بێكەس قادر: بەهێزكردنی پێگەی چەپ پێویستی قۆناغەكەیە

ئامانج لە كۆبوونەوەی هێز و لایەنە پەچەكان چییە؟

لێكنزیكبوونەوەی چەپ و دروستكردنی بەرەیەكی هاوبەش لە كوردستان دەتوانێت چی بكات؟

چەپ و كۆمەنیستەكان دەتوانن لەرێگەی خەباتی چینایەتیەوە دنیایەكی دادپەروەرانە و یەكسان بهێننە دی؟

بەرەیەكی چەپ تاچەند بەدیڵكی باش دەبێت بۆ راگرتنی سیستمی سەرمایەداری و بەتایبەتی كردنی كەرتی گشتی؟

بێكەس قادر، ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان، لە وەڵامی ئەم پرسیارانەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە كۆبوونەوەی بەردەوامی هێز و لایەنە چەپەكان زیاتر بۆ ئەنجامدانی كاری هاوبەشە نەك دروستكردنی بەرەیەكی دیاریكراو، بە پێویستیشی دەزانێت چەپەكان كار بۆ گەڕاندنەوەی متمانەی كۆمەڵایەتی و ئاشتكردنەوەی سیاسەت و حزبایەتی لەگەڵ پرەنسیپەكاندا بكەن.

هێز ولایەنە چەپەكانی هەرێمی كوردستان لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا بەمەبەستی لێكنزیكبوونەوەیان لەیەكتر چەند كۆبوونەوەیەكیان ئەنجامداوە، بێكەس قادر باس لەوە دەكات كە ئەم ساڵ پتر لە ساڵانی تر، دیدار و كۆبوونەوەی هاوبەش لەنێوان هێز و لایەن و كەسایەتی چەپ لە باشوری كوردستان ئەنجام دراوە، ئامانج لەو كۆبوونەوانەش بەرجەستەكردنی روانگەیەكی هاوبەش و كاری هاوبەش و كاراكردنی دەوری چەپەكانە لە كوردستاندا، جگە لە باشووری كوردستان كۆبوونەوەیەكی هاوبەشی سێ لایەنی چەپی باشور لەگەڵ پارتی كۆمۆنیستی كوردستان - باكور ئەنجامدراوە، باس لەوەش دەكات لە ئێستادا كار بۆ ئەوە دەكەن كە هەر ئەمساڵ دیداری هاوبەشی پارتە چەپەكانی بەشەكانی دیكەی كوردستان لە باشوری كوردستان رێك بخەن.

ئەو ئەندامەی كەمتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكیشانی كوردستان كە لە كۆوبونەوەی چەپەكان ئامادەیی هەبووە، هێما بۆ ئەوەش دەكات كە ئەوان ڕەش نوسێكی كاری هاوبەشیان ئامادەكردووە و پێشتریش لەسەر میكانیزمی كاری هاوبەش تێگەیشتنی هاوبەش هەبوو، لە كۆبوونەوەكانی ئەمساڵیش جەخت لەسەر كاری هاوبەش كراوەتەوە لەنێوان هەمو هێزە چەپەكانی كوردستان بەبێ جیاوازی.

لەباری ئەگەری دروستبوونی بەرەیەكی چەپ لە كوردستان، گوتیی لە ئێستادا قسە لەسەر پێكهێنانی بەرەی چەپ نییە لە كوردستان بەقەد ئەوەی قسە لەسەر لێكنزیكبوونەوەی چەپەكان و كاری هاوبەشە، چونكە لە دیدی ئێمەدا پڕۆسەی سیاسی و كۆمەڵگەی كوردستان پتر لە رابردوو پێویستی بە ڕوانگەی چەپ هەیە.

بێكەس قادر بۆچوونی وایە كە ئێستا كۆمەڵگەی كوردستان لەگەڵ كۆمەڵێ تەنگژەی جودا جودا بەرەوڕووە، بێ ئومێدی و بێ متمانەیی خەڵك بە حكومەت و حزبە سیاسییەكان بێ سنوورە، نا یەكسانی و ناعەدالەتی هەموو كایەكانی كۆمەڵگەی گرتووەتەوە، لەم ڕوانگەیەوە جەخت لە هەبوونی بەهێزكردنی پێگەی چەپ دەاتەوە و بە پێویستی قۆناغەكەش ناوی دەبات.

ئەو ئەندامەی مەكتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان باس لە ڕونگەیەكی هاوبەشی چەپەكان بۆ سیاسەت و ژیان دەكات و بەپێویستیشی دەزانێت كە هێز و لایەنە چەپەكان كار لەسەر گەڕاندنەوەی متمانەی كۆمەڵایەتی و ئاشتكردنەوەی سیاسەت و حزبایەتی لەگەڵ پرەنسیپەكاندا بكەن.

