مامۆستا ئه‌حمد جوانمێری: بەڕەچاو كردنی بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتمانی و چینایەتی لەگەڵ دۆخەكه‌ هەڵسووكەوت دەكه‌ین..ئه‌وله‌ویه‌تیش چاك كردنی بژێوی خه‌ڵكه‌

مامۆستا ئه‌حمد جوانمێری، ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی گشتی‌و به‌رپرسی كۆمیته‌ی سه‌ركردایه‌تی سلێمانی حزبی زه‌حمه‌تكێشانی كوردستان، یه‌كێك له‌ تێكۆشه‌رو سیاسی و هه‌لسوراوی بواری خه‌باتی چه‌په‌كانه‌، وه‌ك په‌روه‌رده‌كارێكیش به‌رده‌وام خزمه‌تی خۆی به‌ نه‌وه‌كانی گه‌له‌كه‌مان گه‌یاندووه‌..له‌م دیمانه‌یه‌دا له‌گه‌ڵ ئێستانیوز، له‌سه‌ر چه‌ندین ته‌وه‌ری زیندووی ناو كایه‌ی سیاسی و ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی و خڤاكی قسه‌ ده‌كات.

ئێستا نیوز: بۆچوونی ئێوە لەسەر ڕێككەوتنی هەرێم و ناوەند چییە؟ پێتان باشە هەرێم چ جۆرە هەڵوێستێكی هەبێت ؟

مامۆستا ئەحمەد: لەدوای ڕووخانی ڕژێمی صەدام و گۆڕانكاری  لە عێرا ق داو بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتێكی هاوبەش لە نێوان كوردو عەرەبی شیعەو عەرەبی سوننە, لە چەندساڵی سەرەتادا نەبێت جۆرێك لە ئیستقرارو لێكتێگەیشتن و تەوازون بەدی دەكرا كە عێراقی نوێش هەرلەسەر ئەو پرەنسیپانە و بە ڕەزامەندی هەموولایەنەكان بیناكرابوەوە , دواتر  پرەنسیپەكان ڕەچاو نەكران و بەتایبەتیش لە ساڵانی 2014 بەدواوە و دروستبوونی داعش و دەستبەسەراگرتنی ڕووبەرێكی زۆری عێراق لەلایەن ئەو هێزە تیرۆرستیە خوێنڕێژەوە , لەلایەكی تریش دەستوەردانی دەوڵەتانی هەرێمی و نێودەوڵەتی لەكارو باری عێراق و لەدەستدانی سەربەخۆیی دەسەڵاتدارانی عێراق  وای كرد هاوكێشە هاوسەنگەكە گۆرانكاری بەسەردابێت و دەسەڵاتدارانی عێراق رۆژ لەدوای ڕۆژ فشاریان بۆسەرهەرێم زیاد كرد بە لێبڕینی شایستە داراییەكانی هەرێم و جێبەجێنەكردنی ماددە دەستوریەكانی تایبەت بە كوردەوە . هەرچۆنێك بێت لە م بارودۆخە ناجێگیرەی ئەمڕۆی ناو چەكە و خراپی بارودۆخی سیاسی و ئابوری , كورد دووڕێگەی لەبەردەستە كەیەكەمیان ڕێگە چارەی گفتووگۆ و گەیشتنە ڕێككەوتنێكی هاوبەش و گونجاوو هاوسەنگە بەڕەچاو كردنی بەرژەوەندیەكانی خەڵكی كوردستان , وەگرنگە لەكاتی ڕێككەوتن دا هەرێم پابەندی خۆی بەخاڵەكانی ڕێككەوتنەكە جێبەجێ‌ بكات و بیانوو یەك بۆ حكومەتی ناوەند نەهێلێتەوە  بۆخۆدزینەوەو جێبەجێنەكردن, وەبەرلە هەموو هەنگاوێكیش پێویست دەكات كورد لەناوخۆدا ئامادەكاری بكات بەیەك هەڵوێستی و یەكڕیزی و تەبایی و یەكدەنگی لەبەرامبەر ناوەند بچێتە گفتووگۆكانەوە . ئەگەر عێراق وەڵامێكی گونجاوی نەبێت  ئەوە پێویستە ڕێگای دووەم بگرێتەبەر كە ڕێكخستنەوەی ماڵی خۆیەتی بە ئەنجام دانی چاكسازیەكی گشتگیرو نەهێشتنی گەندەڵی و كۆكردنەوەی داهاتەكان بۆ خەزێنەی حكومەت و باشكردنی ژیان و گوزەرانی مووچە خۆرو هاووڵاتیان بە بەرنامەیەكی ئابوری تۆكمە .

ئێستا نیوز :ئایە پێتان وایە خۆپیشاندەرانی كوردستان دەتوانن ڕۆَڵیان هەبێت لە دروستكردنی فشار لەسەر دەسەڵاتداران بۆئەوەی دۆخی سیاسی ودارایی هەرێم چاكبكرێت ؟

مامۆستا ئەحمەد: خۆپیشاندان یەكێكە لە شێوازە مەدەنیە ڕێگە پێدراوەكان بۆدروستكردنی فشارو گەیشتن بە ئامانجێكی دیاریكراو و شێوازێكی خەباتی یاساییە,هەروەكو هەموولایەك دەزانن ساڵانیكە دۆخێكی ناهەمواری دارایی ڕووبەڕوی مووچەخۆران بەگشتی بۆتەوە وژیان و گوزرەرانی خەڵك لە دۆخێكی خراپ دایە و فشاری زۆریان لەسەر درووستبووە , لەبەرامبەریش دا دەسەڵات تاكو ئێستا نەیتوانیوە چارەسەرێكی گونجاو بۆ ئەو دۆخە ناهەموارە بدۆزیتەوە بەخەم ساردی و هەستنەكردن بە بەرپرسیاریەتیەوە لەدۆخەكە دەڕوانێت , ئەوە وای كردووە  خەڵك تەحەمولی نەمێنێت و لەم ساڵانەدا دەیان خۆپیشاندان لە شارەكانی هەرێم بكرێت و دەسەڵاتیش بۆ دامركاندنەوەی ئەو ناڕەزایەتیانە پەنای بۆ بەكارهێنانی هێز بردووە دەیان ڕۆِڵەی گەلەكەمان بوونە قوربانی كەئەوەش چارەسەر نیەو سكی خەڵك بە بەكارهێنانی هێز تێرنابێت بەڵكو دۆخەكه‌ ئاڵۆزتر دەبێت,بەڕای من ئەو هۆكارانە وایان كردووە  خۆپیشاندانەكان كاریگەریان كەمتربێت گشتگیرنەبوونی خۆپیشاندانەكان و تاكو ئێستا نەبۆتە سەرتاسەری ,و خاڵێكی تریش نەبوونی ڕابەرایەتیەكی وگونجاوە ئەوەی هەیە عەشوایی و بێ بەرنامەییە , بەڵام لە هەموو حاڵەتێك دابە بڕوای من  ئەگەر چارەسەری گونجاو بۆدۆخە لەلایەن دەسەڵاتەوە نەدۆزرێتەوە داخوازیەكان بەهەند وەرنەگیرێت بێباكانە تەماشای بارو دۆخەبكریت ئەوە داهاتوویەكی گەش چاوەڕوانمان ناكات و ئەوكاتە هەموان زەرەر دەكەن و چارەسەركردنی ئەستەم دەبێت .

ئێستا نیوز :تاچەند باوەڕتان وایە هەڵبژاردنی پێش وەختە  لەعێراق ئەنجام دەدرێت , ئایا چاوەڕێ‌ دەكرێت دۆخی عێراق باشتر بێت ؟

مامۆستا ئەحمەد: هەرچەندە بەپێی یاسای هەڵبژاردنی نوێ‌ وبڕیاری ئەنجوومەنی نوێنەران دەبێت لە ناوەڕاستی ئەم ساڵ دا  هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت , بەڵام بە ڕەچاوكردنی بارو دۆخی ئاڵۆزی عێراق و سەروەرنەبوونی یاساو بوونی هێزو میلیشیای مەزهەبی و دەستوەردانی ئیقلیمی و نێو دەوڵەتی  و ئامادەنەبوونی ئامرازەكانی ئەنجام دانی هەڵبژاردنێكی دیموكراسی و جێگەی باوەڕ لە عێراق دا بێشبینی ئەوە ناكرێت لەكاتی خۆی دا هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت , دۆخی عێراق ناسەقامگیرە لە ڕووی سیاسی و ئابوریەوە بۆیە هەڵبژاردن زەمینە سازی دەوێت  بەبێ‌ ئەو زەمینە سازیە ئەستەمە هەڵبژاردنێكی پاك و بێگەرد بكرێت , باش بوونی دۆخی عێراق ئەستەمە لەنێو ئەو هەموو بارگرژیانەی تێی كەوتووە .

ئێستا نیوز: وەك حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان چالاكی و ڕۆڵ و پێگەی خۆتان لە سنوری پارێزگای سلێمانی چۆن دەبینن؟

 مامۆستا ئەحمەد : حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان  وەكو حزبێكی چەپی كوردستانی و خاوەن خەباتێكی دوورو درێژو نەپساوە لەباشوری كوردستان سەرەڕای بوونی ئاستەنگەكانی سەر ڕێگای لەخەباتی خۆی بەردەوامە بەڕەچاو كردنی بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتمانی و چینایەتی لەگەڵ دۆخەكه‌ هەڵسووكەوت دەكات , پەیوەندیمان لەگەڵ لایەنە سیاسیەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە ئاستێكی باش دایە و لەهەموو ئەو كەمپین و چالاكیانەی كە داكۆكی لە بەرژەوەندی گشتی دەكەن و داوای ژیانێكی شایستەو باشتر بۆخەڵك دەكەن بەشدارین , لەسەر  هەڵوێستی نەگۆڕی خۆمان دژی تەدەخولی هەرێمی و داگیركاریەكان بەردەوامین , لەگەڵ چارەسەركردنی كێشەكانین لەنێوان لایەنە كوردیەكان بەشێوازی گفتووگۆو ڕەچاوكردنی بەرژەوەندی نەتەوەكەمان و پاراستنی قەوارەی هەرێمی  كوردستانین , لەخەباتی یەكسانی ژن و پیاوونەهێشتنی تووندو تیژی ڕەگەزی  بەردەوامین و هەمیشە داوای ئەوەمان كردووە دەبێت ژیانێكی شایستەو سەربەرزانە بۆهاووڵاتیان فەراهەم بكرێت و دژی بەرتەسككردنەوەی ئازادیەكان بووین .

چاوەڕوانی کوردی تورکیا لە سەرۆک بایدن چییە؟

سیبه‌ل هۆرتاش

حیزبە سیاسییەکانی کورد لە تورکیا بەوپەڕی وریاییەوە چاوی هیوایان بڕیوەتە سەرۆک کۆماری بایدەن.

کوردەکانی تورکیا بە گەشبینییەکی وریایانە کاردانەوەیان پیشان دا بەرامبەر سەرکەوتنی جۆ بایدن جێگری سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا، بەو هیوایەی سیاسەتەکانی ئیدارەی نوێی ئەمریکا تورکیا ناچار بکات ڕوانگەیەکی ئاشتیخوازانەتر سەبارەت بە کورد بگرێتەبەر، ئەوەش پاش ئەو کەمترخەمییەی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر پەلامارە بەردەوامەکانی تورکیا لە دژی گرووپە کوردییەکان لە نێوخۆی تورکیا و لە سوریا لە خۆی نواند.

یەکێک لەو لایەنە هیوادارانە بریتییە لە پارتی دیموکراتی گەل (HDP) کە لایه‌نگری کوردی تورکیایە و سێیەمین حیزبی سەرەکییە لە پەرلەمانی ئەو وڵاتە. HDP بووەتە ئامانجی سەرەکی پەلامارەکانی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە ڕەوتی سەرکوتکردنی نەیارانی سیاسیی لەو وڵاتەدا چونکە سەدان ئەندامی ئەو حیزبە و لەوانە سەلاحەدین دەمیرتاش یەکێک لە هاوسەرۆکانی ئەو حیزبەی زیندانی کرد.

هیسیار ئۆزسۆی جێگری هاوسەرۆکانی HDP بۆ کاروباری دەرەوە، سەرهەڵدانی گەشبینییەکی وریایانەی لە نێو کوردەکاندا سەبارەت بە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا پشتڕاست کردەوە و ڕەخنەکانی بایدنی سەبارەت بە نەرمی نواندنی ترامپ بەرامبەر بە ئەردۆغان وەبیرهێنایەوە.

بایدەن لە کۆتاییەکانی ٢٠١٩ بە دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزی ڕاگەیاند “ئەردۆغان دەبێ باجی هەڵوێستەکانی بدات… پێم وایە ئەوەی ئێمە دەبێ بیکەین ئەوەیە ئێستا ڕوانگەیەکی جیاواز لەو بگرینە بەر… ڕوونیشیکردنەوە کە ئێمە لە پێگەیەکداین کە ڕێگایەکمان لەبەردەستە بۆ نزیکبوونەوە لەو کوردانەی کە دەیانویست لە پەرلەماندا بەشدار بن”.

هەروەها بایدن ڕەخنەی لە بڕیارەکەی ترەمپ گرت سەبارەت بە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا و چرا هەڵکردن بۆ ئوپەراسیونی سەربازی تورکیا لە دژی هێزەکانی سوریای دیموکرات (SDF) بە ڕابەرایەتی کوردەکان لە تەشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٩ کە گورزێکی گەورەی دا لە دەستکەوتە نیشتمانییەکانی کوردەکان لە سوریا. هەروەها بایدن وتی “دوایین کارێ کە دەتوانم بیکەم ناچارکردنییەتی بەوەی سەرنج بداتە کوردەکان”.

یەکێک لە یاساناسەکانی HDP بە ئەلمانیتۆری وت “ئەوە ڕاستە، ئەگەر بایدەن سەرۆک کۆمار بوایەت، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پاشەکشێی بە هێزەکانی خۆی [لە عەین ئەسەد] نەدەکرد… نەک هەر لەبەر هاوسۆزی بۆ کورد، بەڵکو بە هۆی ئەوەی بایدن پیاوی دامەزراوەکانە و هەموو دەزگا ئەمریکییەکان دژی بڕیاری کەشانەوەی سوپای ئەمریکا بوون”.

تورکیا هێزەکانی سوریای دیموکرات [گرنگترین ئەکتەری هاوپەیمانێتی دژی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بە سەرۆکایەتی ئەمریکا] وەک درێژکراوەی پارتی کرێکارانی کوردستان (پ.ک.ک) دەبینێت، واتە ئەو گرووپە چەکدارەی کە لە ساڵی ١٩٨٤ تا ئێستا شەڕی ئەنقەرەیان کردووە و لە لایەن بەشێکی زۆر لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە بە ڕێکخراوەیەکی تیرۆریست دادەنرێن.

کوردەکانی سوریاش هەستێکی هاوشێوەیان هەیە. مەزلوم کوبانی فەرماندەی هێزەکانی سوریای دیموکرات لە سەرەتای مانگی تەشرینی دووەم لە دیمانەیەکدا بە ئەلمانیتۆری ڕاگەیاند ڕەنگە سەرکەوتنی بایدن “ببێتە هەوێنی گۆڕانکاری لە ڕەفتاری ئەنقەرەدا”.

