روانین بۆ کۆمەڵایەتیبوونی کوردی

عه‌تا قه‌ره‌داغی

ئاخاوتن لەبارەی پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لای کورد هێشتا لەبەردەم گوماندایە، بەمانایەکی تر هێشتا لە رووی زانستیەوە ئەوە یەکلا نەبووەتەوە ئایا کورد وەکو پێکهاتەیەکی ئیتنیکی لە جوڵەیەکی بەردەوام و فرە ئاراستەی ئەوتۆدا بووە کە پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لە دەرەوەی بنەما میتافیزیکیەکان تیایدا روویدابێت. ئاشکرایە چەمکی میتافیزک هەندێ پێوانەی تایبەتی هەیە و لەسەر ئەو بنەمایانە دەڕوانێتە نەتەوەو ئیتنیک و پێکهاتەکان و لەسەر ئەو بنەمایەش کەسێتی نەتەوە و گەلان و کەلتوورە جیاوازەکان دیاری دەکات، کە ئەو بنەمایەش جێگیرەو لە روانگەی ئەم چەمکەوە وەکو پێوانەیە دادەنرێت کە پشتی پێدەبەسترێت و لەسەر ئەو بنەمایەش شوناسی نەتەوەو گەلان و کەلتورەکان دیاری دەکرێت. ئەوەش بە بێ لەبەرچاوگرتنی ئەو هەلومەرج و بارودۆخە کۆمەڵایەتی و ئابوری و مێژوویی و فیکریەی کە ئەو پێکهاتەیەی تێدا دەژی. ئەمەش مانای ئەوەیە کە چەمکی میتافیزیک دەڕوانێتە پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کەلتورییەکان دابڕوا لەو ژینگەو واقیعەی تێیدا دەژین و تێیدان. تەنانەت سەیری شێوەی ژیان و ئامادەبوون و تەنانەت داهاتووی ئەو پێکهاتانەش بەجۆرێک دەکات کە دابڕاوە لەو زەمینەو ژینگەو بارە کۆمەڵایەتی و ئابوری و مێژوویی و فیکریەی کە ئەو پێکهاتەیەی تێدایە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم چەمکە روانینە بۆ پێکهاتەکان سەیری مادەی خاوی  بوون دەکات بە بێ لەبەرچاوگرتنی رۆڵی ژینگەو بارودۆخ و هەلومەرجە جۆراوجۆرەکان لەسەر ئەو گەوهەرو پێکهاتە جێگیرەی ئەو بڕوای پێیەتی. واتە بەڕوونی لە خوێندنەوەی مێژووی پەرەسەندنی کومەڵایەتی و پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبووندا، ئەم چەمکە، بوونە جێگیرەکان کە مادەی خاوی بوونن یان وەکو گەوهەری بوون سەیر دەکرێن، لە واقیع و لە کاریگەرییەکانی گۆڕانکاری ناو واقیع جیادەکاتەوەو تەنانەت وەکو بوویەکی تەواو سەربەخۆ و خاوەن شووناس سەیریان دەکات، ئەویش بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو بنەمایانەی کە بوون و ئامادەبوونی کۆمەڵایەتی دەسەلمێنن. واتە دیاریکردنی شوێن و پێگەی بوویەکی ئیتنیکی، نەتەوەیی، کەلتوری دیاری دەکرێت لەدەرەوەی پێوانەی ئامادەبوون و بەشداریکردن لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی گشتی مرۆڤایەتیدا کە مەبەست بەرهەمهێنانی شارستانێتی مرۆڤایەتی و بنیادنانە، کە ئاشکرایە بە بێ پەرەسەندن و گەیشتنی کۆمەڵایەتیبوون بە ئاستێکی دیاری گەشەکردن ناشێت گەوهەر یان پێکهاتەی جێگیر کە لە دەرەوەی گۆڕانکارییە، هیچ بەشدارییەکی هەبێت لەو بەرهەمهێنانەدا.

ئاشکرایە پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لەوەی ناودەبرێت بە کۆمەڵگای کوردی لە رابردووەوە تاکو ئێستاش لاواز و ناسرووشتیە و شێوەی کۆمەڵایەتیبوونی نەیتوانیووە فۆرمێکی ئەوتۆ بەخۆی ببەخشێت کە ئەم پێکهاتەیە لە جۆری پێکهاتەیەکی سەرەتایی یان پێکهاتەیەکی قۆناغی پێش نووسینەوە بگوازێتەوە بۆ قۆناغی بەلایەنی کەمەوە مامناوەندی پەرەسەندن و کۆمەڵایەتیبوونەکەی لە چوارچێوەو فۆرمی کۆمەڵایەتیبوونی ژێر کاریگەری فاکتەری غەریزەو رۆحەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵایەتیبوونی ژێر کاریگەری عەقڵ و هوشیاریی کە ئاشکرایە لە هەردوو قۆناغەکەشدا پێداویستی هۆکاری سەرەکیە، بەڵام لەگەڵ بوونی جیاوازیی لە هەریەکەیاندا کە لە یەکەمیاندا پێداویستی خۆپاراستن و مانەوەیە، بەڵام لە دووەمیاندا پێداویستی بە مرۆڤبوون و بەشارستانیبوونە.

