مسببات والوحمات و العیوب الخلقیە. مجلد 2. گبعە لبنان

31: د. سەبور عەبدولکەریم (شکار) چەمکی مردن و ژیان لەشیعری مەولەوی تاوگۆزی و مەولانای رۆمی دا. زنجیرە بڵاوکراوەکانی ناوەندی غەزەلنووس. ساڵی 2014. ل70

32: مرشد یوسف. دموزی (گاوسی ملک) بحپ فی جژور الدیانە الکردیە القدیمە. دار السردم للگباعە و النشر . 2013. ل15

33: مرشد یوسف . دوموزی (گاوس ملک) بحپ فی جژور الدیانە الکردیە القدیمە.. سلسلە کتب العربیە فی الدار السردم سنە 2013. ل19

34: سالم بشیر الرشیدی. اێل الاعتقاد الایزیدی. منشورات المدیریە العامە لشو‌ون الایزیدیە. سنە 2013. ل59

35: سالم بشیر الرشیدانی. اێل الاعتقاد الایزیدی. منشورات المدیریە العامە لشوون الایزیدیە. سنە 2013. ل25

36: سالم بشیر الرشیدانی. اێل الاعتقاد الایزیدی. من منشوارات المدیریە العامە لشوون الایزیدیە. سلسلە (11) سنە 2013. ل69

37: الدکتور خلیل جندی. الایزیدیە و الامتحان الێعب. دار اراس للگباعە و النشر. 2008. ل47

38: مرشد یوسف . دوموزی (گاوس ملک) بحپ فی جژور الدیانە الکردیە القدیمە.. دار السردم للگباعە و النشر. گبعە 2013. ل127

39: جمیل عیسا. حدیاب لە مێژوودا ، چەوساندنەوەی چل ساڵ لە 339 تاکو 379 شەهیدەکانی حەدیاب. بەشی 4. گۆڤاری رۆشنبیری کلدانی. ژمارە 52

40: نوسینی خەیری شەنگالی. تەمۆیێ ساموا، و سترانا میر محەمەد و زەریف خاتوون. گۆڤاری لالش ژمارە 17.

41: د. خەلیل جندۆ رەشۆ .پەرن ژ ئەدەبی دینی ئێزیدیان. بەرگێ ئێک، سالا 2009. ل65.

42: حەسۆ هورمی. ئێزدیاتی د. (100) پرسان دا .. بڵاوکراوەکانی دەزگای سپیڕێز. دهۆک. ساڵی 2008. ل 60

43: ئانتۆنیۆ گیدنز. سەرمایەداری و تیۆری کۆمەڵایەتی هاوچەرخ. خوێندنەوەیەک بۆ کارەیکانی مارکس و دۆرکهایم و ماکس فیبەر. وەرگێرشانی بۆ کوردی ئارام ئەمین شوانی. ناوەندێی ئاوێر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. ساڵی 2016. ل216

وەرنەوە سەر ئەسڵی بابەتەکە

 

ڕوونە کە پرۆسەی هەڵبژاردن پاشان دەزگای پەرلەمان سیمای ئەلف و بێی دیموکراسین ، سەرەڕای ئەوەی زۆرترین تێبینیمان هەیه لەسەر چۆنیەتی بەڕێوە چوونی پرۆسەی هەڵبژاردنەکان و نەزاهەتی کۆی پڕۆسەکەنەوەک ئەمە تەنها لە کوردستان بەڵکو لە زۆر ووڵاتی تری دونیاش ، بەڵام لە هەڵبژاردن دیموکراسی تا ئێستا لە هەموو جیهان بەدیلێکی باشتر هەستی پێ نەکراوە و مەرجیش نیە دیموکراسی باشترین بێت بەڵکو هەروەک چۆن ( چەرچل ) دەڵێت : باشترینی خراپەکانە . ئەمە جگە لەوەی تێبینی زۆرمان هەیە لەسەر تواناو لێهاتوویی بەشێک لەوانەی کاندید دەکرێن بۆ پەرلەمان و لەسەر چ بنەمایەک کاندید دەکرێن و پاشان ئیمتیازات و مووچە و ...هتدی پەرلەمانتار کە پێی دەڵێن نوێنەری گەل کەچی ژیانی لە ژیانی تاکەکانی گەل خۆشترە و پێمان وایە پێویسته ئیمتیازات و مووچەیان زۆرکەم بکرێتەوە . لە زانستی یاسای دەستووریدا هاتووە کە پەرلەمان دوو ئەرکی سەرەکی لەسەر شانە ، یەکێکیان یاسا دانانە ، ئەوی تریش چاودێری کردنی کارەکانی حکومەتە. پێم وایە پەرلەمان هەر لەیەکەم خولیەوە تا ئەم خولە نەیتوانیوە ئەرکی دووەمی ڕاپەڕێنێت و ئەرکی یەکەمیشی لە سنوورێکی زۆر تەسکدا ڕاپەڕاندووە کە بەڕای من هێشتا نەیتوانیوە بۆشایی یاسایی بە گویرەی پێویستی ڕۆژانە و سەردەم پڕ بکاتەوە و تینیوویەتی یاسایی لەم بوارەدا بشکێنێت . خۆمان دەزانین ئێستا لە چ قەیرانێکی ئابووریداین و خەڵک زۆرینەی برسیە و مووچە ڕووبەڕووی پاشەکەوت و لێ بڕین و تاخیر دابەشکردن بۆتەوە ، کەرتەکانی وەکو گەشتو گوزار ، کشتوکال ، پەروەردە ، پیشەسازی ....هتد لەئاستی داواکراو نین و پڕ کێشەن ، بە ئیعترافی سەرکردەباڵاکانی حزبەکان و خودی حکومەتیش دیاردەی گەندەڵی بوونی هەیە ، خەریکە سیاسەتی ئابووری نیولیبڕالیزم و سپاردنی خزمەتگوزاریەکان بە کەرتی تایبەت پیادە دەکرێت سەرەڕای خراپی باری گوزەرانی هاوڵاتیان و بێ مووچەیی و لێبڕین و ...هتد ، بێ کاری گەنجان و کۆچکردنی گەنجان و ....هتد وبوونی چەندین کێشە و گرفتی خەڵک کە پەرلەمان ئەرکیەتی و پێویسته کار بۆ چارەسەرکردنیان بکات کەچی بەم دواییە ئەبینم سەرەڕای مانەوەی ئەم هەموو کێشە و گرفتانەی هاوڵاتیان خەریکە خۆی لە قەرەی هەندێ بابەتی لاوەکی دەدات ، بۆ نموونە پشتگیری یان ئیدانە کردنی فەڕەنسا . خۆم من پشتگیری بێ ڕێزی کردن بەرامبەر هیچ دینێک ناکەم و بە حوکمی ئەوەی خەڵکی کوردستان زۆرینەی موسڵمانە و پەرلەمانیش نوێنەری خەڵکە و ئەوانیش مافی خۆیانە لەڕێی بەرلەمانەوه هەڵوێستی خۆیان هەبێت ، بەڵام ئەوەی مەبەستی منە نابێت بکرێتە هۆکارێک بۆ لەبیر بردنەوەی کێشەو ئاریشە گەورەکانی هاوڵاتیان و خەم و ئازارەکانیان و دوور خستنەوەی پەرلەمان لە ئەرکە دەستوریەکانی ، چونکە تەنانەت جوملەیەکی باویش هەبوو لەنێو خەڵکدا دەیانگوت دروستکردنی بابەتی لاوەکی بۆ لەبیر بردنەوەی بابەتە سەرەکیەکانە .