سەرەڕای ئەوە، ئەو گەشبینییە سنووری خۆی هەیە. زۆر کەس و لەوانە ئۆزسۆی لەو بڕوایەدان کە ئیدارەی بایدن ڕێگەخۆشکەر نابێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لە عێراق یان سووریا.

نازانرێ ئایا پشتیوانی بایدن دەبێتە هۆی گۆڕانکارییەکی کتوپڕی لە سیاسەتەکانی ئەردۆغان سەبارەت بە گرووپە کوردەکان لە نێوخۆدا یان نا، بە تایبەت بە لەبەرچاوگرتنی هاوپەیمانێتی بەردەوامی حیزبی دەسەڵاتدار (AKP) لەگەڵ پارتی بزووتنەوەی ناسیونالیست و گرووپە ناسیونالیستەکانی تری نێوخۆی تورکیا.

پلانی دەستپێشخەری ئاشتیی حیزبی دەسەڵاتدار بۆ چارەسەرکردنی پرسی دەیان ساڵەی کورد لە ڕێگای دیالۆگ لەگەڵ پ.ک.ک کە ئێستا ئیتر لەناوچووە، لە سەردەمێکدا دەستی پێ کرد کە بایدن جێگری سەرۆک کۆماری ئەمریکا بوو. بەڵام تا کاتێ ئەم هاوپەیمانێتییە ناسیونالیستە هەڵنەوەشێتەوە پێناچێت دەستپێشخەرییەکی نوێ بۆ ئاشتی بێنێتە ئاراوە.

بەو حاڵەش، ئۆزۆسۆی بڕوای وایە کە بە پێچەوانەی ترەمپ، بایدن لە ڕووی کەسایەتییەوە توانای هەیە بۆ هەوڵدان و چارەسەرکردنی کێشەی کورد. ئەم گەشبینییە لە پەیامی پیرۆزبایی HDPدا بۆ سەرکەوتنی بایدن خۆی دەنوێنێ.

هاوکات گرووپە کوردەکانی تر، گومانیان هەیە لەوەی کە سەرۆک کۆمارێکی نوێ لە کۆشکی سپی بە شێوەیەکی ئوتوماتیکی ببێتە هۆی گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا.

لەتیف ئاپۆزدێمیر سەرۆکی پارتی ماف و گەلی کورد (HAK-PAR) لە دیمانەیەک لەگەڵ ئەلمانیتۆر دەڵێ “بە ڕەچاوکردنی سرووشتی پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا-ئەمریکا، گونجاو نییە وا بیر بکەینەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەناکاو پشتی کورد دەگرێت لە دژی ئەنقەرە”.

ئاپۆزدێمیر ئەوەشی وت ” هەندێ بایدن وەک هیوایەکی نوێ دەبینن، بەڵام ئێمە بەو شێوەیە نایبینین”، هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو چاوەڕوانیانەی کە گوایە ئیدارەی بایدن پشتی کورد و نەیارەکانی تر لە تورکیا دەگرێت ناواقێعین”.

سەیرە کە کورد کامالا هاریس بە هۆی باکگراوندی هەموجۆرەی کە لە ژیانیدا هەیبووە بەسۆزتر لە بایدن دەزانن. ئاپۆزدێمیر ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات “کامالا هاریس هیوایەکی زیاترم پێ دەبەخشێ”.

ئەوەشی گوت کە داوا لە ئیدارەی نوێی ئەمریکا دەکەن بۆ ئەوەی یارمەتی چارەسەرکردنی کێشەی کورد لە ناوچەکە بدات. وتیشی “ناکرێت چیدی کێشەی کورد پشتگوێ بخرێ… ئێمە داوای لێ دەکەین هاوکاری کورد بکات”.

مستەفا ئوزچەلیک سەرۆکی پارتی ئازادی کوردستان (PAK) لەگەڵ ئەوەدایە کە سەرکەوتنی بایدن بووەتە هۆی سەرهەڵدانی هیوایەک لە نێو کورد. ئوزچێلیک بە وەبیرهێنانەوەی ئەوەی کە بارزانی بایدنی وەک “دۆستی نەتەوەی کورد” وەسف کردووە و هەڵوێستی سەرۆک کۆماری نوێی ئەمریکا سەبارەت بە کوردەکانی سوریا ڕایگەیاند بە پێچەوانەی سیاسەتی دەمدەمی ترەمپ، بایدن بە شیوەی سەقامگیرتر سیاسەت دەکات.

ئوزچێلیک وتی ئەنقەرە دەبێ بگەڕێتەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و پ.ک.ک دەبێ چەک دانێ بە مەبەستی گەیشتن بە چارەسەرێکی سیاسی بۆ کێشەی کورد لە تورکیا کە چەندین دەیە درێژەی هەبووە. ئوزچیلیک بە ئەلمانیتۆری وت ” چاوەڕوانی ئێمە لەم گۆڕانکارییە دیالۆگێکی سیاسی نوێیە لە نێوان کورد و تورکیا بە دەستپێشخەری ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەمریکا بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی سیاسی… ئێمە چاوەڕوانی سیاسەتێکی نوێ دەکەین لە سەرۆک کۆماری هەڵبژێردراو. ئێمە چاوەڕوانی پشتیوانی لێ دەکەین بۆ چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد”.

بە وتەی ڤاهاپ کۆسکۆن کە مامۆستای یاسایە لە زانکۆی دیکڵ لە پارێزگای دیاربەکر کە زۆرینەی کوردن، ڕەنگە گۆڕانکارییە ئیقلیمییەکان کاریگەرییان هەبێ لەسەر سیاسەتی نێوخۆیی تورکیا. کۆسکوم بڕوای وایە شەڕ لە دژی داعش یەکێک لە ئەولەوییەتەکانی ئیدارەی نوێ دەبێ لە چەند مانگی داهاتوودا.

کۆسکون بە وەبیرهێنانەوەی ئەوەی کە واشنتۆن هێزەکانی سوریای دیموکرات بە ئەکتەرێکی سەرەکی لەو شەرە دادەنێ، پێی وایە کە ڕەنگە ئیدارەی نوێ پەیوەندی نزیکتر لەگەڵ گرووپە کوردەکانی سوریا دامەزرێنێت.

کۆسکون بە ئەلمانیتۆری وت “ئیدارەی ئەمریکا ماوەیەکی زۆرە بە دوای ئەو سیاسەتانەدایە بە مەبەستی تێگەیشتنێکی بنەڕەتی لە نێوان قەوارەی کوردی سوریا و تورکیا… بەو حاڵەش، ماوە ببینرێت کە چۆن کەشوهەوایەکی سیاسی نوێ کە چارەسەری پرسەکانی ئاسایش لە تورکیا و سوریا بکات دێتە ئاراوە… تا تێگەیشتنێکی بنەڕەتی لەو بوارەدا بەدی نەهێت، پێ ناچێت سیاسەتی نێوخۆیی تورکیا گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ بە خۆوە ببینێت”.

کۆسکون باسی ئەوەی کرد “شەڕی نێوخۆیی سوریا بووە هۆی هەڵوەشانەوەی پرۆسەی ئاشتی” و هەروەها ڕایگەیاند کە تورکیا کوردەکانی سوریا وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی خۆی دەبینێ. کۆسکون دەڵێ گۆڕانکاریی و داینەمۆی ناوچە شانسی زیاتری هەیە لە گۆڕانکارییە نێوخۆییەکان بۆ وەگەرخستنەوەی پرۆسەی دیموکراتیک لە تورکیا””.

کۆسکون لە کۆتایی قسەکانیدا وتی ” ڕێککەوتنێکی گونجاو لەگەڵ کوردەکانی سوریا گۆڕانکارییەکان لە سیاسەتی نێوخۆی تورکیادا خێراتر دەکات”.

سەرچاوە: ئەلمانیتۆر

http://www.nuche.net/

 هەموو دونیا بەپێی فەلسەفە ریفۆرم و سیاسەت بكات، چەوسانەوە كۆتایی پێ نایەت

بەردەوامبوونی ململانێ لەگەڵ هێزی گەورەتر لەمرۆڤ، ستایلێكی تری خۆكوشتنە

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی سێیەم

 سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر لە بەشی سێیەمی گفتوگۆكەماندا قسە لەسەر بەشێك لە ژیان و ئەزموونی سیاسی خۆی دەكات و هەروەها تیشك دەخاتە سەر چەمكی سیاسەت لەدیدی (ماكیاڤیللی و كانت)ەوە، پێی وایە ئەوەی لەیەكتریان جودا دەكاتەوە، تەنها ئەخلاقە.

دەقی گفتوگۆكە

پرسیار: وێڕای ئەو چەندین كتێبە ئەدەبی و فیكریانەت كە بەچاپت گەیاندوون، پێم وابێ كتێبت ئامادەیە بۆ چاپ لەبارەی یادەوەرییەكانتەوە، باس لە چالاكیەكانی خۆت دەكەیت بەناوی شكست، تێیدا ئاماژەت بە ئەزموونی رۆژنامەوانی و ئەدەب و فیكر و بزوتنەوەی چەپ..هتد كردووە، وێستگەی ئەزموونی سیاسیت چۆن و لەكوێوە دەستی پێكرد؟

سمكۆ محەمەد: هەڵبەتە من پێشتریش هەر خەریكی خوێندنەوە و نووسین بوومە، لەپەنای سیاسەت، كاری ئەدەبی و رۆزنامەوانیشم كردووە، رۆژنامەوانیش تەنها بۆ ئەوەبوو كە رووبەڕێك بۆ ئازادی فەراهەم بكەم، ئەوەی كە ویستومە هەموو شتەكان ببەمەوە سەر سیاسەت بەرمەبنای ئەوە بووە كە لەژێر كاریگەری قوتابخانەی ماتریالیزمی دیالیكتیكی بووم و لەوێشەوە سیاسەتم وەك هونەرێك لەبەرچاو گرت و گرنگیم پێدا و بوو بەیەكێك لەئەولەویەتی كار و بیركردنەوەی من، جگە لەمەش نەوەی ئێمە هەم نەوەی بەرهەمی جەنگ بوو ژیانی لەگەڵ ئەو جەنگانەدا بوو كە بەناچار دەژیا و بوو بەسیاسی، هەم بۆخۆی بارگاوی ببو بەسیاسەت و هەروەها ژیان و چالاكی شێوەیەك بوو لەهەڵوێست، هەڵبەت لەبەر ئەوەی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئێمە جیاوازی هەبوو لەو فەزایەی كە بۆ گەنجی دوای هەزارەی سێهەم رەخساوە، بۆ نموونە مەسەلەی هاتنی تەكنۆلۆژیای بەپەلە و بەهرەمەندبوونی گەنج لەهەموو بوارەكان و چاوكرانەوەیان بەرووی دونیا، لەمەش بترازێ‌ رەنگە هەندێ‌ كەس لەنەوەی ئێمەش هەبوون دووربوون لەسیاسەت، بەڵام ئەوە تێگەیشتنی من و هاوڕێكانم بوو كە لەدەرەوەی سیاسەت هیچ ئینسانێك نایكڕێت، چونكی ئەوە ئێمە نیین سیاسەت هەڵدەبژێرین بەڵكو ئەوە سیاسەتە پەلكێشمان دەكات و ناچارمان دەكات یاری تێدا بكەین، بەلەبەرچاوگرتنی پەیوەندیی راستەوخۆ و ناراستەوخۆی بەواقیعی ژیانی ئینسانەوە هەیە، مومكین نییە دوور كەوتنەوە لێی، بەم پێوەدانگەش بێت تێدەگەین كە سیاسەت پانتاییەكی گەورەی داگیركردووە لەژیانی ئینساندا، من لەم راستایەدا لەنێو هاوتەمەنەكانی خۆم و ئەو نەوەیەی كە لەگەڵمدا ژیاوە، وەك كەسێكی جیا لەوان بیرم كرددۆتەوە، ئەمەش بووە مایەی سەر ئێشە بۆم و چەند جار  لەساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكان لەسەر سیاسەت زیندانی كراوم لەسەردەمی بەعس و لەدوای راپەڕینیشەوە، بەڵام بۆمن مایەی خۆشحاڵی بووە، چونكی توانیم دوورتر رەهەندەكان دیاری بكەم لەهەر شتێك كە بمەوێت قسەی تێدا بكەم و ئەزموونی بكەم، بەشێكی دیكەی ئەوەی من ئارەزووم كردووە هەم سیاسی و هەم رۆژنامەنووس و نووسەر بم, ئەوەبوو كە خەڵكی شارێكم هەمیشە لەكێبەركێی جیاوازدا ژیاوە، مەبەستم لەشاری كەركوكە، سابا ئەو كێبەركێیە ناسیونالیستی بێت، یان ئینتەرناسیونالیستی. هەڵبەتە پێشتر ناكامڵ بووم، ئەو پێكەوە ژیان و جیاوازی قبوڵكردنەی كە ئێستا خەریكم بیری لێدەكەمەوە, ئەوكات وەها نەبووم, ئێستا بەلەبەر چاوگرتنی ئەو میتۆدە فكریانەی لەئەوروپاوە گەیشتونەتە ئێمە یارمەتی داوم كە وردتر لەجاران بیر بكەمەوە، بەم شكڵە هەوڵمداوە ئەو كتێبانەی كە لەبارەی یاسای سیاسەت و زانستی سیاسیدا هەیە كەڵك وەربگرم و جیایان بكەمەوە و كەمێك دوور بكەومەوە لە كاڵفامی و بیری خاو, یان وەهمی سیاسی مۆدێرن، هەر بۆیە بەشداریم لەدامەزراندنی چەند گروهێكی سیاسی كردووە، پێشم وابووە ئەگەر رۆشنبیری بەش بەش بكەین سەرەنجام لەنێو سیاسەتدا كۆدەبنەوە، هەڵبەت بەلەبەرچاو گرتنی ئەو هەلومەرجەبوو كە سۆڤیەت لەئارادا بوو كێبەركێی دوو سیستمی سیاسی و دوو جەمسەری ژیانی سیاسی لەنێو كۆمەڵگەكاندا، ئەو باوەی وەرگرتبوو، ئەوكات گەنج لەنێو گروهەكانی كۆمەڵە و ماركسیەكان پەیوەندیان دەگرت و منیش یەكێك بووم لەوكەسانەی بەبێ‌ لەبەرچاو گرتنی ئیدیۆلۆژیا دەقەكانی ماركسم و ئەنگڵس و بیرمەندەكانی دیكەم دەخوێندەوە و ئیلهامم لێوەردەگرتن، ئەمەش بەو پێوەدانگەی كە لەبیری ئەرستۆ و دواتریش ماكیاڤیلی و كانت هەبوو، چونكە بۆم دەركەوت كە دوو ئاراستەی فكری هەیە لەسیاسەتدا، فكری ماكیاڤیللی یە بەپێی ئەخلاقی كار ناكات، هەرچی فكری كانتی یە كە بریتییە لەپەیوەست بوون بە ئەخلاقەوە، بۆیە ئەوەی ئەو دوو بیرمەندە لەیەكتر جودا دەكاتەوە، تەنها چەمكی ئەخلاقە لەسیاسەتدا، بەهەرحاڵ بیری پۆستمۆدێرنە ئەگەرچی كاریگەری لەسەر من نەبووە، بەڵام بەخوێندنەوەی قوتابخانەی فرانكفۆرت و پاش فراكفۆرتییەكان و هاتنی رەوتی فكری لەلایەن ئالان تۆرین و ئالان بادیۆ و پیتەر برۆكەر و هتد، تەواو بەم بیرمەندە مۆدێرنانەوە سەرقاڵ بووم، تاكو تێبگەم بەدیماگۆجیەت قسە نەكەم، چونكە ئەم زاراوەیە لەساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكان زۆر باو بوو، بەتایبەتی بە ماركسییەكانیان دەگوت خاوەن بیری دیماگۆجی، منیش هەوڵمداوە ئەوە بزانم بۆچی سیاسەت و سیستمەكان هەوڵی ریفۆرم دەدەن و كەڵك لەبیری ئینتەرناسیۆنالیستی وەردەگرن، تاكو منیش لەرووی فكرییەوە كەڵك لەوە وەربگرم لەدوالیزمەكان كە بیرمەند و پێغەمبەرەكانی مێژووی كۆمەڵگەی بەشەری و بیر لەوانە بكەمەوە، لەوە تێگەیشتم كە رۆشنبیری كەڵەكەبوونی مەعریفە و ترادسیۆنەكانی كۆمەڵگە بووە لەمێژودا.