بەشێک لەوتاکەکەس یان دەستە گروپ و پارتە سیاسییانەی لە مێژووی نوێدا، لەبەر دواکەوتوودی و سادەیی عەقڵ و تێگەیشتنی کوردی، وەکو رابەر یان دەستەو گروپ پارتی ناسیونالیزمی کوردی ناودەبرێن، ئەوانەن لە روانگەی چەمکی میتافیزیکەوە سەیری کوردیان کردووەو لەو روانگەیەشەوە زۆربەی پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کەلتورییەکان هاوشێوەن لەکاتێکدا ئەم چەمکە پشت بە مادەی خاوی پێکهینەری ئەو پێکهاتانە دەبەستێت لە ئیتنیک و زمان و خاک و مێژووی هاوبەش و داب و نەریت و....تاد. بە مانایەکی تر پشتبەستن بە رەگەزە خاوەکانی چەمکی کلاسیک بۆ نەتەوە لە دەرەوەی پرۆسێسی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و بەبێ لەبەرچاوگرتنی بارودۆخ و هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و ئابووری و مێژوویی و فیکری، مانای روانین بۆ پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەییەکان وەکو ئەوەی دروستبوون و هەن و گەوهەرێکی جێگیرو نەگۆڕیان هەیە بەبێ رەچاوکردن ئەوەی بەکام پرۆسیسی کۆمەڵایەتیبووندا تێپەڕییوون و چ گەشەکردن و پەرەسندنێکیان بەخۆیانەوە بینووەو سەرئەنجام ئاستی کۆمەڵایەتیبوونیان بە کوێ گەیشتووە، ئەم روانینە بۆ هەموو پێکهاتە ئیتنیکیەکان هاوشێوەیەو بوویەکی بێ جوڵە و لە شوێنی خۆدا راوەستاوی دەوێت. سەرئەنجام ئەو پێکهاتەیە گۆڕانکاری وەهای تێدا روونادات چونکە لە لایەک فاکتەرە ناوخۆییەکانی گۆڕانکاری کە پێویستیان بەهێزی جوڵێنەری ناوەو دەرەوە هەیە، سەرباری بوونی هێزی جوڵێنەری ناوەوە، هێزی جوڵێنەری دەرەوەی پێویستیان نیە بۆ خستنەجوڵەی ناوەوە کە مەبەست لە هێزی جوڵێنەری دەرەوە بارودۆخی بابەتی و رۆڵی دەستەبژێرو دەستەو گروپ و تەنانەت تاکەکەسی کاریزمیشە. لەبارێکی وەهاشدا لە رووی راستیەوە کە جوڵە نەبێت مانای وایە هیچ رووداوێک بوونی نابێت. ئاشکرایە شتێک نیە بە ناوی مێژوو بە بێ رووداو و بە بێ ئەو بکەرەی رووداوەکە دروست دەکات. لە رووی راستیەوە هەر بوونێک لەم بارەدا بێت تەنیا بوونێکە وەکو مادەیەکی خاوو هێشتا هیچی لێدروست نەبووە. هیچ بە مانای بوویەکی ئامادەو خاوەن شووناس. ئامادەبوون لە رووی کۆمەڵایەتیەوە بریتی نیە لە بوویەکی جێگیر لە شوێندا یان لە جوگرافیایەکی دیاریکراوداو بە زمان و مێژوو و داب و نەریت و بەرژەوەندی هاوبەشەوە. بەڵکو ئامادەبوون لە بەرهەمهێنان و پێشکەشکردندا پێناسە دەکرێت کە ئەوەش دەرئەنجاکی پرۆسێسێکی کۆمەڵایەتیبوونی بەردەوام و هەمیشە لەگۆڕاندایە لەگەڵ رەوتی ژیاندا، واتە کۆمەڵایەتیبوون بەرهەم یان دەرهاوێشتەی دوو جۆر جووڵەیە، جووڵەیەک لەناو خودی ئەو پێکهاتەیەدا کە ملکەچی یاساکانی پەرەسەندنە، جووڵەیەک لەو ژینگەو بارودۆخ و هەلومەرجانەدا کە دەوری ئەو بووەیان داوەو بەوپێیەش تایبەتمەندی هەر پێکهاتەیەکی ئیتنیکی یان نەتەوەیی دەرئەنجامی گۆڕانکارییە مێژووییەکانی پەیوەست بەو پێکهاتەیە. ئەگەر پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لاواز بێت، ئەوا جوڵەی ناوەوە کە کاریگەری ژینگەو بارودۆخ رۆڵی گرنگی دەبێت لە دروستکردن و چالاک کردنیدا درووست نابێت. کاتێک بوویەک لە سنوورێکی تەسکی بووندا تەنیا وەکو گەوهەرێکی جێگیر بوونی هەبێت، ناتوانێت لەگەڵ جووڵەو گۆڕانکارییەکانی دەرەوەیدا یان ژینگەکەیدا هیچ کارلێکێکی بەرهەمهێن بکات و تەنانەت ئەگەر لە ژینگەکەیدا گۆڕانکاری بەردەوام و جوڵەی بەردەوامیش هەبن، ئەم گەوهەرە جێگیرە لە گۆشەگیریدا دەمێنیتەوەو لە باشترین باریدا لە دەرەوەی پەرەسەندن جوڵەیەکی رووکەشی نابەرهەمهێنی دەبێت، کە کۆمەڵگای کوردی نموونەیەکی زیندووی ئەم شێوازەی بوون و ئامادەبوونە.

