عەمید سەرحەد: گروپی جیاواز لە داعش پەیدا بوون وێنەی سەدام حسێن هەڵدەواسن

بەڕێوەبەری پێشووی پۆلیسی قەزاو ناحیەکانی کەرکوک، ئاشکرایدەکات داعش لە عێراق خۆی ڕێکخستووەتەوە، بەرپرس و پێکهاتەی ڕێکخراوەکەی لە ناوچەکان بەتەواوەتی گۆڕیووە و خەڵکی تازەی داناوە.

لەم گفتووگۆیەدا لەگەڵ دەنگی ئەمەریکا، عەمید سەرحەد قادر، دەڵێت"بەپێی پێکهاتەکە نوێیەکەی، داعش عێراقی کردووەتە 11 قاتعەوە، بۆ هەر قاتعە و بەرپرس و پێکهاتەی سەربازی تازەی داناوە."

جەختیکردەوە" ڕەنگە لەمەودوا جم و جۆڵ و هێرشی داعش ر‌وو لە زیادبوون بکات، پەلامار و هێرشی چەکدارانی ئەو ڕێکخراوە بۆ سەر دەزگا ئەمنیەکان ڕوو لە هەڵکشان بکات."

لە پێکهاتە نوێ یەکەی داعش دا، عێراق دابەشکراوە بۆ سەر 11 میحوەر، کە بریتین لە میحوەرەکانی ( بادیە، باشور، ئەنبار، فەلوجە، باکوری بەغدا، بەغدا، دیالە، کەرکوک ، سەڵاحەدین، دیجلە، نەینەوا)

بەپێی ئەو زانیاریانەی دراون بە دەنگی ئەمەریکا، داعش پێکهاتەی ڕێکخراوەکەی لە ڕووی دابەشکاری بەرپرسیارێتیەوە بەمشێوەیە دابەشکردووە، ( شێخ ئەبو سەفیە عێراقی ئەمیری دەستەی جەنگ، ئەبو حەمزەی موهاجر کە ئەردەنی یە کراوە بە وتەبێژ، موەفەق مستەفا کەرموش ناسراو بە ( ئەبو سەڵاح) بۆ بەرپرسی کارگێڕی، سامی جاسم محەمەد جبوری کراوە بە ئەمیری دیوانی بەیتولمال، رائید کەشکەوڵ جبوری بۆ بەرپرسی بەیتولمال، حەلیموف تاجیکی دانراوە بە وەزیری جەنگ، ئەبو حارس عێراقی کراوە بە والی عێراق، موعتەز نەومان کراوە بە جێگری والی عێراق.)

دەربارەی شوێنی ئەو بەرپرسانەی کە داعش تازە بەرپرسیارێتی پێداون، عەمید سەرحەد قادر ڕوونیکردەوە تەنها سنوری حەویجە لە نزیکەی 500 گوند پێکهاتووە، سەرجەم ئەو گوندانە داعش هاتووچۆیان پێدادەکات، ئەمە جگە لە پارێزگاکانی تر، کە هێزە عێراقیەکان نەیانتوانیوە لەداعش پاکیان بکەنەوە، چونکە ناوچەکە پان و بەرینە.

بەبڕوای عەمید سەرحەد قادر، خۆ ڕێکخستنەوە و دووبارە داڕشتنەوەی پێکهاتەکەی لە عێراق، ئاماژەیەوە بۆ ئەوەی داعش نیەتی پەلاماردان و هێرشی زیاتری هەیە، وتی"نەک تەنها داعش، چەندین گروپی تر پەیدا بوون، تەنانەت بەعسیەکانیش زیندوو بوونەتەوە، لە ڕۆژی 23/6/2020 دەیان وێنەی سەدام حسێنیان لەدەوروبەری کەرکوک هەڵواسیووە، دواتر پۆلیس بەپەلە وێنەکانی لە شوێنە گشتیەکان لابردووە."

خۆ ڕێکخستنەوەی داعش و پەیدابوونی گروپی تری جۆراو جۆر، لەکاتێکدایە حکومەتی عێراق لە ململانێیەکی تونددایە لەگەڵ ئەو گروپە چەکدارانەی کە چەکیان لایە و لەدەرەوەی دەسەڵاتی حکومەت کاردەکەن.