هەموو چەمكانەی لەسەرەوە باسم كردن، هەمیشە كاریگەریان لەسەرم داناوە و لەگەڵمدا هاتوون و گەشەی كردووە, بەڵام سەر بەیەك قۆتابخانەی بیركردنەوە بوومە و لەدڵەڕاوكێدا نەژیاوم، ئەویش بیری ماتریالیزمییە، ئەوەش كە بەدەوری ئارەزووەكانی خۆمەوە نەبووم و خەریكی بیركردنەوە بووم لەسیاسەت مەنفەعەتی گشتیم زیاتر لەبەرچاو دەگرت، لەوەی مەنفەعەتی خۆم لەبەرچاو بگرم كە ئێستاش وەها بیردەكەمەوە, سەرەتای گەنجێتیشم هاوڕێكانم هاندەدا كە دەسەڵاتەكان ئەوەیان دەوێت گەنج روو لەسیاسەت نەكەن و هەرزەكارانە هەڵبسوڕێت, ئەمە لەسیاسەتی بەعسدا بەرۆشنی دەركەوتبوو و هەوڵی دەدا هەرچی زیاتر گەنج لەسیاسەت دوور بخاتەوە بەبیانووی ئەوەی بەدەوری ئارەزووەكانی خۆیانەوە بن نەك سیاسەت، ئێستاش دەسەڵاتەكانی دونیا هەمان بیركردنەوەیان هەیە و پشتگیری لەو بیرۆكەیە دەكرێت لەنێو بەناو رۆشنبیراندا، یان بە بیری لۆكاڵی و وەرزش و تەكنۆلۆژیای نوێ‌ و بە فیلمی ئاكشن و هتد خەریكیان دەكەن.

پرسیار: باشە بەوپێیەی تەمەنێكت لەناو فیكر و سیاسەتدا گوزەراندووە و دەكرێ بڵێین هەر بەو هۆیەشەوە ناوبانگتان پەیداكردووە، دەمەوێ بپرسم دوای هاتنی مۆدێرنە پەیوەندیی ئایدۆلۆژیا و فەلسەفە چووە چ ئاستێكەوەو تا چەند لە خزمەتی یەكتر بوون؟      

سمكۆ محەمەد: بائەوە لەبیر نەكەین كە لەبەردەمماندا مێژوویەك هەیە پێمان دەڵێت" لەهەر سەردەمێك و قۆناغێكدا شێوەیەك مامەڵە كراوە لەتەك ئینساندا "مەبەستم لەقۆناغە یەك لەدوای یەكەكانە، كەڵك وەرگرتن لەم نەسیحەتە فكرییە لەوێدایە كە قۆناغەكانی كۆمەڵگەی بەشەری راستییەكی هاشا هەڵنەگرە، قۆناغەكانی دایك سالاری و كۆیلەیەتی و فیودالیزم و دواتریش لەكێبەركێیەكی بەردەوامدا هاتنی سیستمی سەرمایەداری و ئێستاش سیستمێكی نوێی پۆست سەرمایەداری بەردەوامی بەم شێوە سیاسەتە داوە. بەڵام ئەوەی كە(فۆكۆ یاما) باسی لێوە دەكات و دەڵێت" مێژوو كۆتایی پێهات" لەراستیدا ئەم موناقەشەیە هێگڵ لەسەردەمی خۆیدا كردی و پاشان ماركس هات و رەخنەی لەو دیالیكتیكە گرت و گوتی" ئێمە كەڵكمان لەدیالیكتیكی هێگڵ وەرگرت، بەڵام ئەو میتۆدە لەسەر سەر راوەستابوو، ئێمە هاتین لەسەر پێی خۆی رامانوەستان"، دواتر لەسەر فەلسەفەی سیاسی قسەیەكی دیكە دەكات و دەڵێ‌" ئێمە كارمان ئەوەیە دیالیكتیك بیخەینە سەر پێی خۆی كە ئەمە كاری فەلسەفەیە و پێشتر فەلسەفە ئەم وەزیفەیەی وەرنەگرتبوو، بۆیە ئێمە ئەوەمان زیاد كرد كە فەلسەفە كاری گۆڕینی واقیعی ژیانە، نەك وێناكردنی كارەكانی رابردوو"، هەر وەك ئەوەی بۆ سەلماندنی بیانووەكەی گوتی" مێژوو لەسەر پشتی رابردووەكان راوەستاوە" ئەمانە وتەی فەلسەفی ماركسن و هیچ رۆشنبیرێك ناتوانێ‌ نكوڵی لێبكات و كەڵكیشی لێوەرگیراوە، جگە لەوەش فۆكۆ یاما مردنی مرۆڤی لەفەلسەفەی نیچەوە وەرگرتووە و هەڵاوگێڕی كردۆتەوە، جگە لەمانە شتێكی نوێی نەگووتوە، ئەلێرەوە تێزەكەی فۆكۆ یاما هەڵدەوشێتەوەو ناتوانێ‌ جێكەوتە بێت، بۆیە من ئەو پێشەكیەم هێنایەوە بۆ دوالیزمییەتی ریفۆرم یان توندوتیژی، لەبەر ئەوەی ئیدیۆلۆژیاش لەو سەروبەندەدا كە پێشتر كار بەئایدیۆلۆژیا دەكرا، راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بێت، خراپ كەڵكی لەفەلسەفە وەرگرتووە و كردوویەتی بەجۆرێك لەئایین، هەر بۆیە من لەو بڕوایەدام ئەگەر هەموو دونیا بەپێی فەلسەفەش ریفۆرم بكات و بەفەلسەفە سیاسەت بكات، بەپێچەوانەوە چەوسانەوە كۆتایی پێ نایەت، بەشێكیشی ئەو ئیشكالیاتەیە كە مرۆڤی ناچار كردووە و پاشان پاشگەز بێتەوە لێی، مادام ئێمە لەبەردەم مەوقیعەتێكی سێ جەمسەرین واتە (پێش رووداو، كاتی روداوو، پاش رووداو)، كەواتە دانانی ئەم زەمەنە ئەزموونمان بۆ دەكاتە سەنگی مەحەك، لێرەوەیە نیازمان بەلێكۆڵینەوەیەكی سیاسییە كە لەقوتابخانەی ماتریالیستی دیالیكتیكدا زیاتر كاری لەسەر كراوە و رۆشنتر كراوەتەوە، هەر لەوەی كە ئەم بیرە پێ لەسەر هیومانیزم دادەگرێت، واتە جێكەوتەكردنی بیری مرۆڤدۆستی لەبەرامبەر مەرگدۆستی، ئەمەیە فەلسەفە و فكر ئەگەر خۆ كوشتنیش هەڵبژێرن، ناهەقی نییە، چونكە بەردەوام كردنی ململانێ لەگەڵ هێزی گەورەتر لەمرۆڤ، ستایلێكی تری خۆكوشتنە، ئەمە بەرمەبنای فكری ماركسە كە موناقەشەی ئینترۆپۆلۆژیا و كۆمەڵناسی كردووە لەسەردەمی ئەبیقۆرسەوە تاهاتنی تێزی نوێ‌ بۆناو كایەی سیاسەت، لەوێوە تێدەگەین كە دابەشبوونی ئینسان بەسەر كۆمەڵگەی جیاواز و نەتەوە و مەزهەبی جیاوازدا، یان ئەو نەریتەی لەپەیوەەندییە كۆمەڵایەتیەكاندا هەیە، یان ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ سرووشتدا ململانێ‌ دەكات، یان هەوڵی بێهودەی ئینسان و رزگاربوون لەمەرگ، بەشێك لەو موناقەشانەیە كە هەمیشە لەنێو فكردا جێگەیان دەبێتە وە و كۆتاییان پێنایەت، هەموو ئەمانە ئایدیۆلۆژیا سنووری بۆدانا و فكری لەو بابەتانە قەتیس كرد، ئەمە جگە لەوەی فكری موزەیەف ئەو دونیابینیانە دەیگۆڕێت بەئاراستەیەكی دیكەدا دەیبات، ئەگەر خوێنەر هۆشیار نەبێت ئەو كێشانە دەدۆزێتەوە كە ئایدیۆلۆژیا چ زیانێكی گەیاندووە، ئەمەش مێژوو لەگەڵ خۆیدا باریهێناوە.

بۆیە كەس ناتوانێ‌ (ئیتنیك، مەزهەب، ترادیسیۆن) بەگشتی لەبیری ئینساندا وەدەرنێت، كەوابوو مێژوو شتەكان و دیاردە جیاوازەكان دیاری دەكات، ئەو بەش بەش كردنەی ئینسانیش راستییەكی هاشا هەڵنەگرە، ئەگەرچی هیگڵ مێژوو وەها پێناسە دەكات و بەكوڕی زەمەنەكەی خۆی لەقەڵەمدەدات، بەڵام لەشوێنێكی تردا دەڵێت "ئەوەی كە لێوەی فێر نابین خودی مێژوو خۆیەتی" بەڵام ماركس ئەم ئیشكالیاتەی لەبیری ئینساندا رزگار كرد و وەڵامی پێدایەوە و دواتر حەتمیەتی بۆدانا، من پێموایە یەكێكە لەئیشكالیاتە فەلسەفیەكانی ماركس بۆمێژوو لەوەی مەرگ بۆ سەرمایەداری دەداتە دەست خودی سیستمەكە خۆی كە ئێستا ئیتر دوای تێپەڕبوونی سەدەیەك زیاتر وەها دەرنەچوو، ئەو لێرە كە باس لەبیری سۆسیالیزم دەكات بەوە گرێیدەدات كە نەهێشتنی چەوسانەوەی نەتەوەیی و چینایەتی سەرەتا لە نەهێشتنی نەتەوەی سەردەست بەسەر نەتەوەی ژێر دەستەوە هەڵدەوەشێنێتەوە و ترادیشنەكان وەكو خۆی تەماشا دەكات كە هەندێ‌ لەبیرمەندان خراپ كەڵكیان لەكۆمۆنیزم وەرگرتووە, گوایە ماركسیزم و سۆسیالیزم دژی نەتەوەخوازیە كە بەبڕوای من پێچەوانەكەی راستە، ئەگەر ئەو باسەی ئێستا دونیای سەرقاڵ كردووە و ناوی كۆڤید 19 یە، گرێی بدەم بە ستایلێكی تری كۆمۆنیزم كە دەستكردی خودی سەرمایەدارییە، هەڵەنیم، چونكە ئەو حەتمییەتەی كە ماركس و ماركسییەكان باسیان دەكرد، ئێستا سەرمایەداری هاوچەرخ خەریكە خۆی پراكتیكی دەكات بەسەر گرووپە بچووكەكانی خوار خۆیەوە، بۆ ئەوەی تەمەنی درێژبێت و بمێنێتەوە وەكو تارمایی، هەڵبەتە ئەمە پێویستی بە ئارگۆمێنتی نوێ‌ هەیە تاكو وڵامی پرسیارەكەی دوای ئەمە بدرێتەوە بۆچی خۆی خۆی دەكوژێت، بەوپێیەی كە سەردەمی ئێستا، سەردەمی ئارگۆمێنتە بۆ ئاشكراكردنی تەكتیكی سیاسی پۆست سەرمایەداری هاوچەرخ.

پرسیار: وتەیەكی دینیس دیدیرۆ هەیە كە دەڵێت" پێشتر و نەبووە فەیلەسوفێك پیاوێكی ئاینی بكوژێت لەكاتێكدا پیاوانی ئاینی زۆرێك لە فەیلەسوفانیان كوشتووە، ئایا لەمڕوانگەیەوە ئایدۆلۆژیا بیرۆكەیەكی بكوژە یان لەكۆتاییدا پاڵنەرە بۆ كوشتن، لەكاتێكدا فەلسەفە بیرۆكەیەكی خۆشەویست و ئاشتی ئامێز بووە؟      