بەرهەم كەلهوڕی

فەرەنسا و موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لە پەیوەندیی نێوان ئیسلام و تێرۆر

مەریوان وریا قانیع

فەرەنسا وڵاتی نزیکەی ٦ ملیۆن موسڵمانە لە کۆی نزیکەی ٦٧ ملیۆن، ئەمەش مانای ئەوەیە نزیکەی ٩% دانیشتوانی ئەو وڵاتە موسڵمانن. ئەم ژمارە لە موسڵمان لەو وڵاتەدا خاوەنی سەدەھا مزگەوت و ڕێکخراو و ناوەندیی دینیی و نادینین. زۆرینەی ھەرەزۆری ئەم موسڵمانانە وەک کۆچبەر چوونەتە ئەو وڵاتە و لە ساڵانی شەستەوە بە ژمارەی گەورە لەو وڵاتەدا جێگیربوون، موسڵمانەکانی فەرەنسا سەر بە شوێن و جێی جیاوازن، ھەیانە عەرەب، ھەیانە تورک و فارس و کورد ھتد...  لەو ٦ ملیۆن موسڵمانە تەنھا نزیکەی ٤٠% ڕۆژانە نوێژ دەکەن، تەنھا ٢٣%  دەچنە نوێژی جەماعەت لە ڕۆژی ھەینیدا. ژمارەی ئەو موسڵمانانەش کە مەشروبخۆرن ڕێژەیان ٣٤%.  ئەم لە موسڵمان لەو وڵاتەدا خاوەنی سەدەھا مزگەوت و ڕێکخراو و ناوەندیی دینیی و نادینیی ھەمەجۆرن. لەناو ئەم گشتە ئاڵۆزەدا کەسانێکیان ھەن  وەزیر و پرۆفیسۆری زانکۆ و ھونەرمەند و  وەرزشەوان و گۆرانیبێژ و نووسەری گەورەن و لەناوە بەناوبانگەکانی ئەو وڵاتەن، زۆرینەی ئەو موسڵمانانە کەسانێکی بێوەین و خەریکی کارکردن و باشترکردنی ژیانی خۆیان ماڵ و منداڵەکانیانن، ھەشیانە جیھادیست و تێرۆریستن و کاری سەرەکییان کوشتن و وێرانکردنە.

لە ساڵانی نەوەدەوە، چ لە فەرەنسادا و چ لە زۆرێک لە وڵاتە ئەوروپییەکانی تردا، شەپۆلێک لە سەلەفیەت لەناو موسڵمانانی کۆچبەردا بڵاوبۆتەوە، کە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا بە ”ئیسلامی پێترۆ دۆلار“، واتە ”ئیسلامی دۆلاری نەوت“، ناودەبرێت. ئەم ئیسلامە ئیسلامی ”وەھابیی سەلەفیی“ سعودی و وڵاتانی خەلیجە، کە لەڕێگای دۆلاری زۆری نەوتەوە بە جیھاندا بڵاوکراوەتەوە. باڵێکی ئەم ئیسلامە سەلەفییە بە ”سەلەفیەتی جیھادیی“ ناودەبرێت کە ڕێکخراوەکانی وەک ئەل قاعیدە و داعش و چەندانی تر نوێنەرایەتی دەکەن. ئەوەی لەناو ئەوروپادا لە تێرۆر و کوشتن و وێرانکردن بەرپرسە، ، ئەم بەشە سەلەفییە جیھادییەی ئیسلامە. ئەمانە نوخبەیەکن لە گەنجانی ئەو وڵاتانە و وەک سەلەفییەکی توندڕەویی جیھادیی خۆیان بە نوێنەری ڕاستەقینەی ئیسلام دەزانن و بەناوی ئەم نوێنەرایەتیکردنەشەوە ئەوەی بەڕاستی دەزانن، ئەنجامیئەدەن. ئەمانە نەک تەنھا دژ بە سیستمی عەلمانی فەرەنسیی و دژ بە ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادییە تاکەکەسیی و دەستەجەمعییەکانی تری ناو کۆمەڵگای فەرەنسین، بەڵکو دژ بە سەرجەمی ئەو فۆرمانەی تری ئیسلامیشن کە لەگەڵ دیدە سەلەفییە جیھادییە داخراوەکەی ئەواندا ناگونجێت. لەڕووی فیکریەوە زۆرینەی ئەمانە منداڵەکانی سەید قوتبن. وەکچۆن سەید قوتب لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا جیھانی سەردەمەکەی خۆی بە ”جاھیلیەتێکی نوێ“ دەزانی، بە خودی کۆمەڵگا ئیسلامییەکانەوە وەک بەشێک لەو جاھیلیەتە، ئەم نەوە تازانەی سەلەفیەتی جیھادیش ھەمان دیدی سەید قوتبیان ھەڵگرتوە و ھەموو جیھان بە ”جیھانێکی جاھیلیی“ دەزانن. خۆشیان وەک جەنگاوەێکی جیھادیی دژ بەم ”جاھیلیەتە تازە“ وێنادەکەن. زۆرینەی ئەمانە کەسانێکن لە پەراوێزیی کۆمەڵگای فەرەنسیدا و لەو ژینگانەدا دەژین کە پڕە لە بێئیشیی و توڕەیی و بێمتمانەیی و تاوان و دزیی و یاساشکێنیی. ئەوەی لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لە فەرەنسا ڕوویدا لەناو ئەم وێنە گشتییەدا ڕوویدا. سەربڕینی ئەو مامۆستا فەرەنسییە ڕووداوی ناو ئەو ژینگە دینیی و کۆمەڵایەتییە کە لەسەرەوە باسمکرد.