 

دیمانە : رێگای كوردستان

ب-س

 

گۆران جەلال :هیچ گۆڕانکارییەک بەسەر فەلسەفەی کارکردنی کابینەکانی حکوومەتدا نایەت

لەم دیمانەیەدا، گۆران جەلال ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی زەحمەتکیشانی کوردستان،بۆ ماڵپەڕی ڕێگای كوردستان ڕای دەگەیەنێت؛ فەلسەفەی کارکردن و بەڕێوەبردنی کابینەی نوێ، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ کابینەکانی دیکەی پێش خۆی نییە، ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات کە کابینەی نۆیەم خۆی ئەو ڕاستییە دەزانێت کە ئەو دۆخەی لە هەرێمی کوردستان هەیە بەو شێوە پەرتەوازەییە قورسە و ئەگەری کاردانەوە و ڕووداوی نەخوازراوی لێ دەکەوێتەوە، جەختیش دەکاتەوە، جگە لەنەوت هەرێمی کوردستان سەرچاوەی داهاتی زۆرە، بەڵام گرفت لە ڕێکخستنەوەی داهاتەکاندایە.

رێگای كوردستان :حکوومەتی نوێ کە لەچەند لایەنێکی جیاواز پێکهاتووە، هیچ کارنامەیەکی بۆ بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان هەیە کە لەسەر بنەمای هەڵمەتی هەڵبژاردن بنیاتنرابێت؟

گۆران جەلال : ئەو کارنامەیەی لە ڕاگەیاندنی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بینیمان، پێکهاتەیەکە لە داواکارییەکانی هەموو لایەنەکان، خاڵی سەرەکی کارنامەکە جەختکردنەوەیە لە چاکسازی و بە سیستماتیککردنی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان، ئەگەر بێت و حکوومەتی نوێ بەشێکی کارنامەکەی خۆی جێبەجێ بکرێت، هەنگاوێکی گرنگ و باش دەبێت.

ڕێگای كوردستان : کارنامەی ئەم کابینەیەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان تاچەند دەتوانێت قۆناغی وتار تێپەڕێنێت و بچێتە بواری کردەییەوە؟ یان هاوشێوەی کابینەکانی دیکە تەنیا لە چوارچێوەی بەڵێندا دەمێننەوە؟

گۆران جەلال :هیوادارم کارنامەکە قۆناغی وتار و بەڵێن تێپەڕێنێت، چونکە بارودۆخی ئەمڕۆی کوردستان (ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی) و دۆخی ناوچەکە ئەوە دەخوازێت کە ئەگەر بۆ جارێکیش بێت حکوومەت حکومڕانی خۆی بکات، دوور بێت لە دەستێوەردانی حزبی و فەرزکردنی حزب بەسەر حکوومەتەوە، هێنانەکایەی لانی کەمی عەدالەت لە هەرێمی کوردستان، نەک بەڕێوەبردنی هەرێم لەسەر بنەمای حزبی بوون، بە هیواین حکوومەتێک بێت بتوانێت ئابوورییەکی سەقامگیر بۆ هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان دابین بکات، لانی کەم بتوانێت مووچە و خزمەتگوزارییەکان دابین بکات، حکوومەتی نوێ خۆی ئەو ڕاستییە دەزانێت کە ئەو دۆخەی لە هەرێمی کوردستان هەیە بەو شێوە پەرتەوازەییە قورسە و ئەگەری کاردانەوە و ڕووداوی نەخوازراوی لێ دەکەوێتەوە.

ڕێگای كوردستان : بەڵێنی چارەسەرکردنی سەرجەم گرفتە بنەڕەتییەکان و جیانەکردنەوەی کێشەی سێکتەرە جیاوازەکان تاچەند وا دەکات کارنامەی حکوومەت لە بەڵێن تێنەپەڕێت؟

گۆران جەلال : ئەوەی من تێبینم کردووە دەست بۆ هەموو سێکتەرەکان نەبراوە، بە پێچەوانەوە چەند سێکتەرێک دیاریکراوە بۆ ئەوەی چاکسازییان تێدا بکرێت، منیش بۆچوونم وایە ئەگەر حکوومەتی هەرێم پێی وابێت دەتوانێت لەماوەی چوار ساڵدا کێشەی سەرجەم سێکتەرەکان چارەسەر بکات، کارێکی ناواقعییە، بەڵام پێویستە لە سێکتەرە بنەڕەتی و گرنگەکان کار بکرێ، بە بۆچوونی من پێویستە حکوومەتی نوێ لە سێکتەری پەروەردە، تەندروستی و دادگاوە دەست پێبکات، چونکە دوای چارەسەرکردنی گرفتی ئەم سێکتەرانە چاکسازی لە سێکتەرەکانی دیکە ئاسان دەبێت.

ڕێگای كوردستان : هێشتا پرسی نەوت یەکلایی نەکراوەتەوە، بەبێ بوونی هیچ بودجەیەک حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت کارنامەکەی جێبەجێ بکات؟

گۆران جەلال : جگە لە نەوت، حکوومەتی هەرێمی کوردستان سەرچاوەی داهاتی زۆرە، بەڵام گرفتەکە لە ڕێکخستنەوەی داهاتەکاندایە، نەتوانراوە داهاتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان بخرێتە خزمەت هاووڵاتییانەوە، ناسیستماتیک و گەندەڵییەکی زۆر لە سەرچاوەکانی داهات هەیە، ئەگەر کابینەی نۆیەم بتوانێت سەرچاوەی داهاتە ناوخۆییەکان ئاشکرا بکات و کۆیان بکاتەوە کە خۆی جەخت لە هەنگاوێکی لەو شێوەیە دەکاتەوە، ئەگەرنا لەدوای ڕیفراندۆمەوە هەرێمی کوردستان جارێکی دیکە وابەستەیە بە عێراقەوە، عێراق وەکو دەوڵەتێکی مەرکەزی لەسەریەتی ئەرکەکانی بەرانبەر بە هەرێمی کوردستان جێبەجێ بکات، بە هەمان شێوە هەرێمی کوردستانیش کە پێی وایە بەشێکە لە دەوڵەتی عێراق دەبێت ئەرکەکانی بەرانبەر بە بەغدا جێبەجێ بکات، بۆیە لە هەردوو بارەکەدا حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ دەستەبەرکردنی بودجە و سەرچاوەی داهات، لانی کەم بۆ دابینکردنی مووچە و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان پێویستە پابەندی ڕێککەوتننامەکان بێت.