سمكۆ محەمەد: بەرلەوەی باس لە ئایدیۆلۆژیا بكەین، دەبێ‌ باس لەرۆشنگەری و قبوڵكردنی جیاوازی بكەین، چونكە سیستمی كەنیسە و قەشەسازی لە رۆژئاوا، تەنها ئایدیۆلۆژیا نەبوو، بەڵكو سیستمی سیاسی بوو، بەوپێیەی جگە لەقەبوڵ نەكردنی ئایینەكانی تر و كەلتوورەكانی تر، تەواو فەزای سیاسی و فەرهەنگیشی خنكاندبوو، دیدرۆ یەكێك لەو بیرمەندانە بوو كە لەهەوڵی دەقشاكاندنی ئەو سیستمە و ئەو بیركردنەوەیە بوو كە بە دیماگۆجییەت ناسرابوو، واتە تاك بیری و بیرتەسكی و بیری بەستوو، هەڵبەت ئەم دیاردەیە دواتر بەیەكێك لەنەخۆشیە سایكۆلۆژییەكان لەقەڵەمدرا، بەهاتنی سەدەی هەژدە، ئیدی رۆشنگەری گەشەی سەند، پێشڕەوانی ئەم بوارەش بریتی بوون لە ڤۆڵتێر  و جان جاك رۆسۆ كە رەوتی رۆمانسیزمیان بەئایینەوە گرێدەدا، بەلایەنی كەمەوە جێپەنجەیان بەسەر گۆڕینی عەقڵی كەنیسەوە دانا، لەوانەش بەرهەمە ناسراوەكەی رۆسۆ بەناو پەیمانی كۆمەڵایەتی بوو، ئەمە بەشێكی لەژێر كاریگەری دینیس دیدرۆ بوو، بەڵام دیدرۆ هەتا لەژیاندا مابوو بەهۆی توندوتیژی دەسەڵاتی كەنیسەوە كە كوشتنی فەلسەفە یەكێك بوو لەو ئەركانە، هیچ كتێبێكی بەچاپ نەگەیاند، تەنها ئەو گفتوگۆیانە بوو كە لەبارەی ئایین و ئیلحاد و ماتریالیزمەوە قسەی لەسەر دەكرد، لەوانەش موناقەشەكردن بوو لەسەر سیستمی پاشایەتی و كەنیسە و كەسایەتی مارشاڵ ی ئەو سەردەمە، چونكە فەرانسە لەكاتی خۆیدا سیستمەكەی پاشایەتی بوو، ئەمەش بەوهۆیەوە بوو كە سیستمەكە بەرادەیەك گوتاری زاڵ كردبوو، تائەو ئەندازەیەی كە لەژیانی كۆمەڵایەتی و ئەدەبیشدا رەنگیدابۆوە، هەڵبەت ئەمە دوای مردنی كاریگەری هەبوو بۆ سەر رۆشنگەرەكان، بەڵام دەبێ‌ ئەوەشمان بیرنەچێت كە ئایدیۆلۆژیا بەشێكی تر بوو لەكێشەی رۆشنگەری، بەوپێیەی هەتا كاتی دابڕانی فەلسەفی دوای كارڵ ماركس، ئایدیۆلۆژیا یەكێك لەرێگرییەكانی بەردەم فەلسەفە بوو، بێگومان لێرەوە رەخنەی راستەقینە و دیالیكتیكی دەستیپێكرد، چونكە هەموو ئەو بیرۆكانەی بۆ دەربازبوون لە میحنەتی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و سیاسی هەبوون، هیچیان دابڕانی راستەقینە و بێ‌ كەموكوڕی نەبوون بە فیورباخیشەوە كە دانەری فكری ماتریالیستیە، بەهیگڵیشەوە كە دانەری دیالیكتیكە، بۆیە قسە لەسەر رەخنە دەكەم وەكو ئەوەی پێشووتر باسمان كردووە، چونكە دەركەوت بەبێ‌ رەخنە هیچ سیستمێك ناتوانێ‌ ژیانی سیاسی ئاسایی وەربگرێت، یان هیچ نەبێ‌ جیاوازی و قەبوڵكردنی ئەویتر وەكو واقیع تەماشا بكات، لەراستیدا مەسەلەكە تەنها ئایین نییە، بەڵكو ئیدیۆلۆژیای توندئاژوو، لەئایین خراپتر و دوژمنكارانەتر مامەڵەیان كردووە لەگەڵ فەیلەسوفەكان و بیرمەندەكان، چونكە ئەوان هەرزی فكری و فەلسەفە و ماتماتیكیان نەدەكرد، بۆ نموونە ئەم نەریتە درێژەپێدەری قەناعەتی دەسەڵاتێك بوو لەیۆنانەوە سەرچاوە گرتبوو، ئیدی ئەو سیستمە تاكو شكستی هێنا یان تاهاتنی مارتن لۆسە كە ریفۆرمی ئایینی كرد، دەیان كەسی وەكو سوقرات و گالیلۆ و كۆپەرنیكۆس و گرامشی و ترۆتسكی و دواتریش حەللاج و سوهرەوەردی و هتد هاڕی. ئەمانە تەنها جیاوازی فكرییان لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی و فكری هەبوو، ئەگەرنا خەتاكە تاوان نەبوو بەڵكو فكری نوێ‌ بو لەدژی سیستمی ئایینی و كەنیسە، بۆیە لەشوێنێكی دیكە ئەگەر بەرگریكردن نەبێ‌ لە ئایدیالیزمی كۆنەپەرستانە، ئایدیۆلۆژیا بەتەنها چەمكێكی نەرێنی نەبووە، بەڵكو ئایدیۆلۆژیا بەشێك بوو لەو هۆكارانەی كە زەمینەی بۆ كرانەوە سازكرد.  

پرسیار: بەدەر لەم گفتوگۆیە، دیدی ئێوە لەبەشەكانی پێشووتری چاوپێكەتنەكانمان، وادەردەكەوێت لەگەڵ تەوژمە فكرییە مۆدێرنەكاندا گرفتت هەبێ‌، دەپرسم روانینتان بۆ نەزمی نوێ چۆنە كە بەگڵۆبالیزە ناوزەد دەكرێت. ئایا ئەم چەمكە لەكوێی فیكری سیاسیدا خۆی دەبینێتەوە، یان روونتر بڵێم تا چەند نوێیە لە فیكری سیاسیدا؟

سمكۆ محەمەد: ئەگەر تەماشای فكری سیاسی بكەین لەسەر دەستی بیرمەندانی سەدەی نۆزدە هاتۆتە ئاراوە، پێشتریش وەكو باسم كرد لەسەر دەستی بیرمەندی پێشەوای رۆشنگەری بووە كە هەم كاری دابەشكردووە و هەم گۆڕینی شوێنی ئینسانی گۆڕی لەگوندی بێ‌ ئاگاوە بۆ شاری فراوان و پێشكەوتوو، بۆ نموونە گەشەی تەكنۆلۆژیای سەرەتایی و تەلارسازی و شێوەی خوێندن و كەرەستەی نێوماڵ و بیركردنەوە بەڕووی دونیادا بەشێوەی فراوان و هتد، دواتر كانت و پاشان هیگڵ قسەیان لەسەر كردووە, دواتر ماركس لەمانیفێستدا ئاماژەی پێداوە ئەو دەڵێت" وەختێك دێت سیستمی سەرمایەداری هێند پڕ دەبێت بەناچار سەرمایەگوزاری دەخاتە دەرەوەی جوگرافیاكەی خۆی و ئێق دەكاتەوە" ئەمە رێك ئەو مانایەمان دەداتێ‌، هەروەك ئەوەی بەشێك لەناوەڕۆكی گڵۆبالیزەیشن پێناسە دەكات و جۆرێك لە پێشبینی بوو، گەشەی تەكنۆلۆژیا و بازاڕ و گۆڕینی چەمكەكانە بەئاراستەیەكی دیكەدا كە دیسان بازاڕی فكرییە و كۆمەك بەبازاڕی ئابوری دەكات و لەوێشەوە بازاڕی سیاسەت، بەڵام ئێستا لەچەمكێكدا بچوك كراوەتەوە.

ئەوەتا دەوڵەتانی جیهان كۆمپانیاكانی خۆیان لەدەرەوەی خۆیان كار پێدەكەن، نموونەش بەگەڕخستنی تەكنۆلۆژیا سەربازی ئێرانە كە لەلایەن وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیاوە بەدەستیهێناوە وەكو یابان و چین و كۆریاو ئەڵمان و هتد. هەرچی ئەوروپایە كۆمپانیاكانی خۆیان دەفرۆشتەوە بەدەوڵەتانی بێبەرهەمی وەكو تایڵاند و تایوان و مالیزیا و نیپاڵ و توركیا و كەندا و هتد. ئامریكا لەوڵاتانی تازە پێگەیشتووی وەكو لیتوانیا و ئەرمینیا و ئۆزبەكستان و هتد، ئەم رەوشە لەبازاڕ كە بەشێكە لەگڵۆبالیزەكردنی جیهان لەكەندەدا و ئەمریكای لاتینش هەیە، بۆ نموونە كۆمپانیا نێونەتەوەییەكان بەناوی نەتەوەی وەهاوە دەكرا كە كەمترین كەسیان ماوە، تەنانەت ترادیسیۆنە رەسەنەكانی خۆشیان بیرچۆتەوە كەچی زیندو دەكرێنەوە، لەبەرامبەر ئەوەشدا نەتەوەكانی تر پشت گوێ‌ دەخرێن، ئەم مۆدێلە لەسیستمی بەناو بازاڕی ئازاد لەگڵۆبالیزەكردنی دونیاوە سەرچاوەی گرتبوو، ئەمەش جۆرێكی تری جەنگی بازاڕ بوو كە لەهاتنی سیحرێك دەچێ‌، سەرلەهەڵدانی تەكنۆلۆژیای نوێ‌ و زیرەك و هاتنی چەمكی نوێ‌ بۆ ناو سیاسەت و بەرقەراركردنی مۆدێلێكی نوێ‌ بۆ داگیركاری وڵاتان لەلایەن ئەمریكا و بەریتانیا، بەهەماهەنگی كردنی هێزە نێودەوڵەتییەكانی تری ئەوروپا و شەرعیەتدان بەو مۆدێلە سیاسییە بەناوی جیهانگەراییەوە. خواردنی سامانی نەتەوەكانی تر و بێ‌ بەهاكردنی بەها ئینسانیەكان و تێكەڵكردنی ترادیشنەكان و پێكهێنانی دەوڵەتی كۆمەڵگەكان و نەهێشتنی مۆدێلی دەوڵەتی نەتەوەیی سەلمێنەری ئەو راستیەن، ئەمە خراپتر بوو لەجەنگی دووهەمی جیهانی كە بەرهەمی مۆدێرنە بوو، هەروەك هانا ئارێنت لەكتێبی (بنەماكانی تۆتالیتاریزم) باسی دەكات، من پێموایە ئێستا ئیتر جارێكی تر سەردەمی كۆیلەیەتی گەڕاوەتەوە، بەڵام لەفۆڕمێكی تردا، بۆ نموونە ئەگەر لەسەردەمی فەراعینەكاندا و لەسەردەمی یۆنانی و رۆمەكاندا, كۆیلە دەبوایە هاوڕەگەزەكەی خۆی بكوژێت تاكو ئازاد بێت و كاری سەپێنراوی بەزۆری پێنەكرێت، ئێستاش ئینسان بەناچار لەبەر ئەوەی ئابوری سنوردار كراوە لێی، ئاوهاش كاتی بۆ سنوردار كراوە و بەشێوەیەك لەشێوەكان كۆیلەی بازاڕ و سیستمی ئێستایە كە لەتەلەفونی ئایفۆن و گالاكسی و لە تیپی تۆپی پێ‌ لەنێوان بەرشەلۆنە و ریاڵ مەدرید و تیپەكانی دیكەی ئینگڵستان و ئیتاڵیا و ئاڵمان و هتد، بۆیە دانیپێدا بنێین یان نا، جۆرێكی تری كۆیلەیەتی گەڕاوەتەوە، ئەوەش كە پێی دەڵێن مافی مرۆڤ، ئەم  سیاسەتەی كە لەمەحفەلی سیاسیدا بۆتە باو، جۆرێك لە دووفاقیەتی سیاسییە كە ئەمریكا و بەریتانیا سەرقافڵەكەین، ئەمەش یەك ستراتیژی هەیە كە هەرچی هەیە بەنەفعی سیاسی و ئابوری ئامریكا و وڵاتانی زلهێز دەگەڕێتەوە كە چاویان بڕیوەتە رۆژهەڵات كۆتایی پێبێت، ئەمانە بەشێكن لەو فەزا فكرییەی كەمن لەگەڵیدا كۆك نیم و جێگەی رەخنەی منە، بەڵام چەند رەواجی هەیە و چەند لەكاتی ئێستا وەردەگیرێ‌ ئەوە شتێكی ترە، بەڵام فكری كۆنكریتیی نییە وەكو ئەوەی لەشكڵی تەشییر هەوڵی ناوزڕاندنی ئەو جۆرە جیهانبینیە دەدرێ‌.

پرسیار: پێشتر باسی فۆكۆ یامات كرد و بەشێوەیەك جوابی تێزەكەییت داوەتەوە، ئەی سەبارەت بەتێزی سامۆئیل هینتگتن كە پێیوایە ئەم چەرخە چەرخی پێكدادانی شارستانیەتەكانە، ئایا ئەمە مانای جەنگی گروپە بچووكەكانی كۆمەڵگەی بەشەرییە وەكو هەندێك دیمەنی ئەو سیناریۆیەمان لە بۆرما و یەمەن و عێراق و هتد بینی؟.

سمكۆ محەمەد: هەڵبەت هینتگتۆن یەكەم جار ئەم بابەتەی لە گۆڤارێكی ئامریكی بڵاوكردەوە كە ناوی  Forn avearz، ئەمە رەتدانەوەی تێزەكەی فۆكۆ یاما بوو، باس لەبەردەوامبوونی جەنگی سارد دەكات گوایە كۆتایی پێنەهاتووە، ئەم جەنگە دەبێتە هۆكارێك لەنێوان نەتەوە و دەوڵەتە بچووكەكان، دواجار باو بوو بخوێنرێتەوە شتێكی تازەیە هاتووە، بۆیە من ئەم تێزەم لەپەنا تێزەكەی فۆكۆ بەتەواوی خوێندۆتەوەو لەكێشەی فكرەكانیش تێگەیشتم مەبەست لەم ئامانجە چییە و ئەم پێشبینییە نالۆژیكیە چییە، ئەوكاتیش هەردوو بیرۆكەكە بەوەهمی فكری سیاسیم داناوە و نووسینم هەیە لەسەری و لەمیدیای ئەوكات بڵاوكراوەتەوە، چونكە بەبڕوای من هەردووكیان بەیەك تێڕوانین تەماشای دونیایان دەكرد.

د.فوئاد مورسی كتێبێكی هەیە بەناونیشانی (الراسماییە تجدد نفسها) ئەو پێش ئەوان كتێبەكەی نووسیوە و پێش ئەوانیش وەڵامی ئەو ئیشكالیاتانەی داوەتەوە كە پێشبینی وەها دەكرا، لەتێزەكەیدا كە (دار عالم المعرفە) بڵاوی كردۆتەوە دەڵێ‌" سەرمایە بەهۆكار بەردەوامبوونی گەشەی ئابوری و تەكنۆلۆژی و نوێكردنەوەی هێزی بەرهەمهێن، جارێكی تر پەیكەرەی ئابوری خۆی دەگۆڕێت و دایدەڕێژێتەوە، هەروەها لەگەڵ هەموو ئایدیایەكدا دەتوانێ‌ خۆی بگونجێنێت و كەڵكی لێوەربگرێت، دەتوانێ‌ ئینسان شەیدای شتێكی سیحراوی بكات كە ئەویش پارەیە، بۆیە دەتوانێ‌ خۆی نوێ بكاتەوە، هەروەها لەقوڵایی خۆیدا بیردەكاتەوە و ئەلتەرناتیڤی بۆ هەموو حاڵەت و دیاردە و كێشە و گرێكانی بەردەمی پێیە، دەشتوانێ‌ دژەكانی خۆی لەناو ببات، چونكە بەتاك جەمسەری ماوەتەوە ئەم سیستمە، كەوابوو تێڕوانینەكانی د.فوئاد لەبەرامبەر هەردوو تێزەكەی فۆكۆ و هینتگتن، بیرۆكەكەی نوێبوونەوەی سەرمایەداری، تەنانەت لەلای چەپەكانیش جێكەوتە بوو، كەوابوو هەر ئەو ئامانجە بوو كە هەوڵیاندا تێزەكانیان كە بۆیان نووسرابوو، خوێنەر بەیەك ئاراستەدا ببەن، سەرەنجام خەڵكیان تووشی وەهمی تێگەیشتن كرد لەم چەرخەی ئێستا كە هەر زوو رەوایەوە.

