بورهان شێخ رەئوف : ناکۆکی و ململانێی نێوان  لایەنەکان زیانی زۆر بە کەرکوک گەیاندووە

نوسەرو چاودێری سیاسی بەرێز بورهان شێخ رەئوف لە دیمانەیەكی لەگەڵ ئێستانیوز، وەڵامی چەند تەوەرێك دەداتەوە:

ئێستانیوز: پێتان وایە پەیوەندی هەرێم‌و بەغدا جێگای ئەوەیە ئومێدی چارەسەری كێشەكانی لەسەر هەڵبچنین؟

بورهان شێخ رەئوف: گرنگ ئەوەیە خواست و قەناعەت لە لای لایەنی بەرامبەر دروست بیت دەستووری عیراق جێبەجێ بکریت نەک ئەمڕۆ د عادیل عەبدولمهدی دۆستی کوردە دژ بە کورد هیچ بڕیارێک نادات بەڵام هیچ گرنتیەک نیە بۆ خولێکی دی بۆیە زۆر گرنگە پێکهاتەکانی عیراق بە تایبەتئ شیعەکان پابەند بن بە دەستوورەوەو هەوڵی تۆڵەکردنەو لە سوونە نەدەن و دژ بە مافەکانی کوردیش نەبن بە پێچەوانەور عێراق لە بازنەیەکی اخراودا دەخولێتەوەو کەس سوود لە سامان داهاتە زۆرو زەوەندەکەی نابینیت.

ئێستانیوز: چۆن دەكرێت مامەڵە لەگەڵ دۆسیەی ناوچەكە بكەین، بۆ نمونە كێشەی گەورەی نێوان ئەمریكا‌و ئێران، كە گەلی كورد لەعێراق‌و ئێران بەشێكە لە جوگرافیای ناوچەكە؟

بورهان شێخ رەئوف: دەربارەی کێشەو قەیرانی ئەمریکاو ئیران ئەور زیاتر پەیوەندی بە حکومەتی ناوەندی عیراقەوە هەیە جونکە ئەو بابەتانەی کە پەیوەندی بە ئابڵوقەو جەنگ و سەروەری وڵاتەوە هەیە دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندییە  ئەویش تابکرێت عیراق بە هەریمیشەوە بێ لایەن بێت و نەکریتە گۆڕەپانی شەڕ هەموو ئەگەرەکان خوێندنەوەی بۆ بکریت لە هەریم لە حاڵەتی ڕوودانی هەر گرژییەکو شاڵاوی ئاوارەو بارودۆخی مرۆیی.

ئێستانیوز: بۆچونی بەڕێزتان لەسەر روداوەكانی سەر سنوری هەرێمی كوردستان چیە؟ ئەوەی توركیا دەیكات‌و خەریكی ئۆپەراسیۆنە؟

بورهان شێخ رەئوف: ئەوەی لە بیست و شەش ساڵی ڕابردوودا کێشەی درێژخایەنی هەریم و تورکیا بووە بوونی هێزەکانی PKK  بووە لەسەر سنوورەکانی عێراق دەکریت حکومەتی هەریم و ناوەند هەماهەنگی بکەن لە ڕێگەی دیبلۆماسییەوە بەر بەو پەلامارودەستدرێژییانەی تورکیا بگرن و هیزەکانی پکک ەش ریز لە یاساو ریسانیودەولەتییەکان بگرن بەتایبەتی دۆخی تایبەتی هەریم.

ئێستانیوز: بە بۆچونی ئێوە پەیوەندی خراپی پارتی‌و یەكێتی تاچەندە كێشەی كەركوكی توشی پاشەكشەیەكی گەورە كردووە‌و لەكوردستانی دادەبڕێت؟

بورهان شێخ رەئوف: کەرکوک بابەت و ئامانج و کێشەی محوەری و مەرکەزی کوردە لە عیراقداڕاستە ناکۆکی و ململانێی نێوان  لایەنەکان زیانی زۆر بە کەرکوک گەیاندووە بەڵام ئەوەی دڵخۆشکەرە ئیستا گەیشتوونەتە ڕێککەوتن و بڕیار ە لە چەند ڕۆژی داهاتوودا ئەنجوومەنی پارێزگای کەرکوک کۆبێتەوە و پاریزگاریک بۆ کەرکوک لە لیستی برایەتی هەڵبژێرن.

ئێستانیوز: بە بۆچونی ئێوە چۆن دەتوانین متمانەی سیاسی نێوان لایەنە كوردستانیەكان بگێڕێنەوە‌و ئەم جۆرە لە تەنگەژەی سیاسی خاو بێتەوە؟

بورهان شێخ رەئوف: دەتوانین  بە گێڕانەوەی متمانەو چارەسەرکردنی کێشەکا ن و ڕێزگرتن لەیاسا دامەزراندنی دامودەزگاو دامەزراوەیدەوڵەتو یەکخستنی هیزی پ  م و ئاسایش و سەربەخۆبوونی دادگاکان و واتە جیاکردنەوەیدەستەڵاتەکان و دابینکردنی ئازادی و دیموکراسی وسەروەر بوونی یاسا وەو کۆتایی بە زۆر کیشە بهینینلە لایەکی ترەوە شەفافیەتو بەگژاچوونەوەی گەندەڵیو دابین کردنی خزمەتگوزارییە سەرتایی و پێویستەکانی گەل.

سەرۆکی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی: له‌ كوردستان گه‌نده‌ڵی زۆر له‌وه‌ زیاتره‌ كه‌ ئێمه‌ باسمان كردووه‌

كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی خه‌مڵێنراو له‌ هه‌رێمی كورستان بۆ ساڵی 2018، بریتییه‌ له‌ 298 ملیار و 433 ملیۆن دینار، به‌ڵام ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی توانیویه‌تی 1.8% له‌م قه‌باره‌یه‌ بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت بگه‌ڕێنێته‌وه‌ و ئه‌وه‌یتر هێشتا مه‌ترسی له‌سه‌ره‌ گه‌نده‌ڵیی تێدا كرابێت. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكرێ 10%ی كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵی گومانلێكراو بێته‌ گێڕانه‌وه‌، ئه‌وا چه‌ندان پڕۆژه‌ی تری پێ جێبه‌جێ ده‌كرێت.

ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی هه‌رێمی كوردستان له‌ 15ی نیسان راپۆرتی خۆی له‌باره‌ی سه‌رجه‌م چالاكییه‌كانی بۆ ساڵی 2018 بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ 156 لاپه‌ڕه‌ بوو، سه‌رجه‌م سكاڵا و داوا یاساییه‌كان و لێپێچینه‌وه‌ و رێكاره‌كانی گه‌نده‌ڵیی داوده‌زگاكانی حكوومه‌تی بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ و خه‌مڵاندنیشی بۆ كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی كردووه‌، هاوكات دوا زانیاری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ خستووه‌ته‌ڕوو چ بڕێك له‌ پاره‌ی گه‌نده‌ڵیی بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ و چ قه‌باره‌یه‌ك له‌ پڕۆژه‌كان گومانی گه‌نده‌ڵییان له‌سه‌ره‌.

ئاماره‌كان جێی لێوردبوونه‌وه‌ن و له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا كه‌ كوردستان هه‌ر له‌ قۆناغی ته‌نگژه‌ی داراییدا بووه‌، گۆمانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ر ده‌یان پڕۆژه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ سه‌دان ملیار دینار پاره‌ی حكوومه‌تیان بۆ ته‌رخان كراوه‌.

هه‌ر به‌پێی راپۆرتی ده‌سته‌كه‌، له‌ پارێزگای هه‌ولێر كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی خه‌مڵێنراو به‌ 274 ملیار و 842 ملیۆن و 885 هه‌زار دینار دانراوه‌. به‌ واتایه‌كی تر، كۆمه‌ڵێك پڕۆژه‌ كه‌ به‌ قه‌باره‌ی 274 ملیار دینار جێبه‌جێ ده‌كرێن یان جێبه‌جێ كراون، گومانی گه‌نده‌ڵییان له‌سه‌ره‌ و هێشتا دیار نییه‌ به‌ چ رێژه‌یه‌ك گه‌نده‌ڵییه‌كه‌ كراوه‌.

هاوكات قه‌باره‌كه‌ له‌ پارێزگای سلێمانی به‌ 22 ملیار و 735 هه‌زار و 401 هه‌زار دینار خه‌مڵێنراوه‌ و له‌ دهۆكیش بڕه‌كه‌ بریتییه‌ له‌ 855 ملیۆن و 198 هه‌زار دینار.

كۆی گشتی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی خه‌مڵێنراو له‌و سێ پارێزگایه‌ بۆ ساڵی 2018 بریتییه‌ له‌ 298 ملیار و 433 ملیۆن دینار. به‌ڵام مه‌به‌ست له‌و خه‌مڵاندنه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ 298 ملیار دینار گه‌نده‌ڵی كرابێت، به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ گومانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ر ئه‌و پڕۆژانه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ گوژمه‌ی 298 دینار جێبه‌جێ ده‌كرێن.

له‌ هه‌ولێر له‌ كۆی ئه‌و 274 ملیار دیناره‌ كه‌ گومانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ره‌، توانراوه‌ سێ ملیار دینار بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت بگه‌ڕێنرێته‌وه‌. ده‌سته‌كه‌ له‌ 22 ملیاره‌كه‌ی سلێمانیش دوو ملیار و 381 ملیۆنی گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ و ده‌ستی به‌سه‌ر 17 ملیۆن دیناریشدا گرتووه‌ كه‌ به‌ گشتی ده‌كاته‌ دوو ملیار و 398 ملیۆن دینار.

به‌گشتی له‌ هه‌موو هه‌رێمی كوردستان قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵی سه‌رووی 298 ملیار و 433 ملیۆن دینار خه‌مڵێنراوه‌ و كۆی پاره‌ی گه‌ڕێنراوه‌ یان ده‌ست به‌سه‌رداگیراو له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی، بریتی بووه‌ له‌ پێنج ملیار و 398 ملیۆن دینار. به‌و پێیه‌ كۆی رێژه‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی به‌های گه‌نده‌ڵی له‌ ئاستی هه‌رێمدا، بریتییه‌ 1.8%ی كۆی ئه‌و به‌هایه‌ی گومانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ره‌.

له‌و گه‌نده‌ڵییانه‌ی ئه‌نجام دراون، په‌نجه‌ی تاوان بۆ چه‌ندان وه‌زیر و به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی و سه‌رۆك ده‌سته‌ و فه‌رمانبه‌ری ئاسایی درێژ كراوه‌ كه‌ به‌شێكیان گه‌یه‌نراونه‌ته‌ به‌رده‌م دادگا، به‌ڵام نه‌توانراوه‌ هیچ شتێك به‌رانبه‌ر به‌ زۆرینه‌ی به‌رچاویان بكرێت. بۆ نموونه‌ له‌ به‌شێكی بڕیاره‌ دادوه‌رییه‌كان بڕیاری گرتن یان ئاماده‌بوون له‌ دادگا بۆ 80 كه‌س ده‌رچووه‌، كه‌چی له‌وانه‌ ته‌نیا 29 كه‌س ئاماده‌ بوون یان گیراون.

كۆی ئه‌و پاره‌یه‌ی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی گومانی له‌سه‌ر هه‌یه‌ گه‌نده‌ڵی تێدا بكرێت و رێژه‌یه‌كی له‌ قازانجی كه‌سیدا بقۆزرێته‌وه‌، 293 ملیار دیناره‌ كه‌ به‌ دۆلار ده‌كاته‌ 244 ملیۆن دۆلار.

به‌ وردی دیار نییه‌ چ رێژه‌یه‌ك له‌و پاره‌یه‌ گه‌نده‌ڵیی تێدا كراوه‌ كه‌ ده‌توانێ 5%، 10% و ته‌نانه‌ت تا 50%یش به‌رز ببێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر وای بخه‌مڵێنین رێژه‌ی گه‌نده‌ڵیی 20% بێت، ئه‌وا ئه‌گه‌ر دادگا به‌ وردی كۆی ئه‌م دۆسیانه‌ یه‌كلا نه‌كاته‌وه‌، ئه‌وا 48 ملیۆن و 800 هه‌زار دۆلار به‌هۆی گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ ده‌فه‌وتێت.