واتە بەئاشکرا دیارە کە ئاستی کۆمەڵایەتیبوونی کوردی و بەو پێیەش ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی بە درێژایی مێژووی تۆمارکراو زۆر لاوازبووەو کورد وەکو بوو یان گەوهەرێکی جێگیر ماوەتەوەو لەبەر رۆشنایی ئەو بۆچوونەشدا دەتوانین بڵێین کە ناوهێنانی پێکهاتەی کوردی وەکو کۆمەڵ و کۆمەڵگا جێگای پرسیارە، هەر ئەوەش وایکردووە کە هێڵێکی ئاشکرای دیاری پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی لە مێژووی ئەم پێکهاتەیەدا نەبینرێت و لەسەر ئەو بنەمایەش تەنانەت قۆناغەکانی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی تێکەڵ و پێکەڵبن و شێوازی بەرهەمهێنان و سیستێمی بەرهەمهێنان و پەیونەندییەکانی بەرهەمهێنانیش تێکەڵ و پێکەڵ و بێ شوناس بن و هەربەوپێیەش نە چینە کۆمەڵایەتیەکان و نە دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکان و نە شێوازی بەرهەمێنان و نە کەلتورو نە عەقڵی هیچ قۆناغێک بە سروشتی دروست نەبوون و دەرنەکەوتوون، تا بەو پێەش هەر قۆناغە بکەری رووداو دروستکەری کۆمەڵایەتی خۆی بەرهەمبهێنایە. بەهەمان پێوانە ناسیونالیزمیش لە قۆناغی سروشتی و تایبەتی خۆیدا دروست ببووایە و وەکو بکەری قۆناغەکەی خۆی ئەرکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی خۆیی جێبەجێ بکردایە. لێرەوە رووبەڕووی تەنیا بۆچوونی هەندێ لە نووسەرانی کورد نابینەوە کە بێ ئەوەی هیچ تایبەتمەندییەکی کوردی ببینن وەها باسی کوردو ناسیونالیزمی کوردی دەکەن وەکو ئەوەی کە هاوشێوەی ناسیونالیزمی هەر نەتەوە یان کۆمەڵگایەکی ئاسایی بێت لە جیهاندا. بەڵکو زۆرینەی کوردناسانیش سەرنجیان لە تایبەتمەندی ئەم پێکهاتەیە نەداوەو کاتێ لەبارەی کوردەوە دەدوێن لە بری کۆمەڵگاو شێوازی پەرەسەندنی و ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و شێوازی بەرهەمهێنان و ململانێ کۆمەڵایەتیەکان و سیستێمی ئابوری، کورد وەکو کۆمەڵگایەکی سیاسی پێشکەش دەکەن کە تەنیا یەک کێشەی هەبێت ئەویش کێشەی ژێردەستەیی و نەبوونی ئازادیە. ئاشکرایە ئەمەی بە کۆمەڵگای کوردی ناودەبرێت گرفتی تەنیا لەو ژینگەو بارودۆخ و  هەلومەجانەدا نیە کە تیایدا دەژی، یان دەوریداوە، بەڵکو واپێدەچێت بە ڕێژەیەک گرفتی لە گەوهەر یان لە مادەی خاوی پێکهێنەریدا هەبێت و بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سرووشتی کۆمەڵایەتیبوون و بارودۆخی مێژوویی و ئابووری و فیکریش کاریگەریی ئاشکرایان لەسەری هەبێت. ئەمە بێجگە لە کاریگەری دەرەوەیی وەکو جەنگ و کۆچکردن و پەیوەستنەبوون بە خاکەوەو عەقڵیەتی تەنیا بەشی خۆکردن لەبەرهەمهێناندا... لەبەرچاونەگرتنی هەموو ئەمانە و نیشاندانی کورد وەکو پێکهاتەیەکی ئاسایی، کوردی بەهیچ کوێیەک نەگەیاندووە، بەڵکو بووەتە مایەی خۆنەناسینی زیاتر لە لایەن کورد خۆیەوەو بەوپێیەش نەزانینی ئەوەی کە کێشەی سەرەکی ئەو چیەو چی دەوێت و پێویستە چی بکات.

چەپ لەنێوان بانگەشەی پۆپۆلیستی بگۆڕێ و بڕوخێ دا

ابراهيم بابان

دەردو ژانی من بۆخۆم نیە بۆمیللەتەتێکە باوەڕی بەهەژاری خۆی  هێناوە ،ئارامی گرتوە لەبێ هیوایدا،بەزەردەخەنەوە دەڵێ ئەم هەڵومەرجە هەژاریەی منی تێداوە حیکمەتێکە خوادایناوە.

غاندی

سەرمایەداران تەنها خودایان بۆ هەژارەکان هێشتێتەوە.

لەکاتێکدا تەمەنێکە هەژارانیش سکاڵا دەبەنە لای خودابەڵام ستەمکاری زۆرتردەبێ و چەوسانەوە دەچێتە قۆناغێکی مەترسیدار

مرۆڤ کەلەسەرزەوی تێکشکا پەنا بۆ ئاسمان دەبا ، لەکاتێکدا مرۆڤ لەئاسمانیش بێ هیوا دەبێ ئەی نابێ خۆی مشورێکی خۆی بخوا ؟

جیاوازی چینایەتی  گەیشتۆتە قۆناغێک زۆرینەیەک لەهەژاریدا دەژین و کەمینەیەکیش لەلوتکەی خۆشگوزەرانیدان ڕۆژبۆڕۆژیش ئەم جیاوازیە فراوانتر دەبێ و سەرمایەداریش دڕندەتر ،ئایە کاتی ئەوەنەهاتوەهەژارانیش بیرلەخۆڕێکخستن بکەنەوە ؟ 

لەکاتێکدا نەئاسمان چیتر ووڵامی نزاکان دەداتەوە ، نە دەستەڵاتدارانیش باکیان بە گریان وکڕوزانەوەی هەژارانە

کاتی ئەوەنەهاتوە  ئیتر لەئاسمان بێ هیوا بن و

  چیتر بەبێ ئامانجێکی دیاریکراوی ڕێکنەخراو نەکەونە نێو شەپۆڵەکانی بگۆڕێ و بڕۆخێی بێ  نەتیجە؟

لەئێستادا ناوچەکە بەگشتی وکوردستان بەتایبەتی پێی ناوەتە نێو قۆناغێکی تێکشکێنەری  نیولیبڕالیزمی سەرمایەداری .ڕۆژبۆڕۆژ زۆرینەی کۆمەڵگە هەژارترو کەمینەیەک دەوڵەمەندتر دەبن وە ئەوانەی لێرە لێخوڕی کەشتی نیولیبڕالیزمن هەرئەمانە تائێستا لەژێر هەژمونی فویداڵی و خێڵەکی دەربازیان نەبوەو مامەڵەیەکی لەجۆری ئەڕباب و ڕەعیەت لەگەڵ کۆمەڵگەدا دەکەن. کەچی بانگەشەی سیستەمی پێشکەوتوو مۆدێرنیش دەکەن .