لەگەرمەی پرسی بزووتنەوەی تەبشیریدا كە لەناوچەكە زۆر چالاك ببوون و خەڵكێكی زۆر بەهۆی هەڵڕژانی پارەوە ببوون بە كریستیانی، لەساڵی 1997 ستیڤن كە راوێژكاری فەرهەنگی دەسەڵاتدارێتی ئەوكاتی بێل كلنتۆن بوو، لەهۆتێل تاوەری هەولێر دابەزی بوو، بەسوتفە بینیم و لەرێگەی موتەرجمێكەوە، موناقەشەی ئەوەم لەگەڵ كرد تۆ وەك بەرپرسی یەكەمی ئەم بزوتنەوەیە پێتوایە لەكوردستانێك كە زۆرترینیان موسڵمانن، دەتوانن رێگە خۆش بكەن بۆ ئەوەی خەڵك ببێتە مەسیحی یان ئەمە سەرهەڵدانەوە و وەبیر هێنانەوەی دەقی تەوراتە لەكۆمەڵگەیەكی وەك كۆمەڵگەی كوردستان و هێنانەوەی جولەكەیە لەشوێنێك كە پێشتر تیا ژیاون و یادەوەریان جێهێشتووە و رەنگە موڵكیشیان هەبێت، ئەو ئینكاری ئەو رایەی منی كرد و گوتی" تەبشیریەت تەنها خوداناسییە و هیچی تر لەرێگەی ئینجیلەوە" هەروەها پرسیاری ئەوەم كرد ئایا ئەو تێزەی هینتگتن سەردەگرێت كە گوایە چەرخی پێكدادانی شارستانییەتەكانە، ئایا بە مەسیحی بوونی كوردی موسڵمان ململانێی شارستانی درووست نابێ‌، وەڵامەكەی زۆر بە سادەیی و نەخێربوو، لەو موناقەشەیە بۆم دەركەوت كە ئەو تێزەش تەنها سەرقاڵكردنی خەڵكە و هیچی تر، بۆم دەركەوت دیسان نەخشەیەكی نوێ‌ هەیە بۆ هەڵوەشانەوە و لێكترازانی شیرازەی كۆمەڵگەو لەپیرۆز دەركردنی شتە پیرۆزەكانی ئەو كۆمەڵگەیانەی ژێردەست و خاوەن دەوڵەت نیین.

بەبڕوای من ئەوەی ئێستا هەیە ململانێی شارستانیەتەكان نییە، بەڵكو كاڵكردنەوەی ترادیشنە جیاوازەكانی كۆمەڵگەیە و تاڕادەیەكیش بێ‌ بەهاكردنییەتی، هەروەك چۆن زۆربەی شتەكانی دیكە بە بوونی ئینسانیشەوە بێبەها كراون لەبەرامبەر پارەدا، بۆ نموونە خۆئێستا لەئەوروپا زیاتر لەترادیشنێك و مەزهەبێك و ئایینێك و ئیتنێك پێكەوە دەژین. ئەگەر بەقسەی هینتگتن بوایە دەبوو ململانێكە لەئەوروپاوە دەست پێبكات. ئەم تێزە جێگیر نەبوو، تەنها مەسجێكی سیاسی بوو ئەگەر كاری پێكرا، دەبێ‌ خاوەن ترادیشنە توندڕەوەكان خۆیان ئامادە بكەن، وەكو ئەوەی لەعێڕاق و سوریا و لیبیا و یەمەن و بۆرما و بەشێك لە سودان درووست بوو بەڵام دواتر ئەم دیاردەیە لەگەڵ گواستنەوەی بەرژەوەندییە ئابورییەكانی سیستمی سەرمایەداری و جێگیربوونی لە ئاستێكدا، سیناریۆكە بەرەو كۆتایی دەچێت.

پرسیار: كەوابوو ئینسان بەپێی بیركردنەوەی نوێ‌، لەوە دڵنیابێت كە ئەو تێزانەی باس كران، بۆ نموونە جیهانگەرایی هەموو شتێك هەڵدەڵوشێت، یان هیچ كولتوورێك لەجێگەی خۆی نامێنێ‌، مادام لە رۆژئاوا فرە كولتوورین؟.

سمكۆ محەمەد: دەبێ‌ كەمێك رابمێنین لەبەردەم ئەم دۆخەی كە پاشماوەی سەرمایەداری كلاسیكی و جیهانگەراییە، دواتر دەركەوت جیهانگەرایی واتە العولمە، ئەمركە بوو، بۆچی؟، لەبەر ئەوەی بابەتەكە تاك رەهەند نییە، بەڵكو فرە رەهەندە، ململانێكانی كۆن چەند دژواربوون، جەنگەكان چەند قورس بوون، كۆڵۆنیالیزم چەند غەدار بوو، هیچیان نەیانتوانی بەسەر سرووشتی مرۆڤدا زاڵبن و ماكی هۆشیاری لەرێگەی پراكتیككردنی تێزێكەوە كۆتایی بە ئینسان بهێنرێت، بۆ نموونە سەرهەڵدانی پڕۆژەی (گات) لەساڵی 1994 و دوای نەمانی بلۆكی سۆڤیەتی كۆن دەستبەكار بوو، هەڵبەتە ئەم پڕۆژەیە كورتكراوەی رێكەوتننامەی نێودەوڵەتی گۆمرگ و بازرگانی یە، ئەویش دوای جەنگی سارد بوو كە كار بۆ ئەوە دەكرا بازرگانی ئازاد بێ‌، نابێ‌ رێگری لەبەردەم بازرگانی نێودەوڵەتی بكرێ‌ و هەموو كارەكانی دەوڵەتان لەرێگەی رێكەوتنەوە بێت، ئەمە بۆ ئەوەبوو كە ئینسان سەرقاڵ بكرێ‌ بە بازرگانی هێنان و هاوردەی كەلوپەل و شمەكی دەوڵەتانی زلهێزەوە، تاكو خۆیان لەبیربچێت كە تێكەڵ بوون بەو فەزا بازرگانییە، لە سیفەی ئینسانییەت دادەبڕێن و دەبن بە كاڵا وەكو كاڵای پێویست، بۆ نموونە قاچاخچێتی بە ئینسانەوە بوو بە كارێكی ئاسایی و بەبەرچاوی دەوڵەتانەوە كە باسیان لە مافی مرۆڤ دەكرد، هەروەها كارێك كرا كە ئینسان و دەوڵەتە بێهێزەكان بچنە ژێر هەژموونی قەرزەكانی سەندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە، تاكو بۆ هەتاهەتاییە تاك و كۆی ولاتەكە و سیستمەكە و قەوارەكەش، لەژێر كۆنتڕۆڵی ئەو سیستمە ئابورییە بن، ئەمە دكتۆر (سەمیر ئەمین) لە كتێبی (فی مواجهە ازمە عصرنا) باسی كردووە، هەڵبەتە بیرمان نەچێت رۆشنبیری باویش لەو سەردەمەدا وەكو تەوژمێكی ناكامڵ هاتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپای رۆژهەڵات و بەشێكی زۆری ئاسیا، هەموو بیركردنەوەیەكی هونەری و ئەدەبی و فەرهەنگی بەگشتی، كەوتنە ژێر ئەو هەژموونە فكرییە و ئینسان لەبیركرا، بەڵام ئەوەی كە دەسەڵاتیان بەسەریدا نەشكا، ئەوەبوو كە نەتوانرا جەوهەری ئینسان بگۆڕن تەنها فۆڕمەكەیان گۆڕی، ئەوەی كە مایەوە ئینكاری ئینسان بوو لەوەی رەخنەی لەو سیستمە نائینسانییە گرت، ئەمە بوو بەڕەوتێكی فەرهەنگی بۆ تێگەیشتن لە زانستە مرۆڤایەتییەكان، رائیدی ئەم فەرهەنگەش (جۆرج گۆسدۆرفە) كە دواتر یۆرگن هابرماس و لەمدواییەشدا سلاڤۆی ژیژاك و پیتەر سڵۆتردایك و ئالان تۆرین و چەندی تر درێژەیان بەو رەوتە دا، ئێستاش رەخنە لەو سیستمە دەگرن كە خەریكە بەناوی عەقلانیەت و بەناوی ئازادی سیاسی و ئازادی بازرگانیەوە دژی هەموو بەهاكانی ئینسان مامەڵە دەكەن، كەوابوو ئەو مادام جیهان شتێكی حەتمییە، دەبێ‌ ژیانیش حەتمی بێت، كە ژیان حەتمی بوو، گۆڕینی سیستم و تیۆرە دژە بە بەهاكانی ئینسانیش تەمەنیان درێژنابێت.

       

شاخەوان خەیلانی بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی ئیماراتی: ڕەوشی تەندروستی شاری هەولێر زۆر ترسناکە

ئەحمەد زێباری

ڕێژەی مردن بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە هەولێر گەیشتووەتە 559 کەس بەپێی ئامارێکی وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێمی کوردستان ، بەڕێوەبەری نەخۆشخانەیەکی ئەو شارەش پێی وایە رەوشەکە زۆر مەترسیدارە و ئەوەی کە ڕوودەدات شتێکی گەورەیە ئەگەر بەو شێوەیە بروات لەوانەیە ڕێژەی مردن زیاتربێت.

لە وتووێژێکدا لەگەڵ دەنگی ئەمەریکا دکتۆر شاخەوان خەیلانی بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی ئیماراتی لە هەولێر گووتی" رەوشی تەندروستی شاری هەولێر زۆر ترسناکە ئەگەر بەو شێوەیە بروات لەوانەیە ڕێژەی مردن زیاتربێت، بەرەو وەرزی سەرما دەرۆین لەوانەیە ڤایرۆسەکانی وەرزی و نەخۆشیەکانی تریش کە هەوکردنەکانن کە لە زستان و سەرما تووشی مرۆڤ دەبن لەوانەیە لەگەڵ ئەو ڤایرۆسە تێکەڵاویەک پەیدا بکەن و ببێتە هۆی گیان لەدەستدانی خەڵک، ڕەوشەکە زۆر بە مەترسیدار دەزانم و ڕەشبینیش نیم بەلام ئەمە ڕاستیەکانن و ئەوەی کە ڕوودەدات شتێکی گەورەیە، لە نۆرینگەکان کە دکتۆرەکان دەرمانی زیاتر دەنوسن لەلای هەموو خەڵکێک ئاشکرایە کە تا ئێستا کۆرۆنا چارەسەری بۆ نەدۆزراوەتەوە، ئێمە یارمەتیدەرین بۆ ئەوەی بتوانین نەخۆشەکە لەسەر پێی خۆی بهێڵێنەوە و ڤایرۆسەکە بەسەری زاڵ نەبێت چارەسەر لای ئێمە دەرمان و ئۆکسجین و ئەو پێداویستیانەی ڕۆژانەیە کە لە چاودێری چڕن و ئاگاداربوونە لە نەخۆشەکان، کۆرۆنا چارەسەری بۆ نەدوزراوەتە بەڵام چارەسەری یارمەتیدەر هەیە بۆ مرۆڤ تا بەسەر ئەو ڤایرۆسە سەربکەوێت."

سەبارەت بە پێدانی دەرمانێکی زۆر بە تووشبووانی کۆرۆنا

بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی ئیماراتی لە هەولێر دەڵێت" لە لای ئێمە پرۆتۆکوڵێکی دیاریکراوهەیە ئەو پرۆتۆکوڵە لە لایەن رێکخراوی تەندروستی جیهانی و وەزارەتی تەندروستی حکومەتی عێراق و وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێمەوە هاتووە ئێمە تەنها جێبەجێی دەکەین لەگەڵ ئاگاداربوون و پێویستی ڕۆژانەی نەخۆش، لە دەرەوەی نەخۆشخانەکان یان لە نۆرینگەکان کە دکتۆرەکان دەرمان و چارەسەری زیاتر دەنووسن لای هەموو خەڵک ئاشکرایە کە تا ئێستا چارەسەری کۆرۆنا نەدۆزراوەتەوە."

لە میانەی وتووێژەکەدا لەگەڵ دەنگی ئەمەریکا دکتۆر شاخەوان خەیلانی بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی ئیماراتی لە هەولێر ڕایگەیاند: لای ئەوان شوێن نەماوە بۆ وەرگرتنی نەخۆش تەنها نەخۆشخانەی رزگاری ئێستا نەخۆشی کەمە ئەویش دەیانەوێت نەخۆشخانەی رزگاری بگەیەننە ئاستی ئەوەی کە کۆرۆنا نەمێنێت و خزمەتگوزاری پێشکەش بکات، ئەگەر هاووڵاتی یان نەخۆش لە ماڵەوە نەهێتە نەخۆشخانە ئەوان ناتوانن بچنەوە ماڵەوە بە زۆر بهێننە نەخۆشخانە لەوانەیە ئەو دەنگۆیەی کە لەناو خەڵکدا هەیە کە لە نەخۆشخانەکان خزمەتگوزاریەکە بەو شێوەیە نییە و وەک پێویست نەخۆشەکان چارەسەر ناکرێن یەکێک بێت لە هۆکارەکان بۆیە خەڵک کەمتر نەخۆشەکان دەهێنێتە نەخۆشخانە حکومیەکان.

داهێنان نیازی بەپشتگیری كردن نییە, وەك چۆن دەقی مردوو پێویستی بەتەڵقین نییە

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی 2

سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر لەبەشی دووەمی چاوپێكەوتنەكەیدا دەربارەی داهێنان و نوێگەری قسەدەكات ، پێی وایە  داهێنان ئەو شتەیە كە هێشتا نەهاتۆتە بوون، نوێگەریش بەزارەكی دزەی كردۆتە نێو ئەدەبی كوردی، هاوكات تیشك دەخاتەسەر سلبیاتی هاتنی جهانگەرایی و گەشەی تەكنۆلۆژیا بۆ كۆمەڵگە دواكەوتووەكان، كەدەرگایەكی فكری و تەكنۆلۆژی كردەوە, ئیدی شتێك نەما بە ناوی داهێنان جگە لەنوێگەری.