ئه‌گه‌ر رێژه‌كه‌ به‌ 10% بخه‌مڵێنین، ئه‌وا سه‌رووی 24 ملیۆن دۆلار دزراوه‌ كه‌ هه‌ر نه‌بێت به‌ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌و پاره‌یه‌ 20 قوتابخانه‌ دروست ده‌كرێت ئه‌گه‌ر تێچووی هه‌ر كامێكیان ملیۆنێك و 400 هه‌زار دۆلار بێت.

حاكم ئه‌حمه‌د ئه‌نوه‌ر سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی هه‌رێمی كوردستان، باسی له‌وه‌ كرد كه‌ كۆی به‌های خه‌مڵێنراو بۆ گه‌نده‌ڵیی كۆی ئه‌و پارانه‌یه‌ كه‌ گومانی گه‌نده‌ڵییان له‌سه‌ر هه‌یه‌ و مه‌رج نییه‌ هه‌مووی هه‌ر گه‌نده‌ڵیی بێت، به‌ڵكو رێژه‌یه‌ك له‌م قه‌باره‌یه‌ گه‌نده‌ڵییه‌.

"به‌ واتایه‌كی تر له‌وانه‌یه‌ پڕۆژه‌یه‌ك له‌ جێبه‌جێكردندا بێت كه‌ گوژمه‌كه‌ی یه‌ك ملیار دیناره‌ و كاتێك سكاڵا له‌سه‌ری به‌رز ده‌كرێته‌وه‌ و گومانی گه‌نده‌ڵی لێ ده‌كرێ، ده‌بێ له‌ دادگا بسه‌لمێنرێت و له‌وانه‌یه‌ بێتاوان ده‌ربچێت یان رێژه‌یه‌ك گه‌نده‌ڵیی تێدا كرابێت، نه‌ك كۆی ملیاره‌كه‌ گه‌نده‌ڵی بێت" حاكم ئه‌حمه‌د وای گوت.

وه‌ك ئاماژه‌ی پێ دا، ئه‌وه‌ی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی گه‌ڕاندوویه‌تیه‌وه‌، به‌شێكیان پێش چوونه‌ دادگایه‌ و كاتێك دادگا له‌سه‌ری كۆ ده‌بێته‌وه‌ و بڕیاری كۆتایی له‌سه‌ر ده‌دات، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بڕی پاره‌ی گه‌ڕێنراوه‌ زۆر زیاتر ده‌بێت.

سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی باسی له‌وه‌ش كرد كه‌ "به‌ گشتی له‌ كوردستان گه‌نده‌ڵیی زۆر له‌مه‌ زۆرتره‌ كه‌ له‌ راپۆرته‌كه‌ی ده‌سته‌دا قسه‌ی له‌سه‌ر كراوه‌".

ئه‌م قه‌باره‌ گه‌نده‌ڵییه‌ی باس كراوه‌، ته‌نیا ئه‌وانه‌ن كه‌ سكاڵایان له‌سه‌ر كراوه‌ و هاتوونه‌ته‌ به‌رباس و لێكۆڵینه‌وه‌، ئه‌ی ده‌بێت چ قه‌باره‌یه‌ك له‌ گه‌نده‌ڵی هه‌بێت كه‌ كه‌س باسی لێوه‌ ناكات.

جگه‌ له‌مه‌، ئه‌مه‌ هه‌مووی هی یه‌ك ساڵه‌، ئه‌ی قه‌باره‌ی ساڵانی پێشووی چه‌نده‌ و ئه‌وه‌ی ئه‌مساڵیش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر قه‌باره‌كه‌ ده‌بێت چه‌نده‌ زۆر بێت، ئه‌گه‌ر ته‌نیا ئه‌م پرسه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت و گه‌نده‌ڵیی بنبڕ بكرێت، ئه‌وا یه‌ك دنیا كێشه‌ له‌ كۆڵ هه‌رێمی كوردستان ده‌كاته‌وه‌.

دارەوان نورەدین ئیبراهیم : رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی ئەرکێکی قورسە , بەڵام مەحاڵ نییە

دارەوان نورەدین ئیبراهیم بەرپرسی بەشی پەیوەندی لەگەڵ رێکخراوە ناحکومیەکان لەفەرمانگەی خۆپاراستن و شەفافیەت لە دەستەی دەستپاکی كوردستان، لەدیمانەیەكی تایبەتیدا لەگەڵ ئێستانیوز، لەسەر دیاردەی گەندەڵی‌و هەوڵەكانی روبەروبونەوەی گەندەڵی‌و كاری هەمەلایەنەی دەستەی دەستپاكی‌و رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی بۆچونەكانی خۆی دەخاتە روو.

ئێستانیوز: ئایا پێتان وایە گەندەڵی لە هەرێمی كوردستان مەترسیەكی قوڵە‌و رۆچۆتە ناو جەستەی حوكمڕانی كە چارەسەری ئەستەم بێت؟

دارەوان نورەدین ئیبراهیم: گەندەڵی دیاردەیەکی مەترسیدارەو هەر وڵاتێک رووبەڕووی ئەو پەتا کوشندە بێتەوە کاریگەری دەکاتە سەر تەواوی کەرتەکان تیایدا و دواجاریش رۆڵی سلبی دەگێڕێت لە ژیان گوزاریدا.

سەبارەت بە بوون یا نەبوونی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان, دەکرێ بەشێوەیەکی زۆر ئاسان ئەو وەڵامەمان دەستکەوێت, باشترین بەڵگەش ئەوەیە, لەزۆربەی بۆنەکان خودی بەرپرسانی باڵای هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستە جیاجیاکانی حکومی و حزبی لەچەندین بۆنەدا جەختیان لەسەر بوونی گەندەڵی کردۆتەوە یا دانیان بە بوون مەترسیەکانی گەندەڵی ناوە, ئەوە جیا لەوەی کە لەماوەی حکومڕانی چەندین ساڵی رابردوو بەشێوەیەکی بەرچاو بێ شومار سەروەت و سامانی ئەو وڵاتە لە رێگای ژمارەیەک پرۆژەی بێ بنەماو لەژێر ناوی جیا جیا بەهەدەر دراون, تەنانەت پێکێنان و دامەزراندنی لێژنە یا دەستەی تایبەتمەند بە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵ وەک ئەوەی لێژنەی دەسپاکی لەپەرلەمانی کوردستان و دەستەی دەسپاکی هەرێمی کوردستان بەڵگەی ئەوەن کە ئەو دیاردەیە بوونی هەیەو لەهەمان کاتیش پێویستیان بە رووبەرووبوونەو چارەسەر هەیە.