سلاڤۆ ژیژەک: کۆرۆنا دواهەمین قۆناغی سەرمایەدارییە

 ئا: رێبوار محەمەد

فەیلەسوف‌و رەخنەگری ناوداری سلۆڤینی، سلاڤۆ ژیژەك ئاماژە بەوە دەكات کە ڤایرۆسی كۆرنا سیستەمی سەرمایەداری روبەڕوی قەیران‌و تەنگەژەیەكی گەورە کردوەتەوە، ئەو دەڵێت "كۆرۆنا ئەو  ڤایرۆسەیە كە كۆتایی بەسیستەمی سەرمایەداری دەهێنێت‌و رزگاركردنی بەها مرۆیی‌و ئازادییەكانیشمان تەنها لەرێگەی گۆڕانكارییەكی ریشەییەوە بەدیدێت".

ئەم رۆژانە سلاڤۆ ژیژەك، قسەو باسێكی زۆر لەسەر كۆرۆناو لێكەوتەكانی بڵاوبونەوەی ئەم ڤایرۆسە كوشندەیە دەكات، وتار دەنوسێت، چاوپێكەوتن لەگەڵ میدیا بینراوو نوسراوەكان ئەنجامدەدات‌و بەردەوام پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە پاش ئەوەی هەزاران‌و بگرە بەملیۆنەها كەس باجە قورسەكەی ئەم ڤایرۆسە دەدەن، هەموان دەبێت لەوە تێدەگەن كە چیتر جیهان ناتوانرێت بەئامڕازو رێگە كۆنەكان بەڕێوەببرێت، بەڵكو ئەنجامدانی گۆڕانكاریەكی ریشەیی، دەبێت بەپێویستیی بۆ كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، كە جیهان لەسیستەمی سەرمایەداریی‌و میکانیزمەکانی بازاڕی ئازادەوە بگوازێتەوە بەرەو كۆمۆنیزم، بەڵام بەفۆرمە كۆنەكەی نا".

ئەم فەیلەسوفە تەمەن 71 ساڵە، پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە سەرمایەداریی گەیشتوەتە كۆتایی رێگاكە‌و پێشبینی دەكات كۆرۆنا ببێتە خاڵی وەرچەرخانی مێژویی‌و دەرفەتێك بۆ رزگار بونی مرۆڤ لەڤایرۆسە ئایدۆلۆژییەكان.

ژیژەك دەڵێت "بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا، چەندین پەتای ئایدۆلۆژیش لەگەڵ خۆیدا بڵاودەكاتەوە، كە خۆیان لەنێو كۆمەڵگەكانماندا حەشار داوە: هەواڵی درۆ، تیۆرەكانی پیلانگێڕان، راسیزم‌و هەڵسوكەوتی رەگەزپەرستانە. ئەگەر گۆشەگیریی تەندروستی پاساوی خۆی هەبێت لەسەر بنەمای پزیشكی‌و زانستی، ئەوا ئێستا بوەتە هۆكاری بڵاوبونەوەی پەتای ئایدۆلۆژی‌و بەرزكردنەوەی ئەو دەنگانەی كە داوای دانانی سنور‌و گۆشەگیر كردنی ئەو –دوژمنانە- دەكەن هەڕەشەن لەسەر شوناسیان. بەڵام رەنگە كۆرۆنا بشبێتە هۆكاری بڵاوبونەوەی ڤایرۆسێكی ئایدۆلۆژی دیكەی زۆر بەسودیش، ڤایرۆسی یبركردنەوە لەكۆمەڵگەیەكی ئەلتەرناتیڤ، كە سنوری دەوڵەت-نەتەوە تێپەڕێنێ‌‌و كۆمەڵگەیەك پێنێتە ئاراوە لەسەر بنەمای هاوكاری‌و یارمەتی جیهانیی بنیاتنرابێت".

دەشڵێت "زۆر پێشبینی ئەوە دەكرێت كە بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا ببێتە هۆی روخانی رژێمی كۆمۆنیستی لەچین، بەهەمانشێوەی ئەوەی دوای كارەساتی چەرنۆبل (بەدانپێدانانی گورباچۆڤ) كە رێگەی بۆ روخانی یەكێتی سۆڤیەت خۆش كرد. بەڵام ئەم پەتایە لەهەمانكاتیشدا ناچارمان دەكات بیر سەلەنوێ لەداهێنانەوەیەكی كۆمۆنیزمانە بكەینەوە كە لەسەر بنەمای متمانەكردن بەگەل‌و زانست بنیاتنرا بێت".