ڕێگای كوردستان : پرسی نەوت یەکێک بووە لە گرفتەکانی لانی کەمی 10 ساڵی ڕابردووی نێوان هەولێر و بەغدا، پێت وایە ئەم گرفتە بەردەوامی دەبێت؟

گۆران جەلال : لەڕاستیدا من نازانم حکوومەتی نوێ دەتوانێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکات یاخود نا، بەڵام ئەم گرفتە پرسێکی لە پێشینەیە بۆ هاووڵاتییانی هەرێم، لەگەڵ ئەوەشدا ڕاستییەک هەیە کە مەلەفی نەوت لە عێراقیش ئەوەندە شەفاف و خاوێن نییە، سەرباری ئەوەی کە مەلەفی نەوتی هەرێم یەکێک بووە لە مەلەفە پڕ کێشەکان.

ڕێگای كوردستان : پێت وایە ئەم کابینەیەش لەسەر بەتایبەتکردنی کەرتە گشتییەکان و ئەو سیستەمە ئابوورییەی کە لە کابینەکانی دیکەدا پەیڕەو کراوە بەردەوام بێت، ئەمە تاچەند بەزیان بەسەر هاووڵاتییاندا دەشکێتەوە، ڕۆڵی هێزە چەپەکان چی دەبێت لەم ڕووەوە؟

گۆران جەلال : فەلسەفەی کارکردن و بەڕێوەبردنی کابینەی نوێ، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ کابینەکانی دیکەی پێش خۆی نییە، هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە بڕوای بە بازاڕی ئازاد، کەرتی تایبەت، سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و کردنی کوردستان بە بازاڕێک کە هەموو کەسێک وەبەرهێنانی تێدا بکات، ئەم سیستەمە بەردەوام دەبێت، چونکە بیرمان نەچێت ئەم کابینەیەش هەمان ئەو هێزانەن کە پێشتر دەسەڵاتیان بەدەستەوە بووە، هێزی دیکەی نوێ نەهاتووە فەلسەفەی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنی جیاواز بێت لەوانی دیکە، بۆیە پێم وانییە لەم ڕووەوە هیچ گۆڕانکارییەک ڕووبدات، ئێمە وەکو خەڵکی چەپ و عەدالەتخواز، لەو باوەڕەداین ئەگەر ئەم سیستەمەش بەردەوامی دەبێت پێویستە بەیاسا ڕێک بخرێت، نەک وەکو ئێستا کەرتی تایبەت کراوەتە مافیای ئابووری بەسەر هەرێمی کوردستانەوە، لە هەموو ئەو سێکتەرانەی کەرتی تایبەت کاری تێدا دەکات، هاووڵاتی زەرەرمەندی یەکەمە، بۆ نموونە بازرگانی، لە خۆراک، دەرمان، کۆمەڵێک گرفتی گەورەی تێدایە، ئەگەر حکوومەتی هەرێم فەلسەفە و سیاسەتی خۆی لە بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان ناگۆڕێت، دەتوانێت ڕێکیبخات وەکو هەر دەوڵەتێکی سەرمایەداری، هەرچەندە ئەمە لەگەڵ فەلسەفەی ئێمە وەکو هێزە چەپەکان کۆک نییە، بەڵام باشترە لەو بازاڕە مافیاییەی کە لە هەرێمی کوردستان بوونی هەیە.

ڕێگای كوردستان : جگە لە ئۆپۆزسیۆن لە پەرلەمانی کوردستاندا، ژمارەیەک هێزی چەپیش لە هەرێمی کوردستان بوونیان هەیە، ئەمانە دەتوانن چی بکەن بەتایبەت لە پەیوەست بەتایبەتکردنی کەرتە گشتییەکان؟

گۆران جەلال : هەموو ئەو هێزانە دەتوانن چاودێر بن بەسەر حکوومەتەوە، تەنانەت پارتی دیموکراتی کوردستان و ئەو هێزانەشی کە چوونەتە ناو حکوومەتەوە ئەگەر بیانەوێت دەتوانن ببنە چاودێر، بەڵام ڕەنگە جۆری چاودێری لایەنەکانی ناو حکوومەت، ئۆپۆزسیۆن و هێزە چەپەکان جیاواز بێت، بەڵام ئەوەی گرنگە هێزە چەپەکان، چ ئەوانەی لەناو پەرلەمانن و چ ئەوانەشی لەدەرەوەن، لەگەڵ ئەو لایەنانەی کە بڕیاری ئۆپۆزسیۆن بوونیان داوە، لەڕێگەی بەرنامە و کاری هاوبەشەوە، پێشکەشکردنی پڕۆژەی تایبەت و تێزی تایبەت بە خۆیان هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی وڵات و داکۆکیان لێ بکەن، دژی هەموو ئەو پڕۆژانە بوەستنەوە کە بە زیان بۆ هاووڵاتییان دەشکێنەوە و ڕای گشتی لەم ڕووەوە هۆشیار بکەنەوە