ئێستانیوز:: دەستەی دەست پاكی كوردستان تا چەند توانیویەتی رۆڵی گرنگی هەبێت لەرووبەروبونەوەی گەندەڵی؟

 دارەوان نورەدین ئیبراهیم :سەبارەت بە ئاستی مەترسی گەندەڵیش, خۆتان دەزانن هەروەکو چۆن لەبواری تەندروستیدا لە دێر زەمانەوە پەتاو جۆرەها نەخۆشی مەترسیداری دیکە هاوشان لەگەڵ ژیانی مرۆڤەکان بوونیان هەبووە , هاوکاتیش لەبەرامبەرەکەشی لایەنێک هەیە کە پێی دەڵێن بواری تەندروستی هەوڵی لەناوبردن و رووبەرووبوونەوەی نەخۆشی و پەتاکانی داوە, بەڵام تا ئەو ساتەی ئێستاشی لەگەڵدابێت بەشێوەیەکی یەکجارەکی ئەو پەتاو نەخۆشیانە بە موتڵەقی بنەبڕنەکراون، بەڵام لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی دیکە ئاستی پەتاو نەخۆشیەکان بەگوێرەی ئاستی پێشکەوتنی زانستی و مەعریفی کۆمەڵگاو سیستەمی بەڕێوەبردنی وڵاتەکە گۆرانکاری بەخۆوە دەبینێت. بەهەمان شێوە دیاردەی گەندەڵی پەیوەندی بە ئاستی تێگەیشتنی کۆمەڵگاو پێشکەوتن یا دواکەوتنی دام و دەزگا حکومی و پێکهاتەی سیستەمی بەڕێوەبەردنی هەرێمی کوردستانەوە هەیە. بۆیە رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی ئەرکێکی قورسە , بەڵام مەحاڵ نییە, بەڵام ئەرکی رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی لە ئەستۆی هەموو لایەکە تەنها ئەوانە نەبێت کە خۆیان زەمینەی گەندەڵی خۆش دەکەن و بەشێوەیەک لە شێوەکان دەیانەوێت کۆمەڵگایەکی گەورە هاوشێوەی ئەوان مەبەستیانە دروستی بکەن.

ئێستانیوز: چۆن دەتوانرێت خەڵك بەشدار بكرێت لە روبەربونەوەی گەندەڵی‌و هاوكاریكردنی ئێوە؟

دارەوان نورەدین ئیبراهیم: هۆشیاری کۆمەڵگا تا ئاستێکی بەرچاو رۆڵ دەبینێت وەک ئاسانکاری بۆ کارەکانی دەستەی دەسپاکی, تایبەتیش ئەوانەی لە کەرتی حکومی و تایبەت کاردەکەن، بەوەی یاساکانی تایبەت بە ئەرکی وەزیفی و ئەو بنەمایانەی کە هەیکەلیەتی ئیداری و تایبەتمەندیەکانی لەسەر بونیاد نراوە بخوێننەوەو شارەزایی لەسەر پەیدابکەن و لەمافەکانی خۆیان خۆش نەبن و پابەندی ئەرکەکانیان بن. هەروەک دەزگاکانی راگەیاندن دەبێ رێنمایی و تایبەتمەندیەکانی رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی بڵاوبکەنەوەو لە میانەیدا هۆشیاری گشتی دروست دەبێ و لەکاتی هەستکردنیش بە هەر ئاستەنگێک یا زانیاریەک لە رێگای هێڵی گەرمی دەستەی دەسپاکی و جۆری دیکە لە داوا پێشکەشی دەستەی دەسپاکی بکات.

ئێستانیوز:: رۆڵی رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی‌و رێكخراوە تایبەتمەندیەكان چۆن هەڵدەسەنگێنی لەبواری گەندەڵی؟

دارەوان نورەدین ئیبراهیم : خۆشبەختانە ئێستا ژمارەیەک لە رێکخراوی تایبەتمەند بە بواری رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی لەژێر ناوی جیاجیا لەهەریمی کوردستان بوونیان هەیەو بەمۆڵەتی فەرمی کاردەکەن، ئەوە جیا لەوەی کە ژمارەیەکی دیکەشیان بۆ پرسی تایبەت و پێشهاتی تازە و تایبەتمەند کاریان کردوە، بەگوێرەی ئاستی ئەو فاندانەی دەستیان دەکەوێت هاریکارن.

ئێستانیوز: پەیوەندیتان لەگەڵ رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی چۆنە؟

دارەوان نورەدین ئیبراهیم : پەیوەندیمان لەگەڵ رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی تا ئاستێکی بەرچاو باشە ، لەزۆربەی بۆنەو چالاکی و پرۆژەکان پرس و راوێژمان پێ کردوون و لەزۆربەی کۆڕو سیمینار و کۆنفرانسەکانیش داوەتمان کردوون و بەشداریمان پێ کردوون. هاوکاتیش ئەوانیش لە چالاکیەکانیان ئێمەیان ئاگادارکردۆتەوە و بەو پێیەش کاری هاوبەشیشمان بەیەکەوە ئەنجام داوە.

بێكەس قادر: چاككردنی بژێوی خەڵك‌و خزمەتگوزاریەكان، ئەنجامدانی چاكسازی‌و گەڕانەوەی حزب‌و حكوومەت بۆ خەڵك، سیاسەتی راستی قۆناغەكەیە.