 ئەو کەسەی مامۆستاکەی سەربڕیی بە ڕەچەڵەل شیشانیە و تەمەنی ١٨ ساڵە. ئەم کوڕە لە تەمەنی ٦ساڵیدا لەگەڵ خێزانەکەیدا بەرەو فەرەنسا ڕادەکەن و لەوێ دەبن بە پەنابەر و نیشتەجێدەبن. مامۆستا فەرنسییەکە مامۆستای مێژو و جوگرافیا بووە و لە پۆلەکانیدا ھەندێک منداڵی خێزانە موسڵمانەکانی ھەبووە. ئەم مامۆستایە ساڵانە کۆمەڵە وانەیەکی لەسەر ”ھاوڵاتیبوون“ گوتۆتەوە. ”ئازادی ڕادەربڕین“یش یەکێک بووە لەو بابەتانەی بۆ قوتابییەکان باسیکردوە و گرنگیی پێداوە. لە وانەیەکیدا لەسەر ئەم بابەتە ئەو وێنە کاریکاتۆریانەی نیشانداوە کە گۆڤاری شارلی ھێبدۆ، Charlie Hebdo، لەسەر پێغەمبەری موسڵمامان بڵاویکردبووەوە. باوکی یەکێک لە خوێندکارە موسڵمانەکان، کە تەمەنی ٤٨ ساڵە، لای پۆلیس و لای ئیدارەی قوتابخانەکە شکات لە مامۆستاکە دەکات، دواییتر گرتەیەکی ڤیدیۆیی لەسەر ئەو مامۆستایە بڵاودەکاتەوە و بە ”پۆخڵەوات“ ناویدەبات. ناو و ناونیشانی مامۆستاکە لەسەر ئینتەرنێت بڵاودەکرێتەوە. دوای ماوەیەک ئەو کوڕە شیشانییە پەیدادەبێت، ئەم کوڕە مامۆستاکە ناناسێت، بۆیە لە قوتابخانەکە بڕی ٣٠٠ بۆ ٣٥٠ ئێرۆ ئەدات بە دوو خوێندکار بۆئەوەی مامۆستاکەی نیشانبدەن. ئەوانیش پارەکە وەردەگرن و مامۆستاکەی نیشانەئدەن. دواتر کوڕە شیشانیەکە  لە یەکێک لە کۆمەڵانەکانی پاریسدا پەلاماری مامۆستاکە ئەدات و سەریدەبڕێت. وێنەی پەلاماردانەکەش دەگرێت و لەسەر تویتەرەکەی خۆی بڵاویدەکاتەوە.  ئیسلامییەکی توندڕەوی تریش لەم تاوانەدا بەشداربووە کە پێشوەخت لای پۆلیسی فەرەنسی ناسراوبووە. بە کورتییەکەی ئەوەی ڕوویداوە کارێکی خۆبەخۆ و ھەڵچوونێکی کوتوپڕ نەبووە، بەڵکو ئیشێکی ڕێکخراو و پلان بۆدانراو بووە.

پرسیارەکە ئەوەیە ئەم ڕووداوە چیمان پێدەڵێت؟

بە بۆچونی من ئەم ڕووداوە بە خەڵکی جیاواز شتی جیاواز دەڵێت. ئەوەی ئەم ڕووداوە، بۆ نموونە، بە موسڵمانەکان و بە ئیسلام وەک دینێک دەیڵێت جیاوازە لەوەی بە  فەرەنسییەکان و ئەوروپییەکانی دەڵێت. ئەم ڕووداوە پێویستە بە موسڵمانەکان بڵێت کە دینەکەیان ھەڵگری ئەگەری جۆرێک لە تەفیسر و لێکدانەوەیە، کە جگە لە کوشتنی ئینسان و وێرانەکاریی و سوکایەتییکردن بە ژیان، ژیانی ملیۆنەھا مرۆڤ، شتێکی دیکەی لێ سەوزنابێت. ”سەلەفیەتی جیھادیی“ لە ئاسمانەوە نەکەوتۆتەخوارەوە، کافرەکان دروستیان نەکردوە، لە دەرەوەی جیھانی ئیسلامیدا بەرھەمنەھاتوە،  بەڵکو لەناو لێکدانەوە وتەفسیر و تێگەیشتنێکی تایبەتەوە بۆ قورئان و حەدیس و کەلەپوری ئیسلام خۆیەوە ھاتووە. ئینکارکردنی ئەم ڕاستییە سادەیە بەشداربوونە لە دروستکردنی ئەم ھێزە تاریکەدا. ”سەلەفیەتی جیھاندیی“ دەرکەوتێکی ھێجگار تاریک و ترسناک و وێرانکەری ئیسلامە، چەندە ڕووی لە کەسانی ناموسڵمانە، ھێندەش ڕووی لەو موسڵمانانەیە کە لە خۆیان ناچن. بنبڕکردنی ئەم جۆرە لە تێگەیشتن و تەفسیرکردنی ئیسلام، ئەرکی ژمارە یەکی ھەموو ئەوانەیە خۆیان بە موسڵمان و دیندار دەزانن و لە خەمی دین و پێغەمبەر و خوداکەیاندان. پاکژکردنەوەی ئیسلام لەم ئەگەری تەفسیرکردنە تاریکە، کردەیەکی مێژوویی ھێجگار گرنگە و پێویستیی بە عەقڵێکی دینیی کراوە و بە ویژدانێکی ئینسانیی گەشەکردو و بە ڕۆحیەتی ھاریکاریی و بەدەم یەکەوەچوون ھەیە، کە بەداخەوە بەو قیڕەقیڕ و خۆنمایشکردن و ھەڵا و زەنایە دروستنابێت، کە ئێستا لەلایەن ھێزە دینییەکانەوە دەیبینین. زۆرینەی ئەوەی لە کوردستاندا دەیبینین کاردانەوەیەکی دۆگمایی و ترسناکە کە ئاو بە ئاشی ئەم تێگەیشتنە سەلەفیە جیھادییەدا دەکات کە وەک سەرەتانێکی دینیی و فەرھەنگیی، لەگەشەکردندایە.