وەلەهەمانکاتیشدا کۆمەڵگە تائێستا هۆشیاری تەواوی پەیدا نەکردو دەربارەی ناسینی ماهیەتی سیستەمی سەرمایەداری هەربۆیە پێی وایە ئەم بارودۆخە نالەبارەی ئابوری دەرهاوێشتەی گۆڕانکاریە سیاسەکانی ناوچەکەن و لەئایندەیەکی نزیکدا دۆخەکە  ئاسایی دەبێتەوە. دەستەڵاتیش بەسود وەرگرتن لەوغافڵگیرەی کۆمەڵگا هێواش هێواش پایەکانی سیستەمی نیولیبڕالیزم دەچەسپێنێ لەڕوی ئابوری  هەرڕۆژ لەڕێی کۆبونەوەیەکی ئەلکتڕونیدا بڕیارێک دەسەپێنێ کەزیاترو زیاتر کۆمەڵگە دەچەوسێنێتەوە .

هەرڕۆژ کەرتێکی گشتی دەدرێتە کۆمپانیاکان وبەتایبەتی دەکرێن .

کەرتی پەروردە دەمێک ساڵە بەبەرنامە کاری لەسەردەکرێ بۆیە لەئێستادا حکومەت لەپێناو نەهێشتنی کەرتی گشتی پەروەردە بەبیانوی ڤایرۆسی کۆڕۆنا دەیەوێ بۆئەمساڵ خوێندن لەناوەندەکان بکاتە ئەلکترۆنی، کەلەئێستادا ناوەندە تایبەتە بازرگانیەکانی خوێندن تەواو ئامادەکاریان کردوە و قوتابیانیان لەبنەماڵە دەوڵەمەندەکان ناونوس کردوە ئەویشی کەهەژارە ئەگەر بۆی کرا بڕی تێچوەکەی منداڵەکانی دابین بکات ئەوەدەیکا ئەگەرنا دەبێ بەنەخوێندەواری بمێننەوە .ئەمەو جگە لە کەڵەکە بونی ڕێژەی دەرچوانی زانکۆ وپەیمانگاکان کە بە ڕەنج بەخەساری ماوەنەتەوە، ڕەنگە بۆ چەندساڵی تر ئەم چەند ناوەندانەی خوێندن کەماونەتەوە لەچوارچێوەی کەرتی گشتی ئەمانیش نەهێڵدرێن و ئەوکات مامۆستاکان ناچاربکرێن بۆخۆیان هەوڵبدەن لەناوەندێکی تایبەت بەدوای گرێبەست وکاری وانە وتنەوەدا بگەڕێن کەدووبارە لەناو چینی مامۆستایانیش بێکاری سەرهەڵبدا .

هەربەبیانوی سەرهەڵدانی  ڤایرۆسی کۆڕنا سیستەمی تەندروستیش کەرتەگشتیەکەی بەتەواوی ئیفلاسی خۆی ڕاگەیاند و ئەوەی بەگوێی خەڵک چرپاند کە لەمەودوا ئەگەر  پارەدار نەبی ئەوا دەبێ چاوەڕێی  مەرگێکی هەرزان بکەی تا ژیانێکی گرانبەها .

لەدواین بڕیاریشیدا حکومەتی هەرێمێ کوردستان

کەرتی کارەباو ئاو ڕەنگە لەداهاتویێکی نزیکدا  تەواوی کەرتە  خزمەتگوزاریەکانیش  بەتایبەت بکرێن بۆیە لەمەودوا ئەگەر لەخێزانێکدا چوارکەس پێکەوە کارنەکەن ناتوانن بژێوی ژیانیان دابین بکەن کەئەمەش ئاستەمە لەم بارودۆخەی هەرێمدا  .

ڕەنگە خوێنەر بپرسێ ئەی چارەسەر چیە ؟

نزیکەی دوانزەساڵە کۆمەڵگەی کوردی لەهەڵچونی جۆراوجۆردایە هیچ ڕۆژێک نیە کە چینک بۆ داواکردنی مافەکانی خۆیان  نێنە سەرشەقام .بەڵام هەر خۆپیشاندان وناڕەزایێک لەکۆتاییدا بەچەند بڕیارێکی سوکەڵەو جێبەجێ نەبو کۆتایی پێهێندراوە  .یان لایەنێک بەکۆمەڵێک دروشمی بگۆڕێ وبڕوخێ سواری سەرشەپۆڵی خۆپیشاندانەکان بوە لەکۆتایدا نەڕوخێندراوە نەهیچیشی لێگۆڕاوە بەڵکو هەرئەوانەی بانگەشەی ڕوخان وگۆڕانیان کردوە بونەتە پایەیەکی بەهێز بۆ مانەوەی دەستەڵاتی ستەمگەریبەوشێوەی کەپێشتر هەبوە.

ئایە چەپەکان دەتوانن بەڕۆڵی مێژوی خۆیان هەڵسن ببنە دیفاکتۆ ؟

لیو تۆڵستۆی دەڵێ .لەکاتێکدا دەتواندرێ کۆمەڵگەیەک لەستەمگەری ڕزگاربکرێ. ئەگەر خودی کۆمەڵگەکە هیوای بەڕزگاربون مابێ خۆی هەوڵی بۆبدا .

جان جاک ڕۆسۆ دەڵێ .زیندو بون تەنها هەناسەدان وهەناسەهەڵکێشان نیە بەڵکو کارکردن وبەرهەمهێنان وجوڵانەوەی بەردەوامی ڕۆژانەی ئینسانەکانە.