دیمانە : ئاودێر

ب - س

سەرۆکی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی: له‌ كوردستان گه‌نده‌ڵی زۆر له‌وه‌ زیاتره‌ كه‌ ئێمه‌ باسمان كردووه‌

كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی خه‌مڵێنراو له‌ هه‌رێمی كورستان بۆ ساڵی 2018، بریتییه‌ له‌ 298 ملیار و 433 ملیۆن دینار، به‌ڵام ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی توانیویه‌تی 1.8% له‌م قه‌باره‌یه‌ بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت بگه‌ڕێنێته‌وه‌ و ئه‌وه‌یتر هێشتا مه‌ترسی له‌سه‌ره‌ گه‌نده‌ڵیی تێدا كرابێت. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكرێ 10%ی كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵی گومانلێكراو بێته‌ گێڕانه‌وه‌، ئه‌وا چه‌ندان پڕۆژه‌ی تری پێ جێبه‌جێ ده‌كرێت.

ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی هه‌رێمی كوردستان له‌ 15ی نیسان راپۆرتی خۆی له‌باره‌ی سه‌رجه‌م چالاكییه‌كانی بۆ ساڵی 2018 بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ 156 لاپه‌ڕه‌ بوو، سه‌رجه‌م سكاڵا و داوا یاساییه‌كان و لێپێچینه‌وه‌ و رێكاره‌كانی گه‌نده‌ڵیی داوده‌زگاكانی حكوومه‌تی بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ و خه‌مڵاندنیشی بۆ كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی كردووه‌، هاوكات دوا زانیاری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ خستووه‌ته‌ڕوو چ بڕێك له‌ پاره‌ی گه‌نده‌ڵیی بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ و چ قه‌باره‌یه‌ك له‌ پڕۆژه‌كان گومانی گه‌نده‌ڵییان له‌سه‌ره‌.

ئاماره‌كان جێی لێوردبوونه‌وه‌ن و له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا كه‌ كوردستان هه‌ر له‌ قۆناغی ته‌نگژه‌ی داراییدا بووه‌، گۆمانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ر ده‌یان پڕۆژه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ سه‌دان ملیار دینار پاره‌ی حكوومه‌تیان بۆ ته‌رخان كراوه‌.

هه‌ر به‌پێی راپۆرتی ده‌سته‌كه‌، له‌ پارێزگای هه‌ولێر كۆی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی خه‌مڵێنراو به‌ 274 ملیار و 842 ملیۆن و 885 هه‌زار دینار دانراوه‌. به‌ واتایه‌كی تر، كۆمه‌ڵێك پڕۆژه‌ كه‌ به‌ قه‌باره‌ی 274 ملیار دینار جێبه‌جێ ده‌كرێن یان جێبه‌جێ كراون، گومانی گه‌نده‌ڵییان له‌سه‌ره‌ و هێشتا دیار نییه‌ به‌ چ رێژه‌یه‌ك گه‌نده‌ڵییه‌كه‌ كراوه‌.

هاوكات قه‌باره‌كه‌ له‌ پارێزگای سلێمانی به‌ 22 ملیار و 735 هه‌زار و 401 هه‌زار دینار خه‌مڵێنراوه‌ و له‌ دهۆكیش بڕه‌كه‌ بریتییه‌ له‌ 855 ملیۆن و 198 هه‌زار دینار.

كۆی گشتی قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵیی خه‌مڵێنراو له‌و سێ پارێزگایه‌ بۆ ساڵی 2018 بریتییه‌ له‌ 298 ملیار و 433 ملیۆن دینار. به‌ڵام مه‌به‌ست له‌و خه‌مڵاندنه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ 298 ملیار دینار گه‌نده‌ڵی كرابێت، به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ گومانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ر ئه‌و پڕۆژانه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ گوژمه‌ی 298 دینار جێبه‌جێ ده‌كرێن.

له‌ هه‌ولێر له‌ كۆی ئه‌و 274 ملیار دیناره‌ كه‌ گومانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ره‌، توانراوه‌ سێ ملیار دینار بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت بگه‌ڕێنرێته‌وه‌. ده‌سته‌كه‌ له‌ 22 ملیاره‌كه‌ی سلێمانیش دوو ملیار و 381 ملیۆنی گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ و ده‌ستی به‌سه‌ر 17 ملیۆن دیناریشدا گرتووه‌ كه‌ به‌ گشتی ده‌كاته‌ دوو ملیار و 398 ملیۆن دینار.

به‌گشتی له‌ هه‌موو هه‌رێمی كوردستان قه‌باره‌ی گه‌نده‌ڵی سه‌رووی 298 ملیار و 433 ملیۆن دینار خه‌مڵێنراوه‌ و كۆی پاره‌ی گه‌ڕێنراوه‌ یان ده‌ست به‌سه‌رداگیراو له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی، بریتی بووه‌ له‌ پێنج ملیار و 398 ملیۆن دینار. به‌و پێیه‌ كۆی رێژه‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی به‌های گه‌نده‌ڵی له‌ ئاستی هه‌رێمدا، بریتییه‌ 1.8%ی كۆی ئه‌و به‌هایه‌ی گومانی گه‌نده‌ڵیی له‌سه‌ره‌.