ھەرچی ئەوروپییەکانە لە پەیوەندیاندا بەم تاوانەوە، جارێکی تر پێ لەسەر کۆمەڵێک پرنسیپ دادەگرن کە بە بنەمای شوناسی سەرەکیی خۆیان و کۆمەڵگاکانیان دەزانن، لەوانەش پرنسیپی ”ئازادیی ڕادەربڕین“ و بەرگریکردن لە ”مەدەنیی“ و ”عەلمانیی“ بوونی دەوڵەتەکەیان، کە لە فانتازیایی زۆرینەیاندا ئەو پرنسیپانە وەک بنەمای دیموکراسیەت کاردەکەن. ھاوکات ھەست بە جۆرێک لە ترس دەکەن کە لەناو کۆمەڵگاکانیاندا دروستبووە و ھەڕەشە لەو بەھاکان و لەو فۆرمانەی ژیانیان دەکات کە بە چەندان سەدە دروستیانکردوە. کاردانەوەکانی سەرۆکی فەرەنسیی و زۆر کاردانەوەی تری سیاسییەکانی ئەووپا لەم ڕەوتەدا دروستدەبێت. بەشێوەیەکی گشتیی دەکرێت لە زۆرێک لە وڵاتە ئەوروپییەکاندا دوو شێوازیی جیاواز لە کاردانەوە لەیەکتری جیابکەینەوە. یەکەمیان کارادانەوەی کەسان و ھێزە  ڕاستڕەوەکانە، کە باس سەندنەوەی ڕەگەزنامە و لە دەرکردن و گەڕاندنەوەی ئەو کۆچبەرە موسڵمانانە دەکەن بۆ وڵاتی خۆیان، سەرەڕای ئەوەی ئەوان دەیان سالە لەو وڵاتانەدا دەژین و زیاد لە نەوەیەکیان لەو وڵاتانەدا لەدایکبوون. زۆرشیان جگە لە زمانی فەرەنسیی ھیچ زمانێکی تر نازانن. دووھەمیان، کاردانەوەی کەسان و ھێزگەلێکی ترە کە باس لە ڕیشەکێشکردنی ئەو ژینگە کۆمەڵایەتیی و ئابورییە دەکەن کە لەناو پاریسدا منداڵێکی شیشانی پەنابەر، دەگۆڕێت بۆ تێرۆریست و پیاوکوژێک.

بێگومان دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە کارە تێرۆریستیانە و بەھێزبوونی زیاتری ئەم شەپۆلە سەلەفییە، لەناو ئەوروپادا دۆخی ژیانی ئەو چەند ملیۆن کۆچبەرە موسڵمانانە تەواو زەحمەت و ناڕەحەتتر دەکات کە لە خەمی دابینکردنی ژیانێکی باشتردان بۆ خۆیان و ماڵ و منداڵ و کەسوکارەکانیان. لە دەرەوەی ئەوروپاشدا لەشکرێک لە توندڕەو ئامادەدەکات لە دەیەکانی داھاتوودا ژیانی ئەوانەش کە ھێشتا لەدایکنەبوون، وێرانبکەن.

بەگژاچوونەوەی ئەم فۆرمە لە دین و دینداریی، ئەم فۆرمە لە ئیسلامێکی ترسناک، ئەم مۆدێلە تاریکە لە موسڵمانبوون، بەر لەوەی ئەرکی کەسێکی نادینیی بێت، ئەرکی کەسێک لە دیندا بەدوای شوناسی خۆیدا ئەگەڕێت، ئەرکی ھەموو ئەوانەیە کە ئیسلام بەلایانەوە بنەمای شوناس و دونیابینیانە. ئەو ئیسلامەی کە گەنجێکی شیشانی لەناو پاریسدا دەگۆڕێت بۆ پیاوکوژ، ئیسلامێکە لە قەیراندایە، لە قەیرانێکی ھەمەلایەنە و ھەمە ڕەھەندا.

ھەرچی ئازادیی ڕادەربڕینە بەھایەکی گەردونیی ھێجگار گرنگ و بنەڕەتییە و پێویستیی بە پاراستن و بەرگریلێکردنی بەردەوام ھەیە، بەرامبەر ھەموو ئەوانەی بەناوی جیاواز و لەژێر دروشمی جیاوازدا بەگژیدادەچنەوە و  دەیانەوێت سنوورداریبکەن.  داخستنی دەمی مرۆڤ سڕینەوەی یەکێک لەو ئاکارە ھەرە سەرەکییانەیە، کە مرۆڤ دەکات بە مرۆڤ و لە ئاژەڵەکانی تری جیادەکاتەوە.

لەپەیجی بەرێز دكتۆر مەریوان وریا قانیع وەرگیراوە..

ماکرۆن بۆچی لە ئێستادا دۆسێی ئیسلامی سیاسی دەکاتەوە؟

سەرۆکی فەرەنسا هێرشێکی دڕندانەی دەکرێتەسەر.

نووسینی: هاشم ساڵح

شۆک بووم بەو هێرشە دڕندانە و زاڵمانەیەی، لە هەندێک لە میدیای عەرەبییەوە، دەکرێتە سەر سەرۆکی فەرەنسا ئیمانوێل ماکرۆن. بەشی زۆری ئەو هێرشانە، لە لایەنێکی دیاریکراوەوە دەکرێت، ئەویش لایەنی دۆحە- ئەستەنبوڵ و گروپەکانی ئیسلامی سیاسییە. ئاخۆ دەبێت ئەو تاوانە چی بێت کە ماکرۆن ئەنجامیداوە؟ ماکرۆن وتی ئیسلام، نەک تەنها لە فەرەنسا، بەڵکو لەسەرتاپای جیهاندا، لە قەیراندایە. بەڵام کۆی ڕۆشنبیرانی عەرەب، عەیامێکە وا دەڵێن. وەلێ لەبەر ئەوەی ماکرۆن قوتابی یان یاریدەدەری فەیلەسوفی گەورە "پۆل ریکۆر" بوو؛ بۆیە ڕێگە بەخۆی دەدات، قسە دەربارەی کاروبارە ئاینی و میتافیزیکییەکان بکات، ئەمە بۆ ئەو شەرەفە. سەرۆکێکی ڕۆشنبیر، باشترە لە سەرۆکێکی نەخوێندەوار و نەزان لە کاروباری ڕۆشنبیریی و فیکر.