ژیژەك ئاماژە بەوەش دەكات بەهۆی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆناوە ماشێنی راسیزم كەوتوەتە كار بۆ ئەوەی هەمومان بیرمان بۆ ئەو پیرەژنانە بچێت کە لە"وهان" مار بەزیندویی كەوڵ دەكەن‌و شۆربای شەمشەمە كوێرە هەڵدەقوڕێنن، بەڵام لەدنیای ئەمڕۆدا بەهیچ شێوەیەك راسیزم‌و بەرزكردنەوەی دیوارو  گۆشەگیریی چارەسەر نییە بۆ مرۆڤایەتی‌و جیهان، بەڵكو كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پێویستی بەهاوكاریی‌و هەماهەنگییە لەئاستی جیهانیدا، پێویستی بە بەڕێوەبردنە بەشێوازێكی نوێ‌، هاوشێوەی ئەوەی كە لەرابردودا بە"كۆمۆنیزم" ناودەبرا.

ژیژەك پێیوایە ئەمە راستییەكی خەمهێنەرە كە ئێمە بۆ دروستكردنی ئەو هاوكارییە جیهانییە پێویستیمان بەكارەساتە، ئەو دەڵێت "بەر لەچەند ساڵێك فریدریك جیمسۆن سەرنجی راكێشاین بۆ ئەو ئەگەر یۆتۆبیاویانەی كە لەفلیمە خەیاڵییەكاندا ئاماژەیان بۆ دەكرێ‌‌و چارەسەری كارەساتە گەردونیەكان دەكەن (هەسارەیەك هەڕەشە لەژیانی سەر زەوی دەكات، ڤایرۆسێك مرۆڤایەتی قڕ دەكات، هتد). هەڕەشەی جیهانی دەبێتە مایەی هاوكاریی جیهانی، ئیتر ململانێ‌ بێ‌ بەهاكانمان دەچنە پەراوێزەوە‌و هەمومان پێكەوە كار دەكەین بۆ دۆزینەوەی چارەسەر. وەك ئەوەی ئەمڕۆ خۆمان لەژیانێكی واقیعیانەدا دەیبینین".

دەشڵێت "ئەم ئازارو كارەساتە وایلێكردوین كە بیر لەبنەما سەرەكیەكانی ژیان‌و كۆمەڵگەكانمان بكەینەوە. یەكەم نمونەی ئەم هەماهەنگییە لەئاستی ئەم هەسارەیەدا بریتییە لەرێكخراوی تەندروستی جیهانی، كە بەدور لەشێوە كاركردنە بیرۆكراتیی‌و تەمەڵییەكەی پێشوی، ئاگاداری‌و هۆشداری وردمان دەداتێ‌، بەبێ‌ ترس‌و بەوپەڕی پیشەییەوە كار دەكاو راستییەكان رادەگەیەنێت. ئەم جۆرە رێكخراوانە پێویستە دەسەڵاتێكی جێبەجێكاری زیاتریان بدرێتێ‌".

ژیژەك ستایشی بێرنی ساندێرز، كاندیدی دیموكراتەكانی ئەمەریکا دەكات‌و دەڵێت "ئەوانەی گومان لەبێرنی ساندێرز دەكەن‌و گاڵتەیان بەو هەڵوێستەی دێت كە داوای پشتگیری سیستەمی چاودێری تەندروستی سەرتاسەری لەئەمەریكادا دەكات، ئایا پێیانوانییە پەتای كۆرۆنا وانەیەكی داوینەتێ‌ كە ئێمە پێویستمان بەو سیستەمی چاودێری تەندروستییەو زیاتریشە؟ ئایا پێویست ناكات ئیتر دەستبكەین بەدامەزراندنی تۆڕێكی چاودێری تەندروستی جیهانی؟".

دەشڵێت "پاش رۆژێك لەدەركەوتنی ئیرەجی هریرژی، جێگری وەزیری تەندروستی ئێران لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا بەمەبەستی كەمكردنەوە لەبایەخ‌و مەترسی ڤایرۆسی كۆرۆناو پێویستی بەكەرەنتینە نەكردن، خۆی هات‌و دانی بەوەدا نا كە توشی ڤایرۆسی كۆرۆنا بوە‌و خۆی كەرەنتینە دەكات، ئیرەج وتی: ئەم ڤایرۆسە زۆر دیموكراسییە، نەجیاوازی لەنێوان هەژار‌و دەوڵەمەندا دەكات‌و نەجیاكاریش لەنێوان