له‌و گه‌نده‌ڵییانه‌ی ئه‌نجام دراون، په‌نجه‌ی تاوان بۆ چه‌ندان وه‌زیر و به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی و سه‌رۆك ده‌سته‌ و فه‌رمانبه‌ری ئاسایی درێژ كراوه‌ كه‌ به‌شێكیان گه‌یه‌نراونه‌ته‌ به‌رده‌م دادگا، به‌ڵام نه‌توانراوه‌ هیچ شتێك به‌رانبه‌ر به‌ زۆرینه‌ی به‌رچاویان بكرێت. بۆ نموونه‌ له‌ به‌شێكی بڕیاره‌ دادوه‌رییه‌كان بڕیاری گرتن یان ئاماده‌بوون له‌ دادگا بۆ 80 كه‌س ده‌رچووه‌، كه‌چی له‌وانه‌ ته‌نیا 29 كه‌س ئاماده‌ بوون یان گیراون.

كۆی ئه‌و پاره‌یه‌ی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی گومانی له‌سه‌ر هه‌یه‌ گه‌نده‌ڵی تێدا بكرێت و رێژه‌یه‌كی له‌ قازانجی كه‌سیدا بقۆزرێته‌وه‌، 293 ملیار دیناره‌ كه‌ به‌ دۆلار ده‌كاته‌ 244 ملیۆن دۆلار.

به‌ وردی دیار نییه‌ چ رێژه‌یه‌ك له‌و پاره‌یه‌ گه‌نده‌ڵیی تێدا كراوه‌ كه‌ ده‌توانێ 5%، 10% و ته‌نانه‌ت تا 50%یش به‌رز ببێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر وای بخه‌مڵێنین رێژه‌ی گه‌نده‌ڵیی 20% بێت، ئه‌وا ئه‌گه‌ر دادگا به‌ وردی كۆی ئه‌م دۆسیانه‌ یه‌كلا نه‌كاته‌وه‌، ئه‌وا 48 ملیۆن و 800 هه‌زار دۆلار به‌هۆی گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ ده‌فه‌وتێت.

ئه‌گه‌ر رێژه‌كه‌ به‌ 10% بخه‌مڵێنین، ئه‌وا سه‌رووی 24 ملیۆن دۆلار دزراوه‌ كه‌ هه‌ر نه‌بێت به‌ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌و پاره‌یه‌ 20 قوتابخانه‌ دروست ده‌كرێت ئه‌گه‌ر تێچووی هه‌ر كامێكیان ملیۆنێك و 400 هه‌زار دۆلار بێت.

حاكم ئه‌حمه‌د ئه‌نوه‌ر سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی هه‌رێمی كوردستان، باسی له‌وه‌ كرد كه‌ كۆی به‌های خه‌مڵێنراو بۆ گه‌نده‌ڵیی كۆی ئه‌و پارانه‌یه‌ كه‌ گومانی گه‌نده‌ڵییان له‌سه‌ر هه‌یه‌ و مه‌رج نییه‌ هه‌مووی هه‌ر گه‌نده‌ڵیی بێت، به‌ڵكو رێژه‌یه‌ك له‌م قه‌باره‌یه‌ گه‌نده‌ڵییه‌.

"به‌ واتایه‌كی تر له‌وانه‌یه‌ پڕۆژه‌یه‌ك له‌ جێبه‌جێكردندا بێت كه‌ گوژمه‌كه‌ی یه‌ك ملیار دیناره‌ و كاتێك سكاڵا له‌سه‌ری به‌رز ده‌كرێته‌وه‌ و گومانی گه‌نده‌ڵی لێ ده‌كرێ، ده‌بێ له‌ دادگا بسه‌لمێنرێت و له‌وانه‌یه‌ بێتاوان ده‌ربچێت یان رێژه‌یه‌ك گه‌نده‌ڵیی تێدا كرابێت، نه‌ك كۆی ملیاره‌كه‌ گه‌نده‌ڵی بێت" حاكم ئه‌حمه‌د وای گوت.

وه‌ك ئاماژه‌ی پێ دا، ئه‌وه‌ی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی گه‌ڕاندوویه‌تیه‌وه‌، به‌شێكیان پێش چوونه‌ دادگایه‌ و كاتێك دادگا له‌سه‌ری كۆ ده‌بێته‌وه‌ و بڕیاری كۆتایی له‌سه‌ر ده‌دات، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بڕی پاره‌ی گه‌ڕێنراوه‌ زۆر زیاتر ده‌بێت.

سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی باسی له‌وه‌ش كرد كه‌ "به‌ گشتی له‌ كوردستان گه‌نده‌ڵیی زۆر له‌مه‌ زۆرتره‌ كه‌ له‌ راپۆرته‌كه‌ی ده‌سته‌دا قسه‌ی له‌سه‌ر كراوه‌".