کۆی ڕۆشنبیرانی گۆی زەوی، دەزانن ئیسلام لە قەیراندایە و پێویستی بە چاکسازییەکی ناوخۆیی ڕۆشنگەرانە هەیە. بگرە مەسەلەکە گەشت بەو ئاستەی، بیرمەندی تونسی کۆچکردو "عبدالوهاب ئەلموئەدەب" بڵێت ئیسلام "نەخۆشە"، بەمانای تەواوی وشەکە. وشەی نەخۆش زۆر مەترسیدارترە لە وشەی قەیران. سەرۆک ماکرۆن خۆی لەو وشەیە-نەخۆش- نەداوە، پێویستە لەسەر ئەوە سوپاسی بکەین، نەک جامی توڕەبوونی خۆیان بەسەریدا قڵپبکەنەوە. بۆ ئەوانەی عبدالوهاب ئەلموئەدەب ناناسن، ئەو لە ڕووی زانست و ئەدەب و ئاینەوە، نەوەی بنەماڵەیەکی ڕەسەنی تونسە. باوکی یەکێک بووە لە شێخە ڕەسەنەکانی زەیتونە، هەروەها باپیریشی. هەر بۆیە لە ڕووی ئیسلامیبوونەوە، کەس ناتوانێت موزایەدەی بەسەردا بکات. موئەدەب کتێبێکی تەواوی بە ناونیشانی: نەخۆشی ئیسلام/ مرچ الاسلام، بڵاوکردووەتەوە. بەڵام ئیسلام بەچی نەخۆشکەوتووە؟ بە نەخۆشی فێندەمێنیتاڵیزمی تاریکبینی تەکفیریی و خوێناوی کە لە سەرتاپای جیهاندا، تەقینەوەی هەڕەمەکییان ئەنجامداوە. لە نیۆیۆرکەوە بۆ بالی و لەوێشەوە بۆ بۆمبای، بۆ لەندەن و پاریس و نیس، بۆ مەدرید و بەرشلۆنە، بۆ شارم ئەلشێخ و بەغداد و حللە...هتد، لیستەکە دوور و درێژە.

هەمو ئەو شتانە، تەنانەت کوێریش دەیانبینێت و یار و نەیاریش بیستوویەتی. بەڵام پێدەچێت ئەو گروپانە، تا ئێستاش گوێیان لێی نەبووە و نەیانبیستووە. گوێیان لە بن لادن نەبووە، هەروەها گوێیان لەو تاوانبارە ترسناکە نەبووە: ئەبو موسعب ئەلزەرقاوی کە سەرجەم عێراقی خەڵتانی خوێن کرد. جگە لەوە گوێیان لە خەلیفە ئەلبەغدادی نەبووە کە دڕندەیی و ترسناکی، هیچی لەوەی زەرقاوی کەمتر نییە. گوێیان لە گروپەکانی "داعش" و "ئەلنصرە" و "ئەلقاعیدە" و "بۆکۆ حەرام" و دەیان رێکخراوی تاریکبینی دیکە، نەبووە. بەڵام کێ باوەڕ بەوە دەکات، ئەوان گوێیان لەوە نەبووە؟ لە ڕاستیدا ئەوان لە قووڵایی ناخیانەوە، لەگەڵ ئەواندان، ئەگەرچی بوێری ئەوە ناکەن بە ئاشکرا ڕایگەیەنن. بگرە هەندێکجار بۆ ئەوەی بیسەلمێنن ڕۆشنبیرانی تازەگەرن، یان لانی کەم ڕۆشنبیرانی هاوچەرخ و بەڕێزن یاخود شایەنی ڕێزن، بەسەری زمان و بەسوکی، بۆ دوورخستنەوەی گومانی تیرۆر لەخۆیان، ئیدانەیان دەکەن. من لە دوا کتێبمدا: بۆچی جیهانی عەرەبی دەسووتێت؟ لەبڵاوکراوەکانی دەزگای ئەلمدا، بەغداد- عێراق. بە دوور و درێژی و بەشێوەیەکی ورد، قسەم لەو مەسەلانە کردووە. نازانم بۆچی تا هەنووکە، چەقۆکانیان لەسەر من نەخستووەتەگەڕ؟ خۆشبەختانە ئەوان تا ئێستا، کتێبەکەیان نەخوێندووەتەوە. ئەوەی لێی دەترسم ئەوەیە بیخوێننەوە!

عبدالوهاب ئەلموئەدەب لە کتێبەکەیدا، ناوەرۆکێکی ئاوا دەخاتەڕوو: ئیسلام لە بارودۆخێکی تەندروستی باشدا نییە، حاڵ و ئەحواڵی وەک پێوست نییە. ئەمە کەمترین شتە بووترێت. لە راستیدا ئیسلام نەخۆشە بەو بزووتنەوە دەمارگیر و تووندڕەوانەوە. من هەوڵمداوە لە میانەی چوار کتێبەکەی پێشووترم، دەستنیشانی ئەم نەخۆشییە بکەم و چارەسەری گونجاوی بۆ بخەمەڕوو. ئەم کتێبە تازەیەشم، لەسەر هەمان ئەرک و هەمان ڕێچکە بەردەوامە و لێی جیانەبووەتەوە. بۆیە دەڵێم ئەم نەخۆشییە مەترسیدارە، ئەم نەخۆشییە درێژخایەنە، هەر هەموی لە یەک ڕستەدا کورت دەکەمەوە: بەکارهێنانی تووندوتیژی بەناوی خودا و ئیسلامەوە. مەبەست لەوە، بەخشینی ڕەوایەتی یەزدانی و ئاینییە بەو تووندوتیژییە کوێرانەیەی کە بە شێوەیەکی هەڕەمەکی و دڕندەیی و تاوانکاریی، لەلایەن بزووتنەوە پەڕگیرەکان و تاریکبینەکانەوە، ئەنجامدەدرێن.