بێكەس قادر ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان لەدیمانەیەكی تایبەتدا لەگەڵ ئێستانیوز، لەسەر چەندین تەوەر هەڵوێستەكانی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان‌و بیروبۆچونی خۆی رون دەكاتەوە:

ئێستانیوز: بە بۆچونی ئێوە بۆ دۆخی هەرێمی كوردستان چارەسەرەكان چین بۆ قەیرانی سیاسی دوای هەڵبژاردنەكان؟

بێكەس قادر:  لەپاش هەڵبژاردنەكان، سەرەڕای هەبوونی قەیرانە كەڵەكە بووەكان، باشووری كوردستان لەگەڵ  قەیرانی بێ متمانەیی لەنێوان خەڵك‌و حزبەكان، خەڵك‌و حكوومەت رووبەڕوو بووەتەوە، بۆیە تەنیا چارەسەر ئەوەیە حزبەكان‌و حكوومەت بۆ خەڵك بگەڕێنەوە، لەرێگەی هەنگاوی كردەیی دەست بە چاكسازی بكرێ‌و مەودای بێ متمانەیی كەم بكرێتەوە.چونكە ئێستا باشووری كوردستان پێویستی بە كارنامەیەكی سیاسی هەیە، كە هێڵە نەتەوەیی‌و نیشتمانیەكانی دیار بێ، ئەمە لەلایەك‌و لەلایەكی تر حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان پێویستی بەفۆڕمات كردن هەیە. دەبێ مامەڵەی حكوومەت لەسەر بنەمای هاوڵاتی بوون بێ، نەك حزبی بوون، دەبێ لەو دۆخەدا كە دەرفەت هەیە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی ئابووری، حكوومەت دەست بە چاكسازی بكا، لایەك لە بێكاران بكاتەوە‌و هەلی كار بڕەخسێنێ، لەباشوور تەنیا كێشەی نەهێشتنی پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەران نییە، كێشەی هەژاری‌و بێكاری هەیە، بۆیە دەبێ باشكردنی ژیان‌و گوزەرانی خەڵكی هەژار‌و نەدار‌و زەحمەتكێش لە ئەولەویاتی حكوومەت بێ، چیدیكە پێكهێنانی كابینەی نوێی حكوومەت لەسەر ئەوەی كێ پۆستێكی زیاتر‌و كێ ئیمتیازێكی پتری بەردەكەوێ دوا نەخرێ.

ئێستانیوز: حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان چۆن دەڕوانێتە پەیوەندی ئێستای بەغداو هەولێر؟

بێكەس قادر: پاش ئەوەی زۆر دەرفەت بەهەدەردرا، نەتوانرا هەرێمی باشووری كوردستان بەرە‌و سەربەخۆیی ببرێ، حكوومەتی عێراقیش نەیتوانی قەوارەی هەرێمی كوردستان هەڵبوەشێنێتەوە. لەئاستی نێودەوڵەتیش جەخت لەهەرێمێكی بەهێز لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراق كراوە، سەرەڕای هەبوونی كێشە گەلێك لەنێوان هەولێر‌و بەغدا، بەتایبەتیش كێشەی كەركوك‌و ناوچەكانی دیكە، دەبێ پەیوەندی حكوومەتی هەرێم لەگەڵ حكوومەتی بەغدا لەسەر بنەمای دەستوور رێكبخرێتەوە، دەبێ كورد هەوڵبدا لەهەموو ئاستە جیاوازەكاندا، مافە دەستووریەكانی دەستبەربكا.

ئێستانیوز: بڕواتان بەوە هەیە كە عادل عبدالمهدی سەركەوتوو بێت لە چارەسەری كێشەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان؟

بێكەس قادر: لەڕاستیدا پێكهێنانی كابینەی حكوومەتی عێراق بەسەرۆكایەتی دكتۆر عادل عەبدولمەهدی دەرفەتێكە بۆ كورد، كەچی ئەگەر وا بزانین هەموو چارەسەر لەدەستی ئەو دایە، ئەوە خۆمان بە هەڵە دەبەین!  بەڵام لانی كەم لەئێستادا سەرۆك وەزیران ئاستەنگ لەبەردەم چارەسەر دروست ناكا، بەڵكو خودی خۆشی بەشێك دەبێ لەچارەسەر، بەڵام چارەسەری كێشەكان بەپلەی سەرەكی بەلایەكی كورد خۆی بەندە، بەهەبوونی كارنامەیەكی هاوبەشی كوردستانی بەندە، دەبێ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان كورد خۆی ئامادەیی هەبێ‌و چارەسەركردنی كێشەكان وەك پێشتر رادەستی قەدەر نەكا.

ئێستانیوز: چۆن لە دۆخی كەركوك دەڕوانن؟ بە رای ئێوە چارەسەری كێشەی كەركوك چۆن دەكرێت؟

بێكەس قادر: دیارە بۆ دۆخی پێش رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر قسەیەكمان هەبوو، بەڵام بۆ ئێستا پاش سەپاندنی دۆخی داسەپاو، دەبێ قسەیەكی ترمان هەبێ، بۆ چارەسەری پرسی كەركووك زۆر كات‌و زۆر دەرفەت لەدەست درا. ئەگەر دوێنێ رووی پرسیار لە بەغدا بوو بێ، ئیمڕۆ دەبێ كورد رووی پرسیاری لەخۆی بێ، چی كرا، جگەلە گواستنەوەی ناكۆكی‌و ململانێی حزبی، چی دیكە بەدیاری بۆ كەركووك بردرا. چ لە ئێستا، چ لە داهاتوودا، بێ هەبوونی پڕۆژە‌و پلانێكی هاوبەشی كوردستانی نەخشە بۆ داڕێژراو، دۆخی كەركوك ئاسان نەبوو، بۆ ئێستا دەبێ باس لە ئاسایی كردنەوەی دۆخەكە‌و چارەسەری دەستووری بكرێ. پێویستە كەركووكیەكان لەدەرەوەی تێڕوانین‌و ململانێی‌و بەرژەوەندی حزبی، بیر لە چارەسەر‌و دواڕۆژی كەركوك بكەنەوە.

ئێستانیوز: دۆخی كاری حزبایەتی لەهەرێمی كوردستان چۆن تەماشا دەكەن پێتان وایە ئاستەنگی كاری سیاسی لەهەرێمی كوردستان چین؟

بێكەس قادر: ئەگەر لەدیدێكی واقیعیەوە تەماشای كاروباری حزبایەتی بكەین، ئەوا بێگومان پرۆسەی حزبایەتی لە باشووری كوردستاندا، بەناهەموارترین دۆخدا تێپەڕ دەبێ، چونكە:

-       حزب سەرچاوەی ئاستەنگەكانی پێشكەوتنی سیاسی‌و كۆمەڵایەتیە.