دەقی گفتوگۆكە

پرسیار: وێژە بۆ خۆی جۆرێكە لە كێشە، روونتر بڵێین فاكتەری پشێوی نانەوەیە، كە كێشە نەمێنێ ئیتر ئەدەبمان بۆ چیە، لەكاتێكدا ئەو فەزایەی كە تێیدا ژیان دەكەین، زەمەنێك تێیدا ئەو گفتوگۆ و بۆچوونانەی لەسەر دیالكتیكی ئەدەبی و گەشەی فیكری و ئاڵوگۆڕە مەعریفییەكاندا گەنگەشە دەكرا، تا ئاستێك گەرموگوڕی تێدابوو، بەڵام بە هاتنی جیهانگەرایی، پێتان وانییە دۆخەكەی بەرەو ئاقارێكی نەرێنی بردووەو چەمكەكەی زیاتر كەم بەها كردووە؟

سمكۆ محەمەد: تەواوی ئەو داخوازی و ئەو كەرەستانەی كە لەسەدەی رابردوو لەتەواوی كایەكاندا هەبوو, ئەو موناقەشانەی كە لەسەر گەشە و هەڵدانی فكری و ئاڵوگۆڕە مەعریفییەكاندا لەئارادا بوو, ئەو نهێنی و سیحرانەی كە لەدەقێك یان كارێكی هونەری كۆما ببوون, ئەو پێوەرانەش كە بۆ جیاوازی و شتە لەیەكچووەكان بەشێوەیەكی ئەندازەیی هەبوون, ئێستا ئیتر بەهاتنی چەمكی جهانگەرایی و پاش جیهانگەراییش كە ژیانی پڕ كردووە لەگرێی دەروونی، بەشێوەیەك لەشێوەكان بۆ دونیا و بۆ كۆمەڵگە دواكەوتووەكان بەتایبەتی, خەریكن سادەتر و كاڵتر دەبنەوە, وەختێك تەكنۆلۆژیا بەهێنانی ئامێرە سیحرییەكانی, وەكو ئینتەرنێت و تەوژمی سەتەلایت و تەلەفۆنی دەستی كردە دیاریەكی ترسناك, ئیتر دەیان دەرگای جۆراو جۆری فكری و تەكنۆلۆژی كرایەوە, بەكردنەوەی ئەو دەرگایانەش, شتێك نەما بەدەقی زۆر جدی و سیحراویشەوە, رێگەمان پێبدات موناقەشەی داهێنانی لەبارەوە بكەین, بەڵكو موناقەشەی ئیستاتیكی لەبارەوە گەرەكە, چونكی ئیستاتیكا دۆزینەوەی ئەو كۆدانەی لەنێو ئەو كەرەستانەی كە خۆیان هەن و دەقی پێ‌ دەخوڵقێنرێ‌, لەوانەش زمان و كولتوور و نەریت و هتد.

پرسیار: باشە ئەی بۆچی لای زۆرێك لە ئەدیبان داهێنان بووەتە گرێیەكی دەروونی، بەداوی چەمكەكەدا ئەڕۆن و پێی ناگەن، ئایا ئەو چەمكە تا چەند فاكتەر بووە بۆ بەرهەمهێنان و گەشەی ئەدەبی، وەك مەعریفە، یان ئاماژەیەكی نیگەتیڤە.. لەبەرامبەر پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە مەعریفیەی كە لە ئەنجامی دەستبەتاڵی هەیانە، بەدیوێكی تردا ئایا خۆدزینەوە  نییە لەواقیع ؟

سمكۆ محەمەد: من بڕوام وایە داهێنان ئەو شتەیە كە هێشتا نەهاتۆتە بوون, یان بەمانا دۆڵۆزیەكەی داهێنان وەكو فەلسەفەی و فەلسەفەش بەرهەمهێنانی چەمكە، ئەمە لەكاتێكدا تازەگەری ئەو چەمكەی پەراوێزخست و مەسەلەی شوناس و سەربەخۆیی ئەدەبی كردە بابەتی مشتومڕی فكری، لەگەڵ ئەوەشدا كەس نییە نەزانێ‌ سڵێمان پێغەمبەر گوتویەتی" هیچ شتێك نوێ‌ نییە لەژێر ئاسماندا" ئەمە مانای ئەوەمان ناداتێ‌ كە تازەگەری یاخوود نوێكردنەوە نامێنێ‌, چونكە ئەم ئەرگومێنتە هەریەك لەهۆركهایمەر و ئەدۆرنۆش لەكتێبی دیالێكتیكی رۆشنگەری باسیان كردووە و رەتیدەكەنەوە، ئەوان باس لەو دەقانەش دەكەن كە لەسەردەمی یۆنانەوە تاكو ئاڵوگۆڕی سیستمی سیاسی رۆژئاوا هاتنە ئاراوە، پشكیان هەبووە، نموونەی ئۆدیسیۆس و هتد دەهێننەوە كە بەشێكن لەرۆشنگەری، ئەوان باس لەمرۆڤ و سرووشت و ململانێكان دەكەن، باس لەرەخنە و هەردوو زاراوەی (ئۆپژێكت و سۆپژێكت) دەكەن كە چۆن خراپ كەڵكی لێوەرگیراوە، چونكە تیۆرەی زانستی بریتییە لەو تیشكە رەخنەییەی ئاراستەی هەقیقەتە زانستییەكان دەكرێن كە لەپەیوەندیدا بەو گشتەی لەناویاندان، هەر ئەوەی كە پێشتر لەلایەن گشتە كۆمەڵایەتییەكانەوە نەخشەیان بۆ كێشراوە.

هەڵبەت من لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا كەمێك كۆك نیم، بەڵام تاڕادەیەك بەخاتری ئەوەی چەمكەكان جارێكی دیكە دەخاتەوە بەر تیشكی رەخنەوە، بۆیە كەڵكی لێوەردەگرم بۆ پێناسەكردنی داهێنان، (جیل دۆلۆز) لەكتێبی فەلسەفە چییە دەڵێ‌ (چەمك خۆی داهێنانە) كەواتە بەپێی ئەو میتۆدە بێت، نەك هەر ئێمە خاوەن داهێنان نیین، بەڵكو دەورو پشتیشمان وەكو فارس و تورك و عەرب خاوەن داهێنان نیین، ئەگەر بەو پێوەرە جیهانییە قسە بكەین، بەوپێیەی خاوەنی هیچ چەمكێك نیین لەوانەی كە لە ژیانی رۆژانەدا بەكاردێن، هەروەها جگە لە(حافزی شیرازی و سەعدی شیرازی) خاوەنی هیچ پنتێك نیین ناوی دابڕانی مەعریفی بێت، ئەوەش كە مەبەست لەدەقی داهێنەرانەیە، دیسان دەیڵێمەوە كە كۆمەڵگە بندەستەكان خاوەنی دەقێكی داهێنان نیین وەكو دەقەكانی دۆنكیشۆتی سێرڤانتس و ئەفسانەی فاوستی گۆتە و كۆمیدیای خواوەندی دانتی و دایستۆفیسكی و هتد، ئیدی ئەم وەهمە لەكوێوە سەرچاوەی گرتووە، مەگەر داهێنان تەنها لەوێوە بەپێوەر وەربگرین كە لەچاو نەخوێنەواری و ئەوانەی كە سەروكاریان لەگەڵ نووسین نییە، ئەو دەقانەی ئێستا بەرهەمدێن تەنها ئەگەر ئیستاتیكایان تیا بدۆزینەوە، ئەگەرنا داهێنان نیین.    

ئەگەرچی تازەگەریش لەكن كۆمەڵگە دواكەوتووەكان, تەنها بەزاراوە و بەقسە دزەی كردۆتە نێو ئەدەبەكانیان, بەڵام داهێنان بەپێی خوێندنەوەی ئیدیالیستی, لەبەرامبەر خوێندنەوەی مەتریالی جۆرێكی تر مامەڵە لەتەك ئەم چەمكەدا دەكات, هەڵبەت بۆ نووسین بەگشتی و نووسینی دەقی ئەدەبی بەتایبەتی, شوێن و كات گرنگی لەدیاریكردنی بەهاكەی دیاری دەكات, ئەو شیعرانەی كە سۆفۆكلیس لەسەردەمی یۆنانیەكان نووسیویەتی و ئەوەش كە داوود پێغەمبەر بەتەمبورێكەوە دەگەڕا و شیعری دەگوت و ئێستا وەكو دەقێكی پیرۆز تەماشا دەكرێ‌, چ شتێكی كەمتر نییە لەشیعری نوێ‌, چونكی رزگاربوون لەكێش و سەروا و كاركردن بەوێنە و زمان, پێشتر كاری بۆكراوە و جێگەیەكی بۆ دڵەڕاوكێ نەهێشتۆتەوە لەم جۆرە موناقەشانەدا, بەڵام ئەگەر بڵێین پێوەرەكان زیاتر بوون لەو هۆكارانەی كە پێشتر پێشمەرجێك بوون بۆ داهێنانی دەقی ئەدەبی، ئەمەیان راستە, چونكی وردەكاری واقیعی ژیانی رۆژانە لەم سەدەیەدا كە تەواوی كۆمەڵگاكان لەیەك كاتدا ئاگایان لەیەكترە, یان بەحاڵێك كۆمەڵگەكان تێكەڵ بەیەكتر بوون و خەریكە لەناو یەكتردا دەتوێنەوە, بەشێكە لەئەو بەهانەیەی كە بوارێكی نەهێشتۆتەوە بۆ جێگیركردنی ئەو زاراوەیەی كە پێشتر خۆمان پێوەی خەریك كردبوو, لەگەڵ هاتنی ئەم سەدەیە كە هەموو سیحرێكی بەتاڵ كردووە بە ئەدەبیشەوە, رووبەرێك لەو رووبەرانەی كۆن هەبوون بۆ پەیدابوون و سەرهەڵدانی فەیلەسووف و خاوەن توانا, ئێستا هەرچی زیاتر تەسك تر بۆتەوە و دیاردەی سەرهەڵدانی فەیلەسوف بەسەرچوو, قوتابخانەی هەڵوەشانەوەگەرایی لەباری ئەدەب بەتایبەتی لای (رۆڵان بارت) و لەكۆی هەموو كایەكانیشدا لەلای (ژاك درێدا) و هێڕمۆنتیكا لەلای (گادامیر), شتێكی نەهێشتەوە لەژێر رەحمەتی ئەو فكرەدا رزگاری بێت, بەوپێیەی كە جیاوازیەكی جەوهەری هەیە لەنێوان تێگەیشتنی نوێ‌ و درووستكردن, بیر تیژی و دەربڕین لەنووسین و لەهەر شتێكی تر, مانای ئەو توانایە نییە كە ئێمە بەچەمكی داهێنان، شیكاری دەكەین, ئەمە لە كاتێكدا كە باس لە هەڵوەشانەوەگەرایی دەكرێت بیرمەندانی فەرانسی هیچ كاریگەرییەكی ئەوتۆی ئەو چەمكەیان بەسەرەوە نییە و كاری پێناكەن.

پرسیار: ئایا ئێستا ئێمە دەتوانین بە پێناسەی رابوردوو مامەڵە لەتەك چەمكە ئەدەبییەكان بكەین، هەروەها بۆچی لە ئیستادا ئیش بەتیوری بەراوردكاری ناكرێت؟

سمكۆ محەمەد: لەكاتێكدا ئێمە خەریكین قسە لەسەر چەمكە فكرییە ئەدەبییەكان دەكەین، كاتێك كە چەمكەكان بۆ خۆیان پێویستیان بە تازەترین خوێندنەوەی قوڵ هەیە، تاكو تێبگەین لەكوێوە سەرچاوەیان گرتووە و بۆچی ماناكانیان ئەو واقیعە ئیدیۆلۆژییە بەرجەستە ناكەن كە تەكنۆلۆژیا ئیدیۆلۆژیای كردووە بە واقیع، ئەمە ئەوەمان پێدەڵێ‌ كە زۆربەی ئەو چەمكانەی وەكو (چەپگەرایی و ریالیزم) كە شیعر، یان دەقە ئەدەبیەكانیان لەچوارچێوەی مانیفێستۆیەكدا قەتیس كردبوو, وەكو مانیفێستەكانی گروپی فازل ئەلعەزاوی و گروپی روانگە و گروپی رەهەندیەكان و گروپی جوایەزی هەولیری و گروپی كفری كە فەرهاد شاكەلی سیمبولەكەیان بوو، هەروەها گروپی نیخازی هەر و هەر لە دهۆك كە موحسین قۆچان و حسن سلیڤانی و عارف حیتۆ بوون، ئەمانە هەموو لەرێگەی مانیفێستەوە بەتەمابوون خویان لەوانی تر جودا بكەنەوە. بەڵام دەركەوت ئەدەب كاری تاكە نەك گروپ.

وجودیەتی سارتەر و كامۆ و كۆڵن وێڵسن، كە لە فەلسەفەكەی كیركەگاردەوە دەستی پێكردووە و قوتابخانەكانی تری نووسین بەتایبەتی شیعر كاری پێكرا, لەكاتی خۆیدا بەجۆرێك لەسیحری داهێنان تەماشا دەكرا و مۆدێلێكی نووسینی پەیدا كردو كاریگەری زۆری كردە سەرمان و هاتە نێو دونیای ئەدەبی كورد, كەچی لەئێستادا نەك هەر كاری پێناكرێ‌, بگرە بۆتە شتێكی كلاسیكیش.

ئەگەرچی ئەدەبی بەراوردكاری مۆدێلێكی بەسەرچووە, لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر نیازمان بوو بەروارد بكەین, ئەدەبی كوردیش وەكو هەر ئەدەبێكی تر كاریگەرییەكی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ئەدەبی دەوروپشتی پێوە دیارە و ناكرێ‌ بەراورد بكرێ‌, چونكی هەوڵدراوە مۆركی تایبەتی پێبدرێ‌ و بەخۆماڵی بكرێ‌, بەڵام سەربەخۆیی وەرنەگرتووە، هەروەك چۆن ئەگەر بەرواردێك لەنێوان دەقێكی ئەمریكی لەشێوەی دەقەكانی ئیلیۆت یان عەزرا پاوەن و لۆركا ی ئەوروپی بكەین, كە یەكێكیان بەناهەق كوژراو ئەویتر دادگاییەكی ناهەق، بەهەر حاڵ رەنگە هەمان شت و هەمان كارتێكردن لەسەر دوو جۆر دەقدا بدۆزینەوە, ئەمەش جگە لەنوێكردنەوەی دەق بەداهێنان ناچێت, رەنگە سیحربازێك لە لەحزەیەكدا بتوانێ‌ لەژێر كڵاوەكەیدا كۆترێك هەڵفرێنێ‌, ئەمەش جۆرە داهێنانێكە، بەڵام ئەم كردەیە زوو دەمرێت و تەمەنی كورتە, هەرچی دەقێكی ئەدەبیە مانەوەی لەنەمریەكەیدایە كە لەراستیدا دەقنووس بۆ نەمری و لەدەست مەرگ رزگار بوونی خۆی دەینووسێت كە ئەمەش ئێستا بەتێڕوانینێكی جهانبینیانە و لۆژیكیانە ناناسرێ و كاری پێناكرێت, چاكتر وایە لەوە تێبگەین كە هەموومان و لەهەموو كایەكاندا خەریكی نەمرین, هەروەك چۆن نەمری كرێكارێك لەدوورست كردنی دیوارێك یان درووستكردنی كەرەستەیەكدایە, ئاوهاش نەمری ئەدیب لەدەقەكەیدایە, بۆیە باشتر وایە ئەدیبی كورد خۆی بەو زاراوانەوە خەریك نەكات و كێشمەكێشی لەسەر نەكات, گرنگ ئەوەیە تاكی ئەدیبی كوردی خۆی لەژێر خەیاڵات و بیركردنەوەی ئەویتر رزگار بكات, سەرقاڵی فكر بن بۆ ئەوەی دەقی سەربەخۆ بەرهەمبهێنن و بەپرنسیپەكانی ئیستاتیكا و چنینەوە كار پێبكرێت, بەو لۆژیكە كار بكرێت دەق لەكراوەیی خۆیدا بمێنێتەوە, سنووری شتە باوەكان و یەقینەكان ببەزێنێ‌. ئیستاتیكا تەنها لە وێنە و زماندا كۆنابێتەوە, مەعریفە بەشێكی تری هێزی ئیستاتیكی دەقە كە زۆر شاعیر یان ئەدیب هەیە سڵ لەمەعریفە دەكەنەوە, یاخوود مەعریفە و عیرفان تێكەڵاو دەكەن, هەڵبەت خۆ یەكلایی كردنەوە لەم پرسە و بەتایبەتی لەرووی فكریەوە, لەوە چاكترە خۆیان سەرقاڵی موناقەشەی شەفەوی، واتە سەرزارەكی بێهوودە بكەن, ئەم دەقە خوڵقاندنە و ئەویتر مردوو, هەڵبەت نەخوڵقاندن یان ئەوەی پێی دەڵێن داهێنان نیازی بەپشتگیری كردنە, نەدەقی مردووش نیازی بەتەڵقینە, بەڵكو ئەوە خوێنەری جددی و رەخنەگری شارەزایە دەتوانێ‌ شیتەڵكاری بكات, بۆیە ئەم خۆ سەرقاڵ كردنە بێ بەرهەمە, لەسەرقاڵ كردنی ئەو خەڵكانە دەچێت كە لەجەهلی نەزانیندا خەریك بوون دەخنكان, وەختێك خۆیان بەپێنج و شەش و حەوت چینی ئاسمانەوە خەریك دەكرد و واتێگەیشتبوون ئاسمان چین چینە, لەبری ئەوەی خۆیان بەخود ناسیەوە خەریك بكەن, وەكو (خەیام) ماندوو بوو پێوەی, كەوابوو مەرج ئەوەنییە نەتەوەیەك لەئەدەبدا داهێنانی نەبێت و وەكو نەتەوەیەكی دواكەوتوو چاو لێبكرێ‌, بەڵام مەرجە نەتەوەیەك خۆی نوێ‌ بكاتەوە و دەقی سەربەخۆی هەبێ‌, یان لانیكەم ئەگەر لە ئەدەبیشدا داهێنان نەبوو لەكایەكانی تردا بەرهەمی هەبێت, یەعنی گەلێكی بەرهەمهێن بێت و بەر سێبەری نەبێت, چاوەڕێی دەستی خەڵك نەبێت.