پرسیاری جەوهەری ئەوەیە

ئایا

کۆمەگەی ئێمە لەکوێی ئەم دوو ووتەیەی سەرەوەی تۆڵستۆی وڕۆسۆدایە .ئایە ئەم کۆمەڵگەیەتواناو هەوڵی هەیە بۆ ڕزگار بون ؟ئەگەر هەیەتی بۆ هەوڵی بۆنادا ئەگەرنیەتی دەبێ چیبکرێ تا توانای بۆبگەڕێندرێتەوە ؟

لەکاتێکدا داواو داخوازیەکان و توڕەییەکانی شەقام نەک هەرناکۆک نیە بەڵکو یەکانگیرە لەگەڵ ئەدەبیات و ئایدۆلۆجی چەپەکان هۆکار چیە کە چەپ خۆی خاوەنداریەتی ڕەوتی ناڕەزایی شەقام ناکا ؟

ڕەنگە بۆووڵامی ئەم پرسیارەی سەرەوە کۆمەڵێک ووڵامی ساددە ودور لە تێفکرینێکی قووڵ هەبن وەبەشێکیش لەخەڵکی چەپ هەمان ووڵامە بێ تێفکرینەکانی هەبێ بەڵام بەباوەڕی من لەئێستادا چەپەکان دەتوانن بەشداری خۆپیشاندانەکان بکەن بەڵام ناتوانن پێشڕەوەی وخاوەنداریێتی لێ بکەن چونکە وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێکرد کۆمەڵگا بەرامبەر بەسیستەمی سەرمایەداری هۆشیاری نیەو وەبگرە هەرناشی ناسێ، بۆێە تا کۆمەڵگە لەڕەگ وڕیشەکانی ئەم سیستەمە تێنەگا ناتوانێ چەپەکانیش بخوێنێتەوە وە تا چەپیش نەخوێندرێتەوە وەک وجەوهەرە شۆڕشگێریەکەی ئەم سیستەمه نەدەڕوخێ و نەدەگۆڕێ وە ئەوانەشی کەداوای ڕوخان وگۆڕان دەکەن تائێستا کەم وزۆر نەچونەتە نێو بنج وبناوانی کێشە ئابوریەکان وبچوکترین ڕەخنەیان لە بەتایبەتی کردنی کەرتە گشتیەکان نەگرتوە .ئەوەی هەیە لەکۆمەڵێک داواو داخوازی بچوک خۆی دەبینێتەوە .لەکاتێکدا جەوهەری کێشە ئابوریەکانی ئێمە سیستمەکەیە بەگشتی نەک کەسەکان . ئەوگوتارەەسیاسیەی کە لەئێستادا پێویستە چەپەکان بیگرنە بەر پێویستە گوتارێکی قووڵ و بێ بەجۆرێک کە قسەکردن لێدانبێ لە ڕەگوڕیشەی سیستەم بەزمانێک کە هەموو خەڵک لێی تێبگا نەک چەپ بکەوێتە ژێر کاریگەری دروشمەپۆپۆلیستیەکانی شەقام کەلەئەنجامدا خزمەت بە دیوێکی تری سەرمایەداری بکات چونکە لەئێستادا کێشەو ململانێکان نەچونەتە دۆخی نابەرابەری دووچینی هەژارو دەوڵەمەند تا ئێستا کێشەکان لەسیاقی خراب بەڕێوە بردن ماونەتەوە لەنێوان دوولایەنی خاوەن پڕۆژەی سەرمایەداری کەیەکیان حکومەتەو ئەوەی تریان ئۆپۆزیسۆن .ئەمۆدێلەی ئێستای ئۆپۆزسیۆنیش کە داوای  ڕوخان دەکات  کێشەکانی چڕدەکاتەوە لە موچەو موستەحەقاتی کارمەندان وفەمانبەران کەئەمەش خزمەت بە پڕۆژەی چەپەکان ناکات بەقەد ئەوەی دەیانەوێ لایەنە چەپەکان و کەلەپوری چەپگەریێتی بخەنە خزمەت گۆڕینی دەمووچاوەکان بەتەنها نەک سیستەم ،لەگەڵ ئەوەی کە بەشێک لەلایەنە چەپ ومارکسیەکان بۆ هەرڕوداووپێشهاتێک دیدو تێڕوانینی جیاوازی خۆیان بەڕاشکاوانە دەربڕیوە بەڵام ئەم هەڵوێستانە لەچوارچێوەی بەیاننامەو ماونەتەوە کە نەشتواندراوە بەیاننامەکان بگێندرێنە زۆرینەی خەڵک هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبونی میدیای بیندراوبیستراو . لەگەڵ ئەمەشدا کادران چەپگەراکان وەک پێویست نەیانتوانیوە بەزمانێکی گشتی ولۆژیکی پیامی ڕونیخۆیان بەهەموو خەڵک ڕابگێنن ڕەنگە بەشێکیشیان کەمن ناویان خۆبەچەپکردو دەبەم بێ ئاگا کەوتبنە نێو دنونیای دەستکەوتەکانی سیستەمی نیولیبراڵی هەرخۆیان خزمەت بە سیستەمەکە دەکەن.

لەئێستادا لێکەوتەکانی سیستەمی نیولیبڕاڵی لەسەرتاک بەتاکی کۆمەڵگەی کوردیدا هەیەو .هەموو دەنگە ناڕازیەکانی نێوکۆمەڵگەو لەناو هەموو ماڵێکدا ئەوانەی کەڕەخنە دەگرن نائاگاهانە بەمیتۆدێکی مارکسستانە دەئاخڤن بەڵام ئەم دەنگە ناڕازیانە پێویستیان بەڕێکخستن و خاوەنداریێتی لێکردن هەیە کەئەمەش ئەرکی لەپێشینەی چەپەکانە .

ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق چ پەیامێکی بۆ هەرێمی کوردستان ناردەوە؟!