-       حزب گرێكوێرەی حوكمڕانیە.

-       حزب هۆكاری سەرەكی لاوازكردنی هەستی نیشتمانپەروەری‌و كوردایەتییە.

-       خەڵك متمانەی بە حزب نییە.

بۆیە كاری حزبایەتی‌و سیاسی پرۆسەیەكی ئاڵۆز‌و جەنجاڵە، ئەگەر لەقۆناغی شۆڕش حزب پێویستیەكی قۆناغەكە بووبێ، سەرچاوەی رێكخستن‌و ئیلتیزام ‌و كاری شۆڕشگێڕانە بوو بێ، ئەوا لە ئێستاش حزب بۆ پێشخستنی پرۆسەی دیموكراسی‌و فرەیی‌و دەستاودەست كردنی دەسەڵات پێویستە‌و رۆڵی تەواو نەبووە، بەڵام بەشێوازی ئێستا نا، دەبێ لەرێگەی داماڵینی هێزی چەكدار لە حزبەكان‌و نەهێشتنی باڵا دەستی حزب بەسەر دامەزراوەكان‌و تەواوی جومگەكانی حوكمڕانی، حزبایەتی وەكوو ئامراز نەك ئامانج، چونكە حزب خۆی ئامرازە نەك ئامانج، لەگەڵ بنەما بچینەییەكانی سیاسەت‌و حزبایەتی ئاشت بكەینەوە، ئەگەرنا مەودای بێ متمانەیی فراوانتر دەبێ، ئەمەش لەنەچوونی زۆربەی خەڵك بۆ سەر صندووقەكانی دەنگدان، لەدوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بەزەقی دەنگی دایەوە، حزب لە ئێستادا رۆڵی كۆمپانیای هەیە، بۆیە ستراكچەری حزبایەتی پێویستی بە گۆڕانكاری هەیە.

ئێستانیوز: حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بایكۆتی هەڵبژاردنی كرد، ئێستا چی دەكات؟

بێكەس قادر: راستە حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بایكۆتی هەڵبژاردنی كرد، بەڵام بایكۆتی پرۆسەی سیاسی نەكردووە، بەپێی روانگە‌و پرانسیپەكانی بەشداری لە پرۆسەی سیاسی دەكات‌و لەو پێوەندەشدا هەم پێگەی سیاسی خۆی هەیە‌و هەم ئیستحقاقی تێكۆشانی هەیە.

عمر میراودەلی: عەقڵ كێشەی هەیە

ئێستانیوز گفتوگۆیەكی سەبارەت بە عەقڵ‌و كولتورو گەشەكردن، لەچەند پرسیارێكدا لەگەڵ روناكبیرو مامۆستای زانكۆ مامۆستا (عمر میراودەلی) سازكرد، لێرەدا پرسیارەكانمان‌و وەڵامی مامۆستا عمر میراودەلیش، وەك خۆی بۆ خوێنەران دەخەینە روو..

- بۆچی گەشەكردنی كولتوری ئێمە هێندە پڕ كێشەیە؟

- كولتوری ئێمە تا چەند  توانای گۆڕانكاری گەورەی هەیە؟

- سیاسەت دەتوانێت چۆن بخەینە خزمەت گۆڕانكاریەكانی كولتوری‌و جفاتی؟

- بۆچی دامەزراوەكانی دەوڵەتی ئێمە گیرۆدەی تەقلیدی‌و كلاسیكی زۆرن؟ هۆكار تەنها گەندەڵیە؟ یان سیستەمی سیاسیە؟ یان نەگۆڕانی كولتوری حوكمڕانیمانە؟

-بڕوات وایە گەلی كورد بگاتەوە بە مێژووی هاوچەرخ‌و سود لە گۆڕانكاریەكانی ناوچەكەو دنیا وەربگرێت؟

عمر میراودەلی :