ئێمە لای خۆمانەوە، ئەم قسانەی بۆ زیاد دەکەین و دەڵێن ئەم تووندوتیژییە، تا ئێستا دەیان هەزار، یان تەنانەت سەدان هەزار، مەدەنی سڤیل و بێ تاوانی، لەسەرتاسەری جیهان، کردووە بە قوربانی. کەچی سەرەڕای هەمو ئەوانە، بۆت نییە بڵێت ئیسلام لە قەیراندایە! ئەم قیڕە قیڕە چییە؟ ئەوانە لەسەر چ هەسارەیەک دەژین؟ ئایا ئەوانە لەو بڕوایەدان، جیهان، لە خۆرهەڵاتییەوە بۆ خۆرئاوای، لە باکورییەوە بۆ باشوری، لێیان بێدەنگ دەبێت؟ ئایا نازانن، لە ئێستادا و لە هەر جێگایەکی ئەم جیهانەدا، لە ترسی بەسووک تەماشاکردن و رقلێبوونەوە، تۆ چیتر ناتوانیت بە ئاشکرا بڵێیت من موسڵمانم؟ ئایا نازانن، تۆ ناتوانیت ناسنامە عەرەبییەکەت یان ئیسلامییەکەت دەربخەیت، نەک تەنها لە پاریس و لەندەن و نیۆیۆرک و واشنتۆن و بەرلین و رۆما و ئەمستردام... هتد، بەڵکو لە چین یان هیند یاخود یابان؟

سەبارەت بە دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکانمان، سەیری دواهەمین کتێبی عبدالوهاب ئەلموئەدەب بکە: گرەو لەسەر شارستانییەت/ رهان علی الحڤارە، کتێبەکە ئاماژە بەوە دەکات، بارودۆخی عەرەب و موسڵمانەکان، لەبەردەم دوو بژاردەدایە و بژاردەی سێیەم لەئارادا نییە: یا شارستانییەت یاخود بەربەریەت و هەمەجییەت. یا ئیسلامی ڕۆشنگەر یا ئیسلامی نوتەک و تاریک. نوقتە سەری دێڕ.

من ئەمەی بۆ زیاد دەکەم، عبدالوهاب ئەلموئەدەب شانازییەکی زۆری بە کەلەپوری عەرەبی ئیسلامی ڕسەنەوە، دەکرد کە لە ئامێزیدا چاوی بە دونیا هەڵهێناوە. ئەو تابڵێی شەیدا و پەیوەست بوو بە ئیبن عەرەبی و ئیبن روشد و ئیبن ئەلمقفع و دەیانی دیکە، بەهەمان شێوە شەیدا و پەیوەست بووە بە دانتی و ڤۆڵتێر و ڕۆسۆ و مۆنتسکیۆ...هتد. ئەو لەیەک کاتدا، خۆی بە بەرهەمی هەردوو ڕۆشنگەرییە گەورەکە دادەنا: واتە ڕۆشنگەریی عەرەبی و ڕۆشنگەریی فەرەنسی.

بەڵام پێش ئەلموئەدەب، لانی کەم بە حەفتا ساڵ، بیرمەندی پاکستانی بەناوبانگ "محەمەد ئیقبال" قسەی لەسەر هەمان بابەت کردووە. ئەویش موسڵمانێکی ڕەسەنە: کێ گومان لە موسڵمانبوونی دەکات؟ ئەی ئەو باوکی ڕۆحی پاکستان نییە؟ ئیقبال لە کتێبە گەورەکەیدا: تازەکردنەوەی فیکری ئاینی لە ئیسلامدا، قسەی لەو بابەتانە کردووە. لەوێدا دەبینین کۆمەڵێ دەستەواژەی بەکارهێناوە، زۆر تووندترە لەوانەی سەرۆکی فەرەنسا. ئەو بەوپەڕی ڕاشکاوی دەڵێت ئیسلام، دوای ئەوەی چووە نێو سەردەمی داڕمان و داخستنی دەرگای ئیجتیهاد، چەقی بەستووە و ڕەقهەڵگەڕاوە و کلسی گرتووە و بووە بە مۆمیا. باشە لەبری دادگایکردنی سەرۆک ماکرۆن، بۆچی دادگایی ئەو ناکەن؟ بۆچی جامی توڕەبوونی خۆیان و نەفرەتەکانیان و تۆمەتەکانیان، بەسەر ئەودا قڵپناکەنەوە؟

دواجار، با یار و نەیار ئەمەی خوارەوە بزانێت: من بڕواموایە ئیسلام، هەزارجار گەورەترە لە ئیخوان موسلمین. ئیسلام کەلەپورێکی ئاینی و ئەخلاقی و رۆحی مەزنە. ئیسلام یەکێکە لە ئاینە گەورەکانی مرۆڤایەتی. ئیسلام دڵنیایی و ئارامی پێشکەش بە نیو ملیار کەس دەکات. ئیسلام چەندین گەنجینەی مەعریفی و حوکم و بەهای ئەخلاقی جوان لەخۆدەگرێت. ئیسلام ئیبن روشد و ئیبن خەلدون و چەندین بلیمەتی دیکەی، پێشکەش بە جیهان کردووە. ئیمانوێل ماکرۆن-یش شتێکی وا دەڵێت. ماکرۆن نرخی ئاینێکی جیهانی وەک ئیسلام دەزانێت، بەتایبەتی لە سەردەمی زێڕینیدا. بەڵام دوای سەردەمی داڕمان و چەقبەستنێکی توولانی، پێویستی بە چاکسازییەکی تازەیە، بەو هیوایەی بگات بە ئیسلامێکی ڕووناک کە لەگەڵ شارستانییەتی مۆدرێن ئاشتبێتەوە.

لێرەوە، کێشەکە لەگەڵ کۆی ئیسلامدا نییە، بەڵکو کێشەکە لەگەڵ ئەو گروپە رادیکاڵە تووندڕەوانەدایە کە گڕی لە جیهان بەرداوە و نەک بە تەنها نەیاری مۆدێرنەی فەرەنسییە، بەڵکو نەیاری خودی مۆدێرنەی عەرەبی ئیسلامی-شە. هەرچۆنێک بێت، ئیسلام دەریایەکی شەپۆلاوییە و پڕە لە مەزهەب و ڕەوت و کەسایەتی داهێنەر. بلیمەتەکانی عەرەب و ئیسلام، ڕۆژێک لە ڕۆژان، بە زانست و داهێنان و ئەفراندنە فەلسەفییەکانیان، دونیایان ڕووناک کردبووەوە. ئەوان لە قۆناغێک لە قۆناغەکاندا، ببوون بە قدوە، نەک تەنها بۆ ئەوروپا، بەڵکو بۆ سەرجەم جیهان. مەشخەڵێکی شارستانی پرشنگدار بوون. ئەوروپییەکان پێشبڕکێیان بوو بۆ وەرگێڕانی بەرهەمی زاناکانمان و فەیلەسوفەکانمان. لەسەر ئەو بەرهەمانە، بوژانەوەی ئایندەی خۆیان بونیاد دەنا. ئەوروپییەکان شانازییان بەوەوە دەکرد کە ئیبن سینا و ئین روشد و فارابی دەناسن، وەک چۆن ئێمە لە ئێستادا، شانازی بە دیکارت یان کانت یا هیگڵ-ەوە دەکەین. لەو رۆژگارەدا زمانی عەرەبی، زمانی جیهانگیریی و فەلسەفە و داهێنان بوو، دروست وەک ئێستای زمانی ئینگلیزی. سەرەڕای ئەوە، ئیسلام وەک ڕەحمەتێک هاتووە بۆ جیهان، نەک بەڵایەک بێت بۆ جیهان. وەک ئەوەی ئەو گروپانە لێیتێگەیشتوون: ئیخوان موسلمین و ئەلقاعیدەکان و داعشەکان و قەرزاوییەکان و ئەردۆگانییەکان... هتد.