ئه‌م قه‌باره‌ گه‌نده‌ڵییه‌ی باس كراوه‌، ته‌نیا ئه‌وانه‌ن كه‌ سكاڵایان له‌سه‌ر كراوه‌ و هاتوونه‌ته‌ به‌رباس و لێكۆڵینه‌وه‌، ئه‌ی ده‌بێت چ قه‌باره‌یه‌ك له‌ گه‌نده‌ڵی هه‌بێت كه‌ كه‌س باسی لێوه‌ ناكات.

جگه‌ له‌مه‌، ئه‌مه‌ هه‌مووی هی یه‌ك ساڵه‌، ئه‌ی قه‌باره‌ی ساڵانی پێشووی چه‌نده‌ و ئه‌وه‌ی ئه‌مساڵیش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر قه‌باره‌كه‌ ده‌بێت چه‌نده‌ زۆر بێت، ئه‌گه‌ر ته‌نیا ئه‌م پرسه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت و گه‌نده‌ڵیی بنبڕ بكرێت، ئه‌وا یه‌ك دنیا كێشه‌ له‌ كۆڵ هه‌رێمی كوردستان ده‌كاته‌وه‌.

بورهان شێخ رەئوف : ناکۆکی و ململانێی نێوان  لایەنەکان زیانی زۆر بە کەرکوک گەیاندووە

نوسەرو چاودێری سیاسی بەرێز بورهان شێخ رەئوف لە دیمانەیەكی لەگەڵ ئێستانیوز، وەڵامی چەند تەوەرێك دەداتەوە:

ئێستانیوز: پێتان وایە پەیوەندی هەرێم‌و بەغدا جێگای ئەوەیە ئومێدی چارەسەری كێشەكانی لەسەر هەڵبچنین؟

بورهان شێخ رەئوف: گرنگ ئەوەیە خواست و قەناعەت لە لای لایەنی بەرامبەر دروست بیت دەستووری عیراق جێبەجێ بکریت نەک ئەمڕۆ د عادیل عەبدولمهدی دۆستی کوردە دژ بە کورد هیچ بڕیارێک نادات بەڵام هیچ گرنتیەک نیە بۆ خولێکی دی بۆیە زۆر گرنگە پێکهاتەکانی عیراق بە تایبەتئ شیعەکان پابەند بن بە دەستوورەوەو هەوڵی تۆڵەکردنەو لە سوونە نەدەن و دژ بە مافەکانی کوردیش نەبن بە پێچەوانەور عێراق لە بازنەیەکی اخراودا دەخولێتەوەو کەس سوود لە سامان داهاتە زۆرو زەوەندەکەی نابینیت.

ئێستانیوز: چۆن دەكرێت مامەڵە لەگەڵ دۆسیەی ناوچەكە بكەین، بۆ نمونە كێشەی گەورەی نێوان ئەمریكا‌و ئێران، كە گەلی كورد لەعێراق‌و ئێران بەشێكە لە جوگرافیای ناوچەكە؟

بورهان شێخ رەئوف: دەربارەی کێشەو قەیرانی ئەمریکاو ئیران ئەور زیاتر پەیوەندی بە حکومەتی ناوەندی عیراقەوە هەیە جونکە ئەو بابەتانەی کە پەیوەندی بە ئابڵوقەو جەنگ و سەروەری وڵاتەوە هەیە دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندییە  ئەویش تابکرێت عیراق بە هەریمیشەوە بێ لایەن بێت و نەکریتە گۆڕەپانی شەڕ هەموو ئەگەرەکان خوێندنەوەی بۆ بکریت لە هەریم لە حاڵەتی ڕوودانی هەر گرژییەکو شاڵاوی ئاوارەو بارودۆخی مرۆیی.

ئێستانیوز: بۆچونی بەڕێزتان لەسەر روداوەكانی سەر سنوری هەرێمی كوردستان چیە؟ ئەوەی توركیا دەیكات‌و خەریكی ئۆپەراسیۆنە؟

بورهان شێخ رەئوف: ئەوەی لە بیست و شەش ساڵی ڕابردوودا کێشەی درێژخایەنی هەریم و تورکیا بووە بوونی هێزەکانی PKK  بووە لەسەر سنوورەکانی عێراق دەکریت حکومەتی هەریم و ناوەند هەماهەنگی بکەن لە ڕێگەی دیبلۆماسییەوە بەر بەو پەلامارودەستدرێژییانەی تورکیا بگرن و هیزەکانی پکک ەش ریز لە یاساو ریسانیودەولەتییەکان بگرن بەتایبەتی دۆخی تایبەتی هەریم.

ئێستانیوز: بە بۆچونی ئێوە پەیوەندی خراپی پارتی‌و یەكێتی تاچەندە كێشەی كەركوكی توشی پاشەكشەیەكی گەورە كردووە‌و لەكوردستانی دادەبڕێت؟

بورهان شێخ رەئوف: کەرکوک بابەت و ئامانج و کێشەی محوەری و مەرکەزی کوردە لە عیراقداڕاستە ناکۆکی و ململانێی نێوان  لایەنەکان زیانی زۆر بە کەرکوک گەیاندووە بەڵام ئەوەی دڵخۆشکەرە ئیستا گەیشتوونەتە ڕێککەوتن و بڕیار ە لە چەند ڕۆژی داهاتوودا ئەنجوومەنی پارێزگای کەرکوک کۆبێتەوە و پاریزگاریک بۆ کەرکوک لە لیستی برایەتی هەڵبژێرن.