پرسیار: ئێوە باستان لە هەندێك پڕۆسەی كاریگەری ئەدەب و لاساییكردنەوە كرد، دەكرێ لەسەر ئەم پنتە زیاتر رابوەستن؟

سمكۆ محەمەد: پێشتر بە تیژتێپەر باسی كێشەی لاسایكردنەوەمان كرد كە بۆتە گرێیەكی دەروونی، ئەفڵاتون باسی لاسایی كردنەوە دەكات لە ئەدەبدا و بە داهێنانی نازانێت و بە دابڕانیشی نازانێت، بەڵام ئەرستۆ ئەمە بە دیوێكی تردا دەبینێت و لاسایی كردنەوە بە هونەر دەزانێت و هەندێك لاسایی بە ئیقاع و مۆزیكەوە گرێدەدات، لەلایەكی دیكەوە بە كردەیەكی غەریزی تەماشات دەكات و بە ئسلوبێكی نوێی دەزانێ‌. ئەو هونەر بە ئازادی مرۆییەوە گرێدەدات و پێی وایە خەیاڵگەری مرۆیی جگە لە فراوانبوونەوەی ئەم ئازادییە ناچێتە پێشەوە.

بەڵام من وای دەبینم ئەدەب سرووشتێكی گشتگیری هەیە, بەبیانووی ئەوەی كە ئەم كایەیە بەر لەهەر شتێك, سەرەكیترین خەسڵەتی هیومانیستی بوونیەتی لەگەیاندنی مەبەست و گوتار و ئیستاتیكا, مەبەستمە بڵێم ئەدەب جگە لەپەیامێكی ناڕاستەوخۆی شەرمن بەرامبەر حاڵەتەكان و بەتایبەتی سیاسەت و دەسەڵات, شتێكی تر نییە و جگە لەوەی چێژێكە بۆ ئینسان و هیچی تر, بەهەرحاڵ شتێك كە بەبێ‌ ئاگاهانە نووسرابێت لاسایی كردنەوە ناگەێنێت, چونكە جیایە لەوەی بەئاگاهانە نووسرابێتەوە.

بۆ نموونە دەقەكانی مەحوی و مەولەوی و خانی, نزیكایەتیەكی زۆریان لەتەك دەق و بیركردنەوەكانی حافزی شیرازی فارس و ئەبو نەواس و تەنانەت دەقە كلاسیكیكیەكانی توركیش هەیە، هەروەها عەرەب و ئەوانی تر هەن, ئەدۆنیس زۆر لەسەر شیعریەت و كاریگەریەكان قسەی كردووە, لەو بڕوایەدایە دوو جۆر لاسایی كردنەوە هەیە.

جۆری یەكەم لاسایی كردنەوەی خودە كە لەرابردوودا لەنێو جەرگەی هاوبەشەكانی خۆیدا بەرهەمهاتووە, یەعنی ئەوەی كە لەرابردوودا نووسراوە یان وتراوە, بەستایلێكی تر و لەرێگای كیمیای وشەو هۆكارەكانی تری مقەویماتی دەقەوە خۆی نمایش دەكات، بەڵام عەرەب لەبەر ئەوە جیاوازییان لەگەڵ كورد هەیە، چونكە لەپشت زمان و ئەدەبەكەیانەوە، تێكستی ئایینی هەیە كە ئەگەر لەبەرخاتری دەقە ئەدەبیە داهینەرانەكەش نەبێت، لەبەر خاتری دەقی قورئانییە كە لەسەر ئاستی دونیا سەرقاڵن پیوەی، ئەمەش پشتگیرییەكی ناڕاستەوخۆی زمانە لەنێو دەقدا، كورد خاوەنی تێكستی ئایینی نییە بەزمانی خۆی. 

جۆری دووەمیش لاسایی كردنەوەی ئەویدیە, واتە دەرەوەی فەرهەنگی خودی دەقنووس دەگرێتەوە, هەردوو لاسایكردنەوەكە رەوایەتی هەیە, سەرسام بوون بەستایل و چەمك گەلێك كە نەك تەنها بۆ ئەدەب, بەڵكو بۆ هەموو كایەكانی تر شیاوە و حەرام نییە, بەو پێیەی كە مەعریفە كەڵەكەبوون و تێكەڵبوونی هەموو ئەو كولتوورانەیە كە سەرجەم كۆمەڵگەی بەشەری لەمێژوودا تۆماری كردوون و بەجێی هێشتوون, كەسێك یان كولتوورێك نییە لەخۆڕا و لەشكڵی قارچك و دۆمەڵان هەڵقوڵابێت, یان بەبێ‌ ئەوەی ژیانی لەتەك بەشەردا نەكردبێ‌ و وەحی بۆهاتبێ‌ بەزمانێكی تایبەت, بەڵام دەتوانین بڵێین كەسێك هەیە توانا فەرهەنگیەكانی خۆی لەدەرەوەی چالاكیە باوەكانی كۆمەڵگە, مومارەسەی كایەی ئەدەب و رۆشنبیری دەكات, ئەمەیان راستییەكی تێدایە, هەموو ئەو فكرانەی كە بوونەتە زەخیرەی ئینسان و كاری پێدەكرێ‌, لەئەنجامی بیركردنەوەیەكی بەكۆمەڵە, وەك زەروورەتێك بۆدرێژەدان بەژیان و موڵكایەتی قەبوڵ ناكات, بەڵام ئەدیبێك چەكوش كاری تێدا دەكات و راستی دەكاتەوە بەپێی لۆژیك, ئەمەیە كاردانەوەیەكی تر بەرهەمدێنێ‌, ئەمە بۆ هونەری فۆلكلۆری كوردیش هەمان مانای هەیە كە خاوەنی خۆیەتی و هەروەها خاوەنی خاڵی هاوبەشیشە لەكاتێكی دیكەدا، ئەگەرچی لۆژیكی ئەدەب, لەگەڵ لۆژیكی زانست جیاوازیان هەیە, چونكە لەئەدەبدا كار بە تیۆری ماتماتیكی ناكرێت, بەڵام دیسان ئەدەب بۆ خۆی زانستێكە لەرێگای زمانەوە و ناتوانێ‌ یاخی بێت لەشتەكانی تر, رەنگە بتوانێ‌ پێناسەی شتەكان بەمەجاز بكات, مەجاز بەو مەعنایەی بەكار هێنانی زمانی دووهەم, یان پێدانی فرە مانایی بە وشە یان زاراوە یان موفرەدە و هتد كە لەكۆنتێكستی دەقدا جێی دەبێتەوە، ئەو زمانەی كە جیایە لەزمانی قسەكردنی ئاسایی كە هەر كەسێك كاری پێدەكات, بەڵام دیسان دەقنووس رەنگە بتوانێ‌ وشە بتاشێ‌ هەروەك چۆن ئەم نموونەیە لە كورددا زۆرە, بەڵام ناتوانێ‌ لەو موفرەدانە زیاتر بەكار بهێنێ‌ كە هەر كەسێك بەكاری دێنێ‌, یەعنی سیستمی نووسین لەئەدەبدا, سیستمێكی جێگیر و جێكەوتە چوارچێوە دارە بۆ بەكارهێنانی ئەو موفرەدە باوانەی كە خەڵكی ئاسایش كاری پێدەكەن, بەڵام تەجاوزكردن لەو سیستمە تەنها لەرێگای تازەگەرییەوە و رزگار بوون لەكلاسیكیەتەوە باشتر دێتە بەرچاو, باشە ئایا كەس هەیە نكوڵی لەوە بكات, ئەوەی كە ئێستا تەكنۆلۆژیا شتەكانی بەرجەستە كردووە,  ئاشكرا كردنێكی نوێیە, وەڵامەكە لەلای من نەخێرە, چونكە ئەوە ئاشكرا كردن نییە, وەختێك ئامرازەكانی گەیاندن لەسەردەمێكدا بانگدان بەكوولەكە بوو, ئێستا لەبڵندگۆی پێشكەوتوو بانگ دەدرێ‌, وەختێك ئینسان لەكوخ و دواتر لەخانووی زۆر سادەدا ژیانی دەكرد, ئێستا لەساختومانی باڵا بەرز و ڤێللای سیحراوی, وەختێك ئاژەڵ و گالیسكە هەبوو بۆ گواستنەوەی پێویستەكانی ژیان, ئێستا بەماشینی پێشكەوتوو و میترۆ دەكرێ‌, وەختێك پێشتر كێڵانی زەوی دیسان بەئاژەڵ و تەكنۆلۆژیای سەرەتایی بوو, ئێستا بەماشینی خێرا و دەیان نموونەی تر, ئەمانە خۆ هەمویان لاسایی كردنەوەن، بەڵام لەپانتاییەكی فراوانتر و بەفكرێكی فراوانتر لەدونیایەكی جیاوازتر لەرابردوو كە رێژەی ئینسان لەسەر گۆی زەوی بەبارتەقای ئێستا نەبوو ئێستا گەشەی كردووە, هەڵبەت ئەدەبیش هەر وایە، ئیدی ئەوە زەرورەت بوو كە لەهەندێ‌ باردا جۆرێك لەداهێنان لەكەرەستەكاندا كراوە، یان خێراتر كراوە وەكو ئەوانەی كە ئینسان بۆ ژیانی رۆژانەی پێویستی پێیەتی، بەڵام بەگەشە و هەڵدانی تەكنۆلۆژیا هاتۆتە بەرهەم, دیسانەوە دەڵێم ئەمە دۆزینەوە نییە, بەقەد ئەوەی نوێ‌ كردنەوە و خێرا كردنی هەمان ئامرازە, هەڵبەت ئەدەبیش لەم شتانە بەدەر نییە كە بەشێكن لەپێداویستیە غەریزی و رۆحیەكانی ئینسان, بۆیە شتێك نییە لەدەرەوەی كاریگەری, تەنانەت ئەو دەقانەش كە وەزیفەی موقەدەسیان وەرگرتووە لەزەینی ئینسان و موناقەشەی دیالیكتیكی لەسەر دەكرێ‌.

ئێمە دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە تەنانەت دەقە ئاینیەكانیش لەقۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی تر جیاوازییان هەیە و بەقۆناغی گواستنەوە دەژمێردرێت، واتە شوناس نوێكردنەوە لەرێگەی رۆشنبیرییەوە یان بەهاوچەرخ كردنی ئایین، ئەمە لەئایینی وەسەنی و میترایی و مەسیحی سەردەمی بەر لەرۆمەكان و ئیسلامیش كە مێژوو بۆمان دەگێڕێتەوە هەستی پێدەكەین، ئەوكاتەی كە جورئەتێك بەخۆمان دەدەین و پرسیارێك دەكەین ئایین چییە؟، ئەوكاتە دەچینەوە سەر كاریگەرییە رۆشنبیری و مەعریفیی و مێژوویی و تەنانەت ئەدەبیەكانیش كە زۆر كەڵكی لێوەرگیراوە، چونكە رۆشنبیری كۆمابوونی مەعریفی گەلانە و دواتر پەرت بووە و لەشوێنێكدا بەشێوەیەك بووە و لەشوێنێكی تردا فۆڕمێكی تری وەرگرتووە، هەرئەوەی لەتەنیشت خۆمانەوە واتە لەتەنیشت كوردستانەوە كە ئێرانە، چەند كاریگەری رۆشنبیری دەبینین لەسەر ئایین و ئاینیش بەپێچەوانەوە چەند كاریگەری هەبووە لەسەر ئەدەب، ئەوكاتەی كە ئەسكەندەری مەكەدۆنی ئێران داگیر دەكات رۆشنبیری یۆنانی جێدەهێڵێ‌، بەپێچەوانەشەوە كە ئێران یۆنان داگیردەكات رۆشنبیری جێدەهێڵێ‌، ئەمە بۆ ئیمبراتۆریەتی عوسمانلییەكانیش هەروایە كە هاتونەتە وڵاتانی عەرەب دونیایەك موفرەدەی توركیان جێهێشتووە و تائێستا كاری پێدەكرێ‌ و بەپێچەوانەشەوە كە رۆیشتوونەتەوە كەوتونەتە ژێر كاریگەری قورئانەوە، بزانە كاریگەرییەكە جیاوازی هەیە چونكە لەوڵاتانی عەرەب تێكست هەیە، ئەمە زۆر كۆمەكی بەزمانی عەرەبی و ئەدەبی عەرەبی كردووە، بەڵام بۆ فارس وانەكەوتۆتەوە.