بەهەر حاڵ، جیهانی عەرەبی، بگرە سەرتاپای کۆی جیهانی ئیسلامی، حاڵی حازر بۆ دوو بەرەی گەورەی دژ بە یەک دابەشبووە: بەشێکی کراوە بەسەر جیهاندا- بەشێکی هەڵکورماو بەسەر خودی خۆیدا. بەشێکی لێبووردە- بەشێکی تەکفیریی. بەشێکی ڕۆشنگەر- بەشێکی تاریکبین. بەشی یەکەم لە دوو بەڵگەنامەی گرنگدا بەرجەستە بووە: یەکەمیان بریتییە لە بەڵگەنامەی مەککەی پیرۆز کە لە رۆژی 30 ئایاری ساڵی 2019، لە پەراوێزی کۆنگرەی نێودەوڵەتی واژۆکرا، ئەم کۆنگرەیە رابیتەی جیهانی ئیسلامی سازیکردبوو، 1200 کەسایەتی ئیسلامی لە 139 وڵاتی خاوەن مەزهەب و تائیفەی ئیسلامی جیاوز جیاوازەوە، واژۆیان کردووە. بەڵگەنامەکە باس لە چەسپاندنی بەهای پێکەوە ژیان دەکات لە نێوان ئاینەکان و کلتورەکان و ڕەچەڵەکەکان و مەزهەبەکان. دانیناوە بە ڕەوایەتی فرە ڕەنگی و جیاوازیی لە ئاین و باوەڕ و مەزهەبدا و دەڵێن ئەمە سونەتێکی گەردوونییە. هەرچی بەڵگەنامەی دووەمیانە، واتە "بەڵگەنامەی برایەتی مرۆیی لە پێناو ئاشتی جیهانی و ژیانی هاوبەش"، ئەم بەڵگەنامەیە لە بەرواری 4 شوباتی ساڵی 2019 لە پایتەختی ئیماراتی یەکگرتوو، ئەبو زەبی بڵاوکرایەوە. هەر یەکە لە شێخی ئەزهەر و پاپای رۆما، بەسەرپەرشتی دەسەڵاتدارانی ئێستای ئیمارات، واژویان کرد. بەڵگەنامەکە داوای بڵاوبوونەوەی کەلتوری لێبوردەیی و پێکەوە ژیان و ئاشتی دەکات، لە نێوان سەرجەم گەلان و ئاینە جیاوازەکاندا، بێ هچ جیاکارییەکی تائیفی یان رەگەزپەرستی. ئەم ئاراستە گشتییە ڕۆشنگەرە، پێویستە لە جیهانی عەرەبیدا، بڵاوببێتەوە. هیچمان لەدەست نایەت، جگە لەوەی سەرسامبین بەم شۆڕشە فیکریی و ئاینییە کە لە ئێستادا، شانشینی عەرەبی سعودییە و ئیماراتی یەکگرتوو، دەستیان پێکردووە.

هەرچی ئاراستەی پێچەوانەیە، واتە ئاراستەی ئیخوان موسلمین و لق و پۆپەکانی، ئەوە دەبێت خۆمانی لێدوورخەینەوە. چونکە پێش هەر کەسێکی دیکە، مەترسییە بۆ سەر عەرەب و موسڵمانەکان. بۆچی؟ چونکە لە سەرتاپای جیهاندا، ناو و ناوبانگیان لەکەدار دەکات. هەروەها ئەوانی دیکە تەکفیر دەکات و دان بە ڕەوایەتی شوێنکەوتوانی ئاین و مەزهەبەکانی دیکەدا نانێت. بگرە داوا دەکات لە ڕەگ و ڕیشەوە دەریانبێنن و لەسەر شێوازی داعش، پاکتاویان بکەن. لەبەر ئەوە دەڵێم هێڵی دۆحە- ئەستەنبوڵ، واتە "هێڵی داخران و دەمارگیریی ئیخوانی"، هێڵێکی داخراوە، چونکە بە پێچەوانەی بزاوتی مێژوو هەنگاو دەنێت. تەنها هێڵی مەککە و ئەبو زەبی، کە هەر دوو بەڵگەنامەکەیان بۆ مرۆڤایەتی گەڵاڵەکرد، کونێک دەکاتە دیوارە داخراوەکەی مێژوو، بۆ کۆی عەرەب و موسڵمانەکان. تەنها ئەم هێڵە تازە ڕۆشنگەرە، ئومێدی کەمەکێک ڕووناکییە. ئەوە هیوای ئایندەیە. سەرەڕای هەمو ئەوانە، ئەمە تاقە هێڵە کە نوێنەرایەتی جەوهەری راستەقینەی ئیسلام و قورئانی پیرۆز دەکات:

« یا اَیُهَا النَاسُ إِنَا خَلقْنَاکُم مِن ژَکَرٍ واُنپی و جَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وقَبَائِڵ لِتَعَارَفُوا...» (الحجرات، 13) صدق الله العڤیم.

سەرچاوە:

الشرق الاوسط، سێ شەممە، 6 تشرینی یەکەم، 2020

لە پەیجی  به‌ڕێز : هەورامان  وریا قانع  وەرگیراوە.