لە جوغزی سەربەخۆییدا
بریاردانی یاسای وەرگرتنی قەرز بۆ چارەسەرکردنی کورتهێنانی بودجەی عێراق بۆ سێ مانگی کۆتایی ساڵی 2020 لە لایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، سێ پەیامی سەرەکی بە خۆوە گرتووە.
یەکەمیان: پەیامێکی ئابورییە بۆ سندوقی دراوی نێودوڵەتی و ناوەندەکانی لیبراڵی نوێ کە هەڵبژاردنی ریگای ئەو ئاراستەیەن لە بواری سیاسەتی ئابوری، و پەنابردنە بەر قەرز وەرگرتن بۆ دابینکردنی موچەی سێ مانگی فەرمانبەران و هێزە چەکدارەکان و میلشیا جۆراجۆرەکان، کە بەشێکیان تەنها پڕکردنەوەی لیستی ناوە و خەڵکی عێراق و خودی ڕاگەیاندنەکانی عێراق بە نەبوو دایاندەنێت و ناوی ناون "فەزائی" بەو مانایەی ئەو ناوانە لە بۆشایی ئاسماندان. بێگومان هەڵبژاردنی رێگای قەرز مانای بتەوکردنی وابەستەیی دەوڵەتی عێراقە بەو ناوەندانەی قەرز دەدەن، و بەم جۆرەش قەرزەکان لە سەر عیراق ساڵ دووا ساڵ زیاد دەکات.
دووەمیان: پەیامێکە بۆ خەڵکی زەحمەتکێَشی عێراق و فەرمانبەرە کەمدەرامەتەکان کە پێیان بڵێت ڕەوشی زیادبوونی هەژاری و بێکاری و نەبوونی فرسەتی کارکردن و نەبوونی خزمەتگوزارییەکان کە مرۆڤ بە کەرامەت بژی، بە هۆی سیاسەتە ئابورییەکان و بەفیرۆدانی سامان و گرێبەستی وەهمی و تاڵانکردنی سامانی گشتی و بەفریودانی بنەماکانی بنیاتنانی ئابوری نییە کە چەندین ساڵە پەیڕەوی دەکەین، بەڵکو ئەو ڕەوشە خراپەی ئێوە بەو هۆیەوەیە کە حکومەتی عێراق موچە بۆ هەرێمی کوردستان دەنێرێت، و ئەوان لە ڕەوشێکی باشدا دەژین و ئێوەش دووچاری قەیرانی ئابوری و خۆپیشاندان و ناسەقامگیری سیاسی و پێشتریش دووچاری شەڕی تایفەگەری بونەوە!
بەم جۆرە گوتارێکی مەترسیدار لە سەر بنەمای ڕەتکردنەوەی بەرامبەر و گەوجاندنی هۆشمەندی جەمعی، و ناشتنی تۆوی ڕق و قایل نەبوون بە بەرامبەر دەچێنرێت، و هەر ئەمەش هێزی کۆمەڵایەتی بۆ لایەنە تایفەگەرییانی شیعە و سوننە بۆ بەردەامبون لە حوکمدا، دابین دەکات.
پەیامی سێیەمی یاساکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ هەریمی کوردستانە بە هەموو هێز و حزب و لایەنە سیاسییەکان، و بەو کەسایەتی و لایەنە سیاسییانەشەوە کە خۆیان لە لایەنە سیاسییە شیعی و سوننییەکان زیاتر بە خەمخۆری عێراق و عێراقچێتی دەزانن.
پەیامی سێیەم کومەڵێک خاڵی گرتۆتە خۆی لەوانە:
1ــ باوەڕنەبوون بە دەوڵەتی فیدڕاڵی و تەنانەت ئەگەر لە چرکەیەکی مێژوویدا ئەو فیدڕاڵییە لە دەستور و لە بریاری ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا ئاماژەی پێکراوە، ئەوا بە شێوەیکی کردەیی عەقلیەتی هێزی سیاسی نەتەوەیی و تایفەگەری عەرەبی، ناتوانێت لە بازنەی دەوڵەتی مەرکەزی ڕەها قورتاربێت، و هەر ماددە و بەند و ڕێکەوتنێکی سیاسی کە بۆنی لامەرکەزیەت و فیدڕاڵی لێ بێت، ئەوا بە کردەیی جێبەجێ نابێت.
2ــ بریاردانی یاسای پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجە بەشێکە لە بەردەوامبوونی سیاسەتەکانی پێشتر، لەو کاتەوەی کە حوکمی نوێ دووای 2003 وە درووست بووە، و ئەمەش خۆی بینیوە لە نەناردنی فیشەکێک بۆ پێشمەرگە بە درێژایی ساڵانی ڕابووردوو، لە کاتێکدا پێشمەرگە لە دەستوری نوێدا هاتووە و شەڕی یەکلاکەرەوەی تیرۆری کرد، جگە لەوەی کە ئەم سیاسەتە بەردەوامبوونی سیاسەتی کشانەوەی ئیدارەکانە لە لایەن رژێمی سەدامەوە دووای ڕاپەرینی ئاداری 1991، و بڕینی بودجە و موچەی هەرێم لە سەردەمی مالکی و عەبادی، لە کاتێکدا موچەیان بۆ ناوچەکانی ژێر دەستی داعش دەنارد.
3ــ هەڵوێستی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ریگای ئەو یاسایەوە ئاماژەیەکە کە ئەم دەوڵەتە تەنها فەرمانبەرەکانی پارێزگاکانی دەرەوی هەرێم بە فەرمانبەری خۆی دەژمێرێت، لە کاتێکدا ئەم هەڵوێستە و ئەم یاسایە بە پێچەوانەی ماددەی "30" یە لە دەستوری عێراق کە ئاماژە بۆ دابینکردنی داهات بۆ تێکڕای فەرمانبەران دەکات.
بێگومان بەشێکی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەم ڕاستییە دەزانن کە یاساکەیان بە پێچەوانەی دەستورە، بۆیە لە سەرەتاوە باس لەوە دەکەن کە سەرۆک کۆمار مافی ڕەتکردنەوە و گەڕانەوەی یاساکەی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران نییە، و لێرەشدا نازانین ئەگەر سەرۆک کۆمار ئەم مافەی نەبێت چۆن پارێزەر و حامی دەستورە!
4ـ یاساکە پەیامێکی نوێیە کە ئەگەر هەرێمی کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوی هەرێم بەشداری لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بکەن، و ئەندامی پەرلەمانی عێراقیشیان هەبێت، ئەوە ئەوان هەر چۆنێک بێت توانای ئەوەیان هەیە کە بە عقلیەتی زۆربە بریار و قانون داسەپێنن، و بە داخەوە ئەم لۆجیکە لە لایەن هەندێ سیاسەتمەداری کوردستانی بەئاسایی دەزانن بەو بیانوویەی لە پەرلەمانی کوردستانیش زۆربە و کەمایەتی هەیە. لە کاتێکدا زۆربە و کەمایەتی لە هەرێمدا لە سەر بنەمای نەتەوەیی و تایفەگەری نییە، بەڵکو لە سەر بنەمای بەرنامە و ئایدلۆژییە، و بەم شێوەیەش هەردەم لەگۆڕانکاری دایە، لە کاتێکدا میکانیزمی زۆربە و کەمایەتی لە سیستمی سیاسی عێراق بەو جۆرەی لایەنە نەتەوەیی و تایفەگەرییە عەرەبەکان بیری لێدەکەنەوە لە حاڵەتی نەگۆڕدایە.
5ــ ئەنجومەنی نوێَنەرانی عێراق بە هەرێمی کوردستان دەلێت توافق و هاوسەنگی و شەراکەت دەمێکە کۆتایی هاتووە و بۆ حاڵی نابن؟ بەشێکی سیاسەتمەدارانی کوردستانیش بانگەشەی خۆگونجاندن لە گەڵ ئەم ڕەوشە دەکەن.
شرۆڤەکردنی پەیامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و هێزە سیاسییە نا کوردستانییەکان تیایدا، و خاڵە وردەکارییەکانی ئەو پەیامە ناکرێ بە شێوازی کاردانەوەی نەگەتیفانە مامەڵەی لە گەڵ بکرێت و گەلەکەمان و هێزە سیاسییەکان بۆ گوتاری ڕق و بوخز ڕاکێشن. بە هەمان شێوە ناکرێ کاردانەوەی بەپەلە گەڕانەوەی نوێنەرانی کوردستان و کۆتایهێنان بە پرۆسەی سیاسی عێراق ڕابگەیەنین نەک لە بەر ئەوەی ئەم بابەتە ڕەوا و ڕاست نییە، بەڵکو بە هۆی نەبوونی کۆدەنگی کوردستانی لە سەر ئەم ئاراستەیە. بۆیە سەرلەنوێ کاروانی نوێ دانوستان لە گەڵ بەغدا دێتە کایەوە، کە ناکرێ بە گوتاری پاڕانەوە و بیکەن بە خاتری ریشی سپی من کە هەڵوێستی کوردستانی لاواز دەکات، بە رێوە بچێت.
هەڵبژارد