هۆکاری گەشەنەکردنی کولتور لەلای ئێمە ریشەیەکی قوڵی هەیە، جابری فەیلەسوفی مەغریبی ، کە لەم سالانەدا کۆچی دواییکرد، خاوەنی پڕۆژەی رەخنە لە عەقڵی عەرەبییە، دیارە ئەمە هەنگاوێکە بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەی تۆ، لە کولتوری ئێمەدا ئەوەندەی هەست و سۆز زاڵە ئەوەندە کردەی عەقلانی ئامادەییی نییە . ئەگەر بەراوردێک لەنێوان شارستانێتی ئیسلامی و شارستانێتی خورئاوادا بکەین، کە هەندێجار بە شارستانێتی مەسیحیش ناودەبرێ‌، هەستدەکەین کە خاڵی هاوبەش و جیاواز لەنێوان ئەم دوو شارستانیەتەدا هەیە. ئەگەر سەیری مێژووی ئیسلام بکەین چەندان قوتابخانە و رێبازی عەقڵانی دەبینین، کە هەندێکیان پێش قۆناغی رۆشنگەری خورئاوا سەریانهەڵداوە، بەڵام کێشەکە لەوەدایە، کە پڕۆژەی عەقڵانی لە شارستانێتی ئێمەدا چارەنووسی شکست بووە، تاکو ئەم چرکە ساتەی ئێستا، ئەگەر نموونەیەکی بەرچاوو زیندوو بینینەوە من و هاورێکانم بەتایبەتی من، بۆیە وازم لە کاری حیزبی هێنا، کە من پێش ئەوەی کومەڵی ئیسلامی دروست بێ‌ لە بزووتنەوەی ئیسلامی دەستم لە کارکێشابووەوە، بریاڕمدا بنووسم و لە رێگەی کتێب و چاوپێکەوتنی تەلەفزیۆنییەوە پەرە بە پڕۆژە عەقڵانییەکەی خۆم بدەم، کە درێژکراوەی فیکری ئیبن روشد و چەندانی دیکەیە.. بەڵام وەک دەبینن دوای من سەلەفیەت گەڕایەوە و هەرچەندە من ناڵێم ئەوان سەرکەوتن و پڕۆژەی ئێمە شکستی هێنا، چونکە کەسانێک هەن گوێ‌ لە ئێمە دەگرن. بەڵام بەراورد بە سەلەفییەت ئەوان سەرکەوتووترن.. لێرەدایە پێویستە بە دوای ئەو هوکارانەدا بگەڕێین کە دەبنە هۆی شکستی عەقڵانییەت و سەرکەوتنی عەقڵی دۆگما و باو. نووسەرێکی ئیسلامی بە منی گووت: تۆ شێوازەکەت لەلای جەماوەری موسوڵمان قبوڵ نییە، دەبێ‌ هەمان بۆچوون بە زمانێکی دیکە دەرببڕی، مەبەستی ئەوەبوو لە جیاتی ئەوەی بە عەقڵی ئیسلامی بەرامبەرت بڵیی داخراو یان دۆگما وشەیەکی دیکە بەکاربێنە، بەڵام من پێم وایە کێشەکە تەنها ئەوە نییە و قوڵترە، ئیبن روشد کە شاربەدەرکرا زمانەکەی راشکاوانەتر بوو لە هی ئەوانی دیکە، بەڵام ئەوانی دیکە نەیانتوانی وەک ئیبن روشد راشکاوانە راکانیان دەرببڕن ،هەرچەندە ئیبن روشد باجی داو شاربەدەرکرا، بەڵام کاریگەری لە ئەوانی دیکە زیاتر بوو، هاشم ساڵح نووسەری عەرەب پێی وایە بۆ گوڕانکاری فیکری و عەقڵی دەبێ‌ هەستی عەقڵی دۆگما بریندار بکرێ‌، بە واتایەکی دیکە نابێ‌ ئەو قسەیەی دەمانەوێ‌ بیکەین بۆ ئەوەی عەقڵی باو تورەنەبی بیشارینەوە و نەیکەین، چونکە گوڕانکاری لە هەربوارێکدابێ‌ کێشە و گرفتی خۆی هەیە، من پێم وایە تەنانەت پرۆژەکەی جابریش شەرمنانە بوو، چونکە شەقامی ئیسلامی نەوروژاند، تەنانەت محەمەد ئەرگۆن، کە خاوەنی پرۆژەی رەخنە لە عەقڵی ئیسلامییە راشکاوانەتر راکانی خۆی راگەیاند، بۆیە گوڕانکاری لە بوای کولتوریدا لەلای ئێمە سەرەتا دەبێ‌ هەوڵ بێ‌ بۆ دەستکاریکردنی عەقڵی باو، ئەمە تەنها تایبەت نییە بە وڵاتی ئێمەوە، بەڵکو لە خۆرهەلاتدا بەگشتی کەمتر کردەی عەقلانی سەرکەوتووبووە، لەبەر ئەوەی عەقڵی باوو دۆگما لەو ولاتانەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا زاڵە و ئامادەیی بۆ گۆڕانکاری کەمترە، راستە چەند ولاتێکی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە رووی پیشەسازییەوە گەشەیان کردووە، بەلام ئەمە بەتەنیا بەس نییە بۆ گۆرانکاری و گەشەی کولتوری یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی گەشەی شارستانێتی خۆرئاوا عەقڵی رەخنەییە کاتێک رەخنە ئامادەیی هەبوو عەقڵ واز لە پێدراوەکانی پێشووی خۆی دێنێ‌ و ئەمە تەنها تایبەت نییە بە ئایینەوە، بەڵکو بواری سیاسی و کومەلایەتیش بە هەمانشێوەن، ئەوەندەی لە کولتوری ئێمەدا دەسەلاتی سیاسی و فیکری بەیەکداچوون بەشی زوری ئەو گۆرانکارییە فیکرییانەی شکستیان هێناوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی دەسەڵات دەستی خستۆتە بوارە فیکری و رۆشنبیرییەکان، ململانێ‌ فیکرییەکان ئازادانەو دوور لە هەژموونی دەسەلاتی سیاسی کاری خۆیان نەکردووە، دەتوانین لێرەدا نموونە بە مێژوی کۆن و ئێستا بێنینەوە، ململانێی نێوان تەریقەتی قادری و نەقشبەندی، بابانیەکان هۆکار بوون بۆ ئەوەی فورمەلە نەبێ‌ و بە ئاکام نەگا، تاکو لە دواییدا مەولانا خالید سەری خۆی هەڵگرت تەنانەت هەروەک جابری ئاماژەی پێدەکا کاتێک مەئمون پشتیوانی لە بزوتنەوەی موعتەزیلە کرد ئامانجی سیاسی لە پشتەوە بوو، بەو شێوەیە نەبوو کە ئیسلامیەکان بە شانازییەوە باسی ئەو بزاوتە رۆشنگەرییەی خەلیفە مەئمون دەکەن، کەواتە بە مەبەستی خزمەتکردن بە فیکرو مەعریفە نەبووە، وەکچۆن ئێستا سەلەفیەت پشتیوانی لێدەکرێ‌ و دژایەتی رەوتێکی دیکە دەکرێ‌ لەپێناو خزمەت بە فیکر و مەعریفە نییە. تەنانەت فیکری مارکسیش لە مێژوی بزافی رزگاریخوازی کوردیدا ئەوەندەی لە پێناو تێگەیشتن لەو فیکرە و خزمەتکردن بە ئایدۆلوژیایەکی دیاریکراودا بوو ئەوەندە لە پَیناو گەشەی فیکری و مەعریفیدا نەبوو، کەواتە دەسەلاتی سیاسی لە جیهانی ئێمەدا ئەوەندەی رێگرە لە گەشەی کولتوری و مەعریفی ئەوەندە پشتیوانی لێ‌ ناکا، بۆیە چەندان نموونەمان لەو نوسەرو روناکیرانە هەیە کە دەسەلات لەم ولاتانەدا تیرۆری کردون بە کوردستانی خۆشمانەوە جگە لەمانە جەماوەری ناهۆشیاریش هوکارێکی دیکەی ئەو لاوازی گەشەی مەعریفی و کولتورییە، چونکە جەماوەر و خەڵک ئەوەندە هۆشیار نییە لە نیازو مەبەستی بیرمەندو فەیلەسوف و نووسەر بگا و دەستی بە کڵاوەکەی خۆیەوە گرتووە با نەیبا.. ئەوەندەی جەماوەر گوێ‌ لە سیاسی و دەسەلاتدار دەگرێ‌ ئەوەندە گوێ‌ لە نووسەر و روناکبیر ناگرێ‌ ئەو دەنگی نارەزاییەی ئەمرۆ لە کوردستان دەبیسترێ‌ لە نووسەرانەوە دەستی پێکرد، بەلام جەماوەر تەنها لەو قسەیەی نووسەران دەگا کە باسی گەندەڵی دەکەن کە لە راستیدا چاکسازی و گەشەی کولتوری تەنها ئەو لایەنە نییە بەلام جەماوەر ئەوەندەی دەوێ‌ و خۆی ماندوو ناکا بە دوای لایەنەکانی دیکەدا بگەرێ‌.