ئێستانیوز: بە بۆچونی ئێوە چۆن دەتوانین متمانەی سیاسی نێوان لایەنە كوردستانیەكان بگێڕێنەوە‌و ئەم جۆرە لە تەنگەژەی سیاسی خاو بێتەوە؟

بورهان شێخ رەئوف: دەتوانین  بە گێڕانەوەی متمانەو چارەسەرکردنی کێشەکا ن و ڕێزگرتن لەیاسا دامەزراندنی دامودەزگاو دامەزراوەیدەوڵەتو یەکخستنی هیزی پ  م و ئاسایش و سەربەخۆبوونی دادگاکان و واتە جیاکردنەوەیدەستەڵاتەکان و دابینکردنی ئازادی و دیموکراسی وسەروەر بوونی یاسا وەو کۆتایی بە زۆر کیشە بهینینلە لایەکی ترەوە شەفافیەتو بەگژاچوونەوەی گەندەڵیو دابین کردنی خزمەتگوزارییە سەرتایی و پێویستەکانی گەل.

بێكەس قادر: چاككردنی بژێوی خەڵك‌و خزمەتگوزاریەكان، ئەنجامدانی چاكسازی‌و گەڕانەوەی حزب‌و حكوومەت بۆ خەڵك، سیاسەتی راستی قۆناغەكەیە.

بێكەس قادر ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان لەدیمانەیەكی تایبەتدا لەگەڵ ئێستانیوز، لەسەر چەندین تەوەر هەڵوێستەكانی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان‌و بیروبۆچونی خۆی رون دەكاتەوە:

ئێستانیوز: بە بۆچونی ئێوە بۆ دۆخی هەرێمی كوردستان چارەسەرەكان چین بۆ قەیرانی سیاسی دوای هەڵبژاردنەكان؟

بێكەس قادر:  لەپاش هەڵبژاردنەكان، سەرەڕای هەبوونی قەیرانە كەڵەكە بووەكان، باشووری كوردستان لەگەڵ  قەیرانی بێ متمانەیی لەنێوان خەڵك‌و حزبەكان، خەڵك‌و حكوومەت رووبەڕوو بووەتەوە، بۆیە تەنیا چارەسەر ئەوەیە حزبەكان‌و حكوومەت بۆ خەڵك بگەڕێنەوە، لەرێگەی هەنگاوی كردەیی دەست بە چاكسازی بكرێ‌و مەودای بێ متمانەیی كەم بكرێتەوە.چونكە ئێستا باشووری كوردستان پێویستی بە كارنامەیەكی سیاسی هەیە، كە هێڵە نەتەوەیی‌و نیشتمانیەكانی دیار بێ، ئەمە لەلایەك‌و لەلایەكی تر حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان پێویستی بەفۆڕمات كردن هەیە. دەبێ مامەڵەی حكوومەت لەسەر بنەمای هاوڵاتی بوون بێ، نەك حزبی بوون، دەبێ لەو دۆخەدا كە دەرفەت هەیە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی ئابووری، حكوومەت دەست بە چاكسازی بكا، لایەك لە بێكاران بكاتەوە‌و هەلی كار بڕەخسێنێ، لەباشوور تەنیا كێشەی نەهێشتنی پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەران نییە، كێشەی هەژاری‌و بێكاری هەیە، بۆیە دەبێ باشكردنی ژیان‌و گوزەرانی خەڵكی هەژار‌و نەدار‌و زەحمەتكێش لە ئەولەویاتی حكوومەت بێ، چیدیكە پێكهێنانی كابینەی نوێی حكوومەت لەسەر ئەوەی كێ پۆستێكی زیاتر‌و كێ ئیمتیازێكی پتری بەردەكەوێ دوا نەخرێ.

ئێستانیوز: حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان چۆن دەڕوانێتە پەیوەندی ئێستای بەغداو هەولێر؟

بێكەس قادر: پاش ئەوەی زۆر دەرفەت بەهەدەردرا، نەتوانرا هەرێمی باشووری كوردستان بەرە‌و سەربەخۆیی ببرێ، حكوومەتی عێراقیش نەیتوانی قەوارەی هەرێمی كوردستان هەڵبوەشێنێتەوە. لەئاستی نێودەوڵەتیش جەخت لەهەرێمێكی بەهێز لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراق كراوە، سەرەڕای هەبوونی كێشە گەلێك لەنێوان هەولێر‌و بەغدا، بەتایبەتیش كێشەی كەركوك‌و ناوچەكانی دیكە، دەبێ پەیوەندی حكوومەتی هەرێم لەگەڵ حكوومەتی بەغدا لەسەر بنەمای دەستوور رێكبخرێتەوە، دەبێ كورد هەوڵبدا لەهەموو ئاستە جیاوازەكاندا، مافە دەستووریەكانی دەستبەربكا.