ئێستا ئیتر بەشی دووەمی موناقەشەكەم ئەوە دەبێت كە چۆن پێناسەی كاریگەری بكەین لەنێو ئەدەبیاتدا, ئەوەی كە باسی دەكەم ئەنجامی گفتوگۆیەك بووە, كاتێك شتێكمان لێ ون بووە و بۆی دەگەڕێین و دواتر دەیدۆزینەوە, ئەمەش ناكاتە لاسایی كردنەوەی ئەدەبی گەلان, هەرئەوەی كاتێك كە شتێكی نامۆ دەچێتە شوێنێك, راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كاریگەری لەپاش خۆی جێدەهێڵی, دەقەكانی بۆدلێر و مالارمێ‌ و ئۆكتافیوپاس و مایكۆفیسكی و شاعیرانی عەرەب و فارس و هتد كە هێندە زۆرن و ناتوانین ناویان ریز بكەین, شتێكی داهێنەرانە نەبوون بۆ ئێمە, چونكە داهێنان هێشتا پێناسە تەواوەكەی نەبۆتە جێگەی قەناعەتی ئەدیب، ئایا هەموو ئەو دەق و ئەدیبانەی خەڵاتی نۆبڵ وەردرەگرن ساڵانە، هەموویان داهێنانن، وڵامەكە لەلای من نەخێرە و نموونەش زۆرن، بەڵكو بینییان شێوەیەك بوو لەئاگادار كردنەوەی ئێمە كە لەرابردوودا ونمان كردبوون و بۆی دەگەڕاین, خۆ ئەگەر مەیلێك هەبێ‌ ئەم بۆچوونە رەتبكاتەوە و ئەلتەرتانیڤێكی باشتر پێشكەش بكات, وەكو ئەوە وایە مێژوو پشتگوێ‌ بخات و لە سفرەوە دەستپێبكات, یان پنتێك لەپنتەكانی ئەدەبی گەلان پەراوێز بخات كە لەدوای رێنسانسەوە رۆشنتر خۆی مەترەح كرد، ئەمەش وەكو ئەوە وایە پشتە رابردووەكان بسڕێتەوە, لەكاتێكدا ئەم چاو نوقاندنە لەئاست دەسەڵاتی دەقدا كە لەسەر وەختی خۆیدا زاڵ بووە, وەكو ئەوە دێتە بەرچاو كە شەپۆلی دەریایەك دابڕێنین لەهێزی سەرچاوەكە و تەوژمی ئاوەكە كە ئەمەیان شتێكی فیزیكیە, یان باشتر بڵێم, وەكو ئەوە وایە پۆشاكی ئێستا دابڕێنین لەو پۆشاكە سەرەتاییانەی كە تەنها بۆ داپۆشینی جەستەی ئینسان درووست دەكران و دوور بوون لەئیستاتیكا, مۆدێل و تەقیلیدیەت یەك شتن, بەڵام لەدوو دۆخی جیاواز و دوو ستایلی جیاواز, باشە ئەگەر لەستایل چووینە دەرێ‌, دەتوانین بڵێین جەوهەری شتەكان جیاوازن, جگە لەو سیاقەی كە خۆی لەفۆڕمێكی تردا بینیوەتەوە.

پرسیار: كاتێ هەر دەقێكی بیانی نموونەی سوپێهری یان بورخیس یان كافكا..هتد، ئەخوێنینەوە یەكسەر شوناسە نەتەوەییەكەی ئەناسینەوە، كەوابێ ئێمە باسی ئەدەبێك ئەكەین، باسی شوناس و ئەدرەس ئەكەین، دەكرێ ئەو پرسیارە لەخۆمان بكەین كورد بەم هەموو تێكستەی كە هەیەتی نەیتوانیوە شوناسی خۆی لەگەل ئەوانی تردا جیا بكاتەوە، ئایا ئێستا كاتی نەهاتووە لێرە بەدواوە بۆ ئەوەی رێگری لەو گرفتە بكەین، هەوڵەكان پێچەوانە بكرێتەوە؟

سمكۆ محەمەد: باشتر وایە لە تەكنیكەوە دەست پێبكەم, ئەگەر ئەدیبی ئێمە پێشتر ئابڵوقەدراوی تەكنیكی كلاسیكی بوو, ئەگەر ئەدیبی ئێمە پێشتر زمان یەكێك بووە لەرێگرەكانی گەیاندن و ناساندنی بەدەرەوەی خۆی, ئەگەر ئەدرەسی نەتەوەیی كورد نەگەیشتبووە گەلان, ئێستا ئیتر ئەو دەقانەی كە بۆ زمانەكانی تر وەردەگێڕدرێن, سەروەخت و قۆناغەكە ناچارمان دەكات خەریكبین هاوشانی ئەدەبی گەلان دەستاودەستی پێبكەین, وەكو پێشترو لەشوێنی تر باسم كردووە, كردنەوەی ئەو دەرگایەی كە بەرووماندا كراوەتەوە كە ئەگەرچی زۆر درەنگە, جا چ سیاسەت بێت یاخود سیستمی بازاڕ بێت, یان هەر گەمەیەكی تر, بەبێ‌ ئەوەی كورد بەخۆی بزانێ‌ خەریكە دەچێتە ئاستە بەرزەكانەوە, ئەمە پیاهەڵدان نییە و باسی كەسیش وەكو نموونە ناهێنمەوە, چونكی تاكی كوردی بەئاسانی ئەمە وەرناگرێ‌, بفەرموو تەماشای ئەو كاراكتەرە كوردانە بكەن كە پۆست وەردەگرن لەپەرلەمانەكانی دونیا, تەماشای تیپی تۆپێن بكەن چۆن دەگەنە شوێنێكی تر, تەماشای شارەزا لەبارەكانی فەرهەنگی و زانستێكدا بكەن لەئاستی دونیا كە كوردن و هیچیان كەمتر نییە لەبیانی, بەڵام كە باسی بۆرخیس و چیخۆف و مەكسیم گۆرگی و یەسەنین و باسترناك دەكەین یەكسەر ئەدەبی روسی دێتەوە یادمان، كە باسی دانتی دەكرێت ئەدەبی ئیتاڵیا و باسی كافكا ئەدەبی ڤییەننا و مالارمێ‌ و بۆدلێریش فەرەنسی و گۆتە ئاڵمانی و نازم حیكمەت تورك و نەجیب مەحفوز واتە میسر و بوزورگی عەلەوی و ئەحمەدی شاملۆ و سوپێهری یەعنی فارس و لەدونیای عەرەبیش هەژمار ناكرێت و  هتد، ئەمانە هەموویان سەلمێنەری ئەوەن كە ئەدەبیش لەهەوڵی جدیدایە بۆ پەیداكردنی شوناسی نەتەوە كە لەدەرەنجامدا ئەدەب بۆ ئینسانە, بەڵام ئەگەر بەتەواوەتیش نادیدەی بگرین هەر زمان شوناسەكە دیاری دەكات، دەبێ‌ ئەوە بزانین ئیتر لێرە بەدواوە بۆ ئەوەی رێگری لەو كاریگەرییە بكەین، هەوڵەكان دەبێ‌ پێچەوانە بكرێتەوە، مەبەستم ئەوەیە دەقی بیانی چیتر پێویست ناكات بكرێن بەكوردی بەبارتەقای جاران، بەپێچەوانەوە كاتی ئەوە هاتووە كە دەقی خۆماڵی وەربگێردرێتە سەر زمانەكانی تری لانیكەم فارسی و عەرەبی و توركی و ئینگلیزی و هتد، ئەمەش بە پڕۆژە ئەكرێت، هەروەها ئەبێ دەقی دانسقە وەربگرین نابێت هەر دەقێكی كوردی وەربرگرین و وەریگێڕینە سەر زمانەكانی تر، لەكاتێكدا ئەدەب ئامانجێكی هیومانیستی هەیە، بۆیە قسەكەی من  لێرە لەسەر نەتەوە پەرستی نییە، بەڵكو لەسەر ناساندن و شوناس وەرگرتنی دەقە.

سەبارەت بەئەدەبیش كە هاوشانی ئەوانی تر كە فەرهەنگی میللەتێكە و بەیەكێك لەتواناكانی گەلێك دەژمێردرێت، وەكو نەزار قەببانی دەڵێت" لێكۆڵینەوە دەربارەی شیعر، لێكۆڵینەوەیە دەربارەی ئەو خۆڵەمێشەی كە ئاگر لەپاش خۆی جێی دەهێڵێ‌" چونكی دەقی ئەدەبی بەر لەوەی تەنها نووسین بێت, ئاگرێكە لەپاش دامركانەوەی شوێنەوار جێدەهێڵێ‌, ئەدەبی كوردیش ئاگری لەوجۆرەی درووست كردووە, بەڵام كە دەنگوباسەكەی و گەرماییەكەی نەگەیشتۆتە دەورو پشتی, ئەمەیان نەزمێكی سیاسی خوڵقاندوویەتی, چونكی ئەدەب كردەیەكی دیالیكتیكیە و زمان گەمەی تێدا دەكات, ئەو دەرفەتەی ئێستا لەبەردەستدایە, ئەگەر چەند ساڵێك لەمەوبەر هەبوایە, شانسێكی ترمان دەبوو, ئەمەش تەنها بۆ ئێمە نەبووە, بەڵكو زۆر لەگەلانی تر بەم قۆناغەدا تێپەڕیون لەوانەش ئەمازیغیەكان، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی ئەدەبی كوردی نەناسراوە تاكو وەكو ئەدەبی گەلان بچێتە نێو ئەلبومی نێونەتەوەییەوە، كەمتەرخەمییەكە ئەوەیە كە تاكو نیو سەدە بەرلەئێستا ئێمە پێویستمان بەوەبوو كە ئەدەبی گەلان بناسین و وەریگێڕینە سەر زمانی كوردی و ئاشنایەتی پەیدا بكەین، بەڵام ئێستا فەزاكە بەگشتی لەخزمەتی كورددایە، ئیدی بۆچی ئەم هەموو زمانزانە لەكورددا هەیە، كەچی دەقێك ناكرێتە فارسی یان عەرەبی و ئینگلیزی و فەرانسی و ئیسپانی و هتد، ئەمە ئەگەر كەمتەرخەمییە و خاوەنی دەزگایەك نیین، ئەدی ئەو غیرەیە چییە ئەدیبی كورد لەگەڵ یەكتر هەیانە، بۆچی رێگرییەكی ئەخلاقی نابێتە جێگەی ئەو تێگەیشتنە كلاسیكییە داخراوە، ئەگەر بڕیارە ئێمە خاوەنی دەقی خۆمانین، ئەگەریش بەپێچەوانەوەیە بۆچی باسی جهانگەرایی دەكەین، خۆ جهانگەرایی تەنها ئەوەنییە ئێمە بەهرەمەند بوین لەكەرەستەی تەكنۆلۆژی، بەقەد ئەوەی پێویستە كەڵكیان لێوەرگرین و بچینە نێو فەزا گشتیە نێودەوڵەتیەكەوە، خۆ عەرەبیش جگە لە ئەدەبی جاهیلی، هەر بەتەنها بەقەد كورد خاوەنی دەقی كلاسیكین، ئەدی بۆچی ئەوان كتێبخانە و سەرخانی خۆیان دەپارێزن و دەوڵەمەندی دەكەن، كورد بۆچی خۆی كۆناكاتەوە، بۆیە پێموایە هەتا دەقی كوردی نەكرێتە زمانە زیندووەكانی جیهان و ریكلامی بۆ نەكرێت و نەگاتە دەستی خوێنەری رۆژئاوا و عەرەب و فارس و تورك و هتد. ئەدەبی كوردی ئەو شوناسە جیهانییە وەرناگرێ‌. 

پرسیار: ئەو فەوزایەی نێو ئەدەب درووست بووە، كە بەتایبەتی رۆمان نووسین بۆتە دیاردە و هەر نووسەرێك ئەگەر رۆمان نەنووسێت نە دەناسرێ‌ و نە دەزگاكان كتێبیان بۆ چاپ دەكەن، ئایا ئەمە سرووشتییە و ئاساییە؟

سمكۆ محەمەد: یەكێك لەو پرسیارانەی كە لەپێشانگای نێودەوڵەتی هەولێر لەلایەن دەزگا چاپەمەنییە عەرەبیەكان لەمن كرا، گووتیان ئەرێ‌ كورد بۆ تەنها رۆمان دەخوێنێتەوە؟، ئایا ئێوە پێویستیتان بە فكر و لێكۆڵینەوە نییە؟، لەراستیدا پرسیارێكی شەرمهێنەر بوو بۆمن، وڵامەكە بۆمن قورس بوو، چونكە پرسیارەكە پێش ئەوەی لەلای ئەوان بێ‌، من لەمێژە ئەم پرسیارەم ئاراستەی دونیای ئەدەبی كوردی كردووە، بۆیە دێمە سەر ئەوەی كە بۆچی رۆماننوس زۆربوون و بۆچی دەزگا بەناو چاپەمەنییەكان تەنها ئەو چالاكیە دەزانن، هەڵبەت كێشەی هەرە گەورەی خوێنەری زمانی كوردی و زمانەكانی دیكەش، ئەوەیە كە گرینگی بەئەدەبێك دەدات كە تەنها گێڕانەوە و حیكایەت بێ‌، ئەمە بونیادی رۆشنبیری كوردییە لەكۆنەوە تائێستا واهاتووە، هەروەها ستایڵی ئێستا دیارە كە دونیای دەرەوەی خۆمان كاری پێدەكەن، ئاساییە كەسێك بێت و دەستبداتە نووسینەوەی یادەوەرییەكانی بەشكڵێكی ئەدەبی و ناوی رۆمانی لێبنێت، هەروەها بیركردنەوە لەخاوەندارێتی ستایل نەبۆتە خەمێكی ئەدەبی تاكو ئەدەبەكە بەروارد بكرێ‌، ئەو زەمینەیەش لەبارە كە چەند كەسێك بەبێ‌ باگڕاوندێكی رۆشنبیری و ئەساسیاتی خوێندن لەهەموو كایەكان، كراون بە خاوەن دەزگا و كتێب چاپ دەكەن، ئەوان چونكە لانیكەم تەنها رۆمانیان خوێندۆتەوە، بۆیە ئاسانە هەم خوێنەر سەرقاڵ بكەن و ئاراستەی بكەن، هەم بەرپرسیارێتیەكەش كەمترە بۆ چاپ كردن هەڵبگرن، بەوپێیەی بەرپرسیارێتی فكری قورسترە لە ئەدەب بەگشتی، بۆیە كێشەكە تادێت فراوانتر دەبێت كە من پێموایە ئەمە تەمەنی كورتە، بەڵام لەپەنا ئەمەشدا كۆمەڵێك خوێنەر و دەزگای دیكەش هەن كە گرینگی بە فكر و ئەدەبی رەسەن و جوان و بەتوانا دەدەن، لەمە ترسناكتریش ئەوەیە كە ئەم خوێنەرەی ئێستا بۆتە كۆیلەی رۆمان خوێندنەوە و هیچی تر، ئەگەر پەشیمان بكرێتەوە یان بەرچاوی روون ببێتەوە، بەلایەنی كەمەوە بەشی زۆریان لەخوێندنەوە پاشگەز دەبنەوە، چونكە دەردەكەوێ‌ كە ئەوان بە ئەنقەست ئاراستەكراون، هەڵبەت ئەوانیش بۆ تۆڵە سەندنەوە لەم فەزا خوڵقێندراوە دوور دەكەونەوە لە خوێندنەوە، ئەمە شێوەیەكی دیكەی هاندانی خوێنەرە بەرەو خوكوشتن، مەبەستم لە خۆكوشتن ئەوەیە لەئەدەب و فكر بتۆرێن و دوور بكەونەوە.