کورد و ئەردۆگان و فەرەنسا

خالد سلێمان              

بەهاری ساڵی 1991، کوردان لەسەر سنورەکان جگە لەسەرماو برسێتی لە پای کۆڕەوێکی ملیۆنی کە لە ترسی قەتڵ و عامێکی تر لەسەر دەستی ڕژێمی سەدام حسێن هەڵهاتبون؛ لە تەنیایەکی نێودەوڵەتیدا دەژیان و کەس لای لێنەدەکردنەوە. لەو چرکەیەدا کە مناڵانی کورد لە سەرماو برسێتیدا گیانیان لەدەست ئەدا، فەرەنسا یەکەم ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بو، پرۆژە بڕیارێکی بۆ پاراستنی خەڵکی کوردستان خستە بەردەم ئەنجومەنەکەو لە ژێر ناونیشانی هێڵی پاراستنی 36 دا پەسەند کرا. ئەو کوردستانەی ئێستا هەیە، لەپای ئەو بڕیارەی فەرەنسادا مایەوە.

دانیال میتێران، هاوژینی سەرۆکی کۆچکردوی فەرەنسا، فرانسوا میتێران یەکەم کەسایەتی نێودەوڵەتی ئەوروپی بو، لەسەرەتای ساڵانی 1991دا بێتە کوردستان و ژیانی خۆی بخاتە ژێر مەترسییەوە. ئەوەش لە پێناو شکاندنی ئەو بازنە ئاسنینەی کە کوردستانی لە سەر ئاستی ناوخۆیی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی پێ گەمارۆ درابو.

فرانسو هۆڵاند یەکێک بو لە سەرۆکەکانی دنیا بەڕەسمی سەردانی کوردستان بکات، چاوی دنیا ڕابکێشێت بۆ سەر هەرێمەکەمان، کە ئەردۆگان بۆ ئەوەی ناوی کوردستان بەزمانیدا نەیەت، ناوی لێنا (هەرێمە جوانە).

فەرەنسا یەکەم وڵات بو دان بنێت بە ڕۆژاوای کوردستان و دوای ڕزگارکردنی تەواوەتی کۆبانێ، پێشوازی لە شەڕڤانان بکات و خاتو نەسرین عەبدوڵای شەڕڤان و سیاسەتمەدار ئیلهام ئەحمەد لە کۆشکی ئێلیزێ بکات و وەک نمونەی ژنانی ئازاد لە پێناو مرۆڤایەتی دەجەنگن، بیانناسێنێت.

فەرەنسا یەکەم وڵاتی دنیا بو پەیمانگەیەکی کوردی لە پاریسدا بکاتەوەو لە رێگەیەوە زمان و کولتورو ئەدەبی کوردی لە زانکۆکانیدا بخوێنرێن. ئەمانەو چەندەها هەڵوێستی تری ئەم وڵاتە کە هەرگیز پشتی لە کورد نەکردوەو بەردەوام پۆرتاڵێکی جیهانیی گەورە بوە بۆ کوردانی هەمو پارچەکانی کوردستان.

فەرەنسا لە چەندەها بواری مرۆیی و سیاسی و ئابوری و کولتوری و میدیاییدا یارمەتی کوردستان دەدات.

تورکیا گەورەترین پارچەی کوردستانی داگیرکردوە، پەلی هاوێشتوە بۆ باشورو جگە لەوەی ناوچەیەکی زۆری داگیرکردوە، ڕۆژانە خەڵکی سڤیلی کوردستان بۆردومان دەکات.

لە ڕۆژئاوای کوردستان، عەفرین و سەری کانی و ترپە سپی داگیرکردوە. لە عەفرین تەنانەت دار زەیتونەکانیشی لە بن هێناوەو چارەنوسی کوردانی داوەتە دەست کۆمەڵێ جەردەو مرۆڤکوژی گروپە تیرۆریستەکان.

تورکیا دەرگای بۆ داعش واڵاکردو ئەگەر یارمەتیەکانی فەرەنساو هاوپەیمانان نەبوایە، بەیارمەتی ئەردۆگان و ئیخوان موسلمین، تیرۆریستان هەمو کوردستانیان داگیر دەکرد.

تورکیا زمان و کولتورو ئەدەب و تەنانەت وجودی کورد ڕەتدەکاتەوەو دانی پێدانانێت.

تورکیا سیاسیە کوردەکان وەک سەرۆک خێڵ وەسفدەکات و پاریس لە کۆشکی ئێلیزێ پێشوازییان لێدەکات.

تورکیا، کوردەکان وەک تورکی چیایی وەسفدەکات، فەرەنسا وەک نەتەوەیەک و خاوەن میراتێکی گەورەی مرۆڤایەتی ناوچەکە، تەماشایان کورد دەکات و دەیناسێنێت.

تورکیا، تەنانەت لەسەر ئەنتەرنێتیش دان بەکوردستاندا نانێت و زۆری لەکۆمپانیای گوگڵ کرد نەخشەی کورستان لەسەر داتاکانی خۆی بسڕێتەوە.

ئەمڕۆ لە کوردستاندا، ئیخوان موسلمین بە ڕابەرایەتی کەسانی وەک عەلی قەرەداغی و حزبی وەک یەکگرتوی ئیسلامی، ژمارەیەکی زۆری خەڵکی کوردستانیان کردوەتە (جەوقەی) ئەردۆگان و لە ڕیزی سوپایەکی سەر تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان دژایەتی فەرەنسا دەکەن. کەسیش بەلای ئەسڵی مەسەلەکەدا ناچێت کە مامۆستایەکە فەرەنسی بەدەستی تیرۆریستێک لە تەنیشت خوێندنگەکەی خۆیدا سەربڕاوە، بەڵێ سەربڕاوە، وەک چۆن داعش پێشمەرگەکانی ئێمەیان سەربڕی.

ئەمە گۆڕانکارییەکی زۆر ترسناکە لە مێژوی ئێمەدا، جارێکی تر کورد ببێتە کەوا سوری بەر لەشکری ئەم شەڕەی ئیخوان موسلمین دژی فەرەنسا، ئایا عەلی قەرەداغی و یەکگرتوی ئیسلامی ئەتوانن ئاوەها بەردوام بن و کورد بکەنە داردەستی سوڵتانێکی (قاتل)ی وەک ئەردۆگان و بیکەن بەگژی دۆستەکانیدا؟ ئەمە پرسیارێکە، ڕوبەڕوی کۆمەڵگەو ڕۆشنبیران و ناوەندە سیاسییەکانی کوردستان دەبێتەوە.