ئێستانیوز: بڕواتان بەوە هەیە كە عادل عبدالمهدی سەركەوتوو بێت لە چارەسەری كێشەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان؟

بێكەس قادر: لەڕاستیدا پێكهێنانی كابینەی حكوومەتی عێراق بەسەرۆكایەتی دكتۆر عادل عەبدولمەهدی دەرفەتێكە بۆ كورد، كەچی ئەگەر وا بزانین هەموو چارەسەر لەدەستی ئەو دایە، ئەوە خۆمان بە هەڵە دەبەین!  بەڵام لانی كەم لەئێستادا سەرۆك وەزیران ئاستەنگ لەبەردەم چارەسەر دروست ناكا، بەڵكو خودی خۆشی بەشێك دەبێ لەچارەسەر، بەڵام چارەسەری كێشەكان بەپلەی سەرەكی بەلایەكی كورد خۆی بەندە، بەهەبوونی كارنامەیەكی هاوبەشی كوردستانی بەندە، دەبێ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان كورد خۆی ئامادەیی هەبێ‌و چارەسەركردنی كێشەكان وەك پێشتر رادەستی قەدەر نەكا.

ئێستانیوز: چۆن لە دۆخی كەركوك دەڕوانن؟ بە رای ئێوە چارەسەری كێشەی كەركوك چۆن دەكرێت؟

بێكەس قادر: دیارە بۆ دۆخی پێش رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر قسەیەكمان هەبوو، بەڵام بۆ ئێستا پاش سەپاندنی دۆخی داسەپاو، دەبێ قسەیەكی ترمان هەبێ، بۆ چارەسەری پرسی كەركووك زۆر كات‌و زۆر دەرفەت لەدەست درا. ئەگەر دوێنێ رووی پرسیار لە بەغدا بوو بێ، ئیمڕۆ دەبێ كورد رووی پرسیاری لەخۆی بێ، چی كرا، جگەلە گواستنەوەی ناكۆكی‌و ململانێی حزبی، چی دیكە بەدیاری بۆ كەركووك بردرا. چ لە ئێستا، چ لە داهاتوودا، بێ هەبوونی پڕۆژە‌و پلانێكی هاوبەشی كوردستانی نەخشە بۆ داڕێژراو، دۆخی كەركوك ئاسان نەبوو، بۆ ئێستا دەبێ باس لە ئاسایی كردنەوەی دۆخەكە‌و چارەسەری دەستووری بكرێ. پێویستە كەركووكیەكان لەدەرەوەی تێڕوانین‌و ململانێی‌و بەرژەوەندی حزبی، بیر لە چارەسەر‌و دواڕۆژی كەركوك بكەنەوە.

ئێستانیوز: دۆخی كاری حزبایەتی لەهەرێمی كوردستان چۆن تەماشا دەكەن پێتان وایە ئاستەنگی كاری سیاسی لەهەرێمی كوردستان چین؟

بێكەس قادر: ئەگەر لەدیدێكی واقیعیەوە تەماشای كاروباری حزبایەتی بكەین، ئەوا بێگومان پرۆسەی حزبایەتی لە باشووری كوردستاندا، بەناهەموارترین دۆخدا تێپەڕ دەبێ، چونكە:

-       حزب سەرچاوەی ئاستەنگەكانی پێشكەوتنی سیاسی‌و كۆمەڵایەتیە.

-       حزب گرێكوێرەی حوكمڕانیە.

-       حزب هۆكاری سەرەكی لاوازكردنی هەستی نیشتمانپەروەری‌و كوردایەتییە.

-       خەڵك متمانەی بە حزب نییە.

بۆیە كاری حزبایەتی‌و سیاسی پرۆسەیەكی ئاڵۆز‌و جەنجاڵە، ئەگەر لەقۆناغی شۆڕش حزب پێویستیەكی قۆناغەكە بووبێ، سەرچاوەی رێكخستن‌و ئیلتیزام ‌و كاری شۆڕشگێڕانە بوو بێ، ئەوا لە ئێستاش حزب بۆ پێشخستنی پرۆسەی دیموكراسی‌و فرەیی‌و دەستاودەست كردنی دەسەڵات پێویستە‌و رۆڵی تەواو نەبووە، بەڵام بەشێوازی ئێستا نا، دەبێ لەرێگەی داماڵینی هێزی چەكدار لە حزبەكان‌و نەهێشتنی باڵا دەستی حزب بەسەر دامەزراوەكان‌و تەواوی جومگەكانی حوكمڕانی، حزبایەتی وەكوو ئامراز نەك ئامانج، چونكە حزب خۆی ئامرازە نەك ئامانج، لەگەڵ بنەما بچینەییەكانی سیاسەت‌و حزبایەتی ئاشت بكەینەوە، ئەگەرنا مەودای بێ متمانەیی فراوانتر دەبێ، ئەمەش لەنەچوونی زۆربەی خەڵك بۆ سەر صندووقەكانی دەنگدان، لەدوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بەزەقی دەنگی دایەوە، حزب لە ئێستادا رۆڵی كۆمپانیای هەیە، بۆیە ستراكچەری حزبایەتی پێویستی بە گۆڕانكاری هەیە.

ئێستانیوز: حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بایكۆتی هەڵبژاردنی كرد، ئێستا چی دەكات؟

بێكەس قادر: راستە حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بایكۆتی هەڵبژاردنی كرد، بەڵام بایكۆتی پرۆسەی سیاسی نەكردووە، بەپێی روانگە‌و پرانسیپەكانی بەشداری لە پرۆسەی سیاسی دەكات‌و لەو پێوەندەشدا هەم پێگەی سیاسی خۆی هەیە‌و هەم ئیستحقاقی تێكۆشانی هەیە.