کاوە محمود

 

 

 

 

 

:bestun

عێراق و دیموکراسی

 ( پۆل بریمەر ) حاکمی مەدەنی ئەمریکی لە عێراقی سەروبەندی ڕووخانی سەدام بیرەوەریەکانی خۆی نووسیوەتەوە لەژێر ناونیشانی ( ساڵەکەم لە عێراق ) دەڵێت : ( ئیمە درکمان بەوە کردبوو کە دوبارە بونیاد نانەوەی عێراق کارێکی سەختە و بە عێراقیە کانیشمان ووتبوو کە ئەو دیموکراسیەی لە عێراق دێتەدی جێاوازە لەوەی لە ئینگلتراو ئەمەریکا هەیە و بە شیعەکانیشمان ووتبوو کە نابێت کورد و عەرەبی سونە پەراوێز بخەن ....هتد ) قسەکانی هاتنە دی ، لە 2003 ەوە تا ئێستاش عێراق نەبۆتە ووڵاتێکی دیموکراسی . بەپێی ڕاگەیاندنی ساڵانەی ( زە ئیکۆنۆمیست ئێنتیلیگانس ) ی بەریتانی بۆ پرسی دیموکراسی ، لە کۆی 167 دەوڵەت عێراق لە پلەی 118 مین دەوڵەت بوو. لە ڕووی فەلسەفیشەوە تەنها ئەنجامدانی پرۆسەی هەڵبژاردن کە ئەمیش کۆمەڵێک تێبینی لەسەرە مانای بوونی دیموکراسی ناگایەنێت ، هەروەها بوونی فرەیش بێ ئەوەی دان بە سیستەمێکی هاوبەشی یەکگرتووی قبوڵ کراو و پێشێل کردنی مافی یەکتر بەتایبەتیش کەمینە و نەبوونی دەوڵەتی هاوڵاتی و دەوڵەتی یاسا و ئازادی و ...هتد هەموو ئەمانە دەکەونە خانەی پێشێل کردنی چەمک پاشان ڕەگەزەکانی دیموکراسی .

 

بەرهەم كەلهوڕی

یاسای قەرزکردن سەرەتای داڕوخان و دابەشبوونی عێراق 

د. سیروان حەسەن

سەرباری ئەوەی کە عێراق خاوەن گەورەترین ژێرخانی نەوتی جیھانیە وە رۆژانە زیاتر لە ٤ ملێون بەرمیل نەوت دەفرۆشێت ئەوە ماوەی زیاتر لە ساڵێکە دەوڵەتی عێراقی بە ھۆی نزم بوونەوەی نرخی نەوت و گەندەڵیەکی خنکێنەر کە ھەموو جومگەکانی حکومەتی گرتۆتەوە ڕووبەڕوی قەیرانێکی دارایی سەخت بووەتەوە تەنانەت کار گەیشتە ئەوەی کە یەکێ لە دەوڵەمەنترین ولاتانی دنیا نەتوانی مووچەی فەرمانبەرانی خۆی دابین بکات ئەوەش فشاری جەماوەی زۆری دروست کرد وە لە کۆتایدا دوور لە ھەموو عورفێک و یاسایەک و ئیدارەدانێکی ئابوری پەرلەمان ناچار بوو یاسای کورتھێنانی بودجە ئیقرار بکات بیبەستێتەوە بە یاسای قەرزکردن وە لە درەنگانێکی شەوی ١٢-١١-٢٠٢٠ بێ بەشداری لایەنی کوردی یاساکە تێیپەڕێنێت، ئەم ھەنگاوەش شێوەی ھەمان ئەزمونی ولاتی یۆگسلافیایە لە ھەشتاکان و سەرەتاکانی نەوەتەکانی سەدەی پێشوو پێش ئەوەی ئیفلاس بکات و دابەش بێت لە سەر بنەمای نەتەوەیی و تایفەگەری بۆ شەش ولاتی سەربەخۆ (کرواتیا، بۆسنە، مۆنتینێگرۆ، سلۆڤینیا، مکدۆنیا و سربیا)، ھەمان ئەو گرفتانەی کە ڕووبەڕووی یۆگۆسلافیا بوونەوە لەو سەردەمە ھەمان ئەو گرفتانەن لە ئێستادا بە شێوازێکی تر ڕووبەرووی حکومەتی عێراق بوەتەوە وە ھەمان ھەڵەکانی ئەوان دووبارە دەکرێنەو، ئەم یاسایە مووچەی فەرمانبەرانی حکومەتی بەستۆتەوە بە قەرزی بانکی نێودەوڵەتی کە کاتی خۆی حکومەتی یۆگسلافیا بە ھۆی زۆری قەرزی نێودەولەتیەوە داروخا و دابەش بوو کاتێک کە نەیتوانی قەرزەکان بداتەوە ئەو کات بانکی نێودەولەتی مەرجەکانی خۆی سەپاند ئەویش بە دەرکردنی سەدان ھەزار کرێکار و فەرمانبەر لە کارەکانیان لە کەرتی حکومی و پەکخستنی دەیان کۆمپانیای حکومی و دەسخستنە ناو پەیکەری بانکی نیشتمانی یۆگسلافی و دەستگرتنە سەر ھەموو کارگە حکومیەکان ئەمەش حکومەتی ناچار کرد بە ڕاگەیاندنی داروخانی تەواوی دراوی ولات و ئیفلاس بوون لێرەوە ڕوخانی حکومەتی فیدرالی دەستی پێکرد و ھەموو شوێنەکان جیابونەوە و سەربەخۆیی خۆیان راگەیاند. لە عێراقیش سیاسەتی کازمی و حەلبوسی لە ژێر فشاری ھەمەچەشنەدا ھەمان سیناریۆی یۆگسلافیا دەگرنە بەر وە عێراق دەخەنە ژێر قورسایەکی زۆری قەرزی نێودەوڵەتی و مووچەی فەرمانبەران دەبەستنەوە بە قەرزی نێودەولەتی ئەویش بۆ داپۆشینی زیادڕەویەکانیان لە سەر بودجەی ٢٠٢٠ ھەروەھا ئەم یاسایە عێراق ناچار دەکات کە مانگانە ٣ ملێۆن دۆلار وەکو سوو بدات بە بانکی نێودەوڵەتی بەرامبەر ئەو قەرزانە لە ھەمان کاتدا کازمی گرێبەستی شاراوەی لە گەل ولاتی میسردا کردووە بۆ ئەوەی لە داھاتودا نەوت بە ئیسرائیل بفرۆشێت لە رێگەی میسرەوە. قەرزە دەرەکیەکانی عێراق لە ئێستا نزیکەی ٧٠ ملیار دۆلارە و قەرزە ناوەکیەکان نزیکەی ٣٥ ملیار دۆلارن ئەمەش وا لە عێراق دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢٢ نیوەی بوجەکەی تەرخان بکات بۆ پێدانەوەی قەرزە کەڵەکەبووەکانی، بانکی نێودەولەتی مەرجی خۆی داناوە بە شێوەی گرێ بەست بۆ پێدانی ئەم قەرزانە بە عێراق وەکو نەھێشتنی پشتیوانی دارایی کاڵا سەرکیەکان و بارمته كردنی بیره نەوتیەکان و بیرە گازیەکان و کەرتی پەیوەندی کردن وەکو گەرەنتی بۆ ئەو قەرزانە ئەمەش عێراق بەرەو کەناری داروخان دەبات ، حەلبوسی و کازمی و بە پشتیوانی مقتەدا سەدر عێراقیان خستۆتە ناو ئەم گێژاوەوە لە گەڵ ئەوەشدا دوور لە ھەموو بنەماکانی سیاسەتمەداری کازمی گرێبەست لە گەڵ ولاتی ھەژاری وەکو ئوردن و میسر ئەنجام دەدات بۆ چاک کردن و بنیاتنانەوەی ژێرخانی ئابوری عێراق، ئەو سیاسەتەی ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی نوێنەران پەیڕەوی دەکەن عێراق بەرەو شکستێکی دارایی گەورە دەبات کە لە کۆتایەکەیدا توانای نەوتی بەسرە دەبەستێتەوە بە بانکی نێودەوڵەتی و نەوت و گازی کەکوک لاواز بکرێت و ببەسترێتەوە بە ھەرێمی کوردستان دواتر دروست کردنی ھەرێمێکی سنی لاواز کە قەتەر و تورکیا کۆنترۆلی ئابوریەکەی بکەن لە کۆتای سیناریۆکەدا دابەشبوونی عێراق بۆ سێ ھەرێمی لاواز لە ڕووی ئابوریەوە و پەیوەستکردنی بە بانکی نێودەولەتیەوە بە ھۆی ئەو قەرزانەی کە کەوتونەتە ئەستۆی وە ئەو ھەموو سەروەت و سامانەی عێراق دەکەوێتە ژێر کۆنترۆلی بانکی نێودەولەتی و ولاتە زلھێزکان.