-بەڵێ‌ دەتوانرێ‌ دەسەلات بخرێتە خزمەت کولتورەوە هەر وەک لە وەڵامی پرسیارەکەی پێشوودا ئاماژەم پێدا دەسەلات لە خۆرهەلاتی ناوەڕاست، چونکە هەژموونی بەسەر جومگە گشتییەکانی کومەڵگەدا هەیە، بە درێژایی مێژوو رۆڵی بەرچاوی هەبووە لە ئاراستەکردنی جۆرە کولتورێک و پشتیوانی لێکردنی، بە شێوەیەک کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی خۆیدا بگونجێ‌، سیستەمی فەرمانڕەوایەتی لەم ولاتانەدا بەرەنجامی تیۆر و فەلسەفەی بیرمەندان و فەیلەسوفان نەبووە، ئەگەر سەیری یۆنانی کۆن بکەین وەکچۆن باسی ئەدەب و هونەرو بوارەکانی دیکەیان کردووە شێوازەکانی قەرمانرەوایەتیش بەشێک بوون لە باس و پرۆژەی ئەو فەیلەسوف و بیرمەندانە، راستە لە جیهانی ئێمەدا چونکە دەسەلات ستەمکاری بووە تەنانەت یەکێکی وەک بەیدەبا کە جابریش باسی دەکا کاتێک ویستبێتی باسی دادگەری بکا، لەسەر زمانی باڵندە و ئاژەلان گوزارشتی لەو بابەتە کردووە، بەلام لە ولاتێکی وەک یۆناندا فەیلەسوفان راشکاوانە لەو بابەتانە دواون بەلام ئەوەی لە جیهانی ئیسلامیدا هەستی پێدەکرێ‌ بەتایبەتی کاتێک سەیری نووسراوەکانی زانایانی ئیسلامی بکەین، جگە لە دەستنیشانکردنی چەند خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی دەسەلاتدار لە روانگەیەکی فیکری و لە دیدگایەکی دیکەوە کە روانینی فیکری و فەلسەفی دەیخوازێ‌ لەو بابەتە نەدواون.. تەنانەت کێشەی دادگەری کومەلایەتی کە پێویستی بە باسی قوڵی فەلسەفی هەیە لەلای زانایان و بیرمەندانی جیهانی ئیسلامیی زیاتر لە چوارچێوەی وەعزو ئامۆژگاریدا باسی لێکراوە.

-ئەمە پرسیارێکی جوانە و گرنگە تەنانەت هەوڵەکانی زۆر لە بیرمەندانی عەرەب وەلامی ئەم پرسیارەیە کە دامەزراوەکانی دەوڵەتانی ئێمە قبوڵی گوڕانکاری ناکەن، دیارە مروڤ بە سروشتی خۆی حەزی لە جورێک لە چەقبەستوییە، من لە کتێبی خوێندنەوە و راڤەدا لەو بابەتە دواوم. تەنانەت ئەم حالەتە چ لەسەر ئاستی تاکەکەس و چ لەسەر ئاستی ژیار و شارستانێتی هەستی پێدەکرێ‌، ئەگەر سەیری پەیامی پیغەمبەران بکەین ئەو راستییەمان بو دەردەکەوێ‌ کە خەڵک لە کاتێکدا دژایەتی پەیامی پێغەمبەرانیان کردووە، یەکێک لە هۆکارەکان ئەوە بووە کە کۆمەڵگە نەیویستووە لەو چەقبەستووییە بچێتە دەرێ‌ کە تووشی بووە، هەندێجار مروڤ حەز دەکا لە نەزانیدا بمێنێتەوە و گومانی لە گۆڕان و مەعریفە هەیە، بۆیە کانت فەیلەسوفی قۆناغی رۆشنگەری لەو وتارەیدا کە تایبەت بوو بە رۆشنگەری وەڵامی پرسیاری ئەوانە دەداتەوە کە دەیانەوێ‌ لە نیازو مەبەستی رۆشنگەران بگەن، کانت دەڵێ‌ رۆشنگەری رزگارکردنی مروڤە لەو نەزانییەی خۆی لێی بەرپرسیارە، من لە یەکێک لە کتێبەکانمدا ئاماژەم بۆ ئەوە کردووە کە تەنها نەزانین گرفت نییە زانینیش گرفتی خۆی هەیە، عەقڵیش وەکچۆن بەخششێکی خودایە و مروڤ پێویستە رێزی لێ‌ بگرێ‌، بەلام ئەویش بەشی خۆی گرفتی هەیە سەرهەڵدانی قوتابخانەی (فرانکفۆرت) دوای جەنگی جیهانی دووەم کە کومەڵێک فەیلەسوف پێی هەستان زیاتر بۆ ئەوە بوو لە گرفتەکانی عەقڵ بدوێن و جارێکی دیکە رەخنە لەو عەقڵە بگرن کە دووسەد ساڵی بەسەردا تێپەریبوو و خۆرئاوا بە خەڵک و فەیلەسوفانەوە ستایشیان دەکرد، تەنانەت چەند فەیلەسوفێک لە عەقڵ کەوتنەگومانەوە و سەرزەنشتی عەقڵیان کرد، بۆیە نائامادەیی عەقڵ و گۆڕانکاری لە دامەزراوەکانی دەوڵەتانی لای ئێمە هەروەک لە پرسیارەکەتدا ئاماژەت پێکردووە پەیوەندی بەو پاشخانە فیکری و مەعریفییەوە هەیە کە لەو کومەڵگایانەدا ئامادەیی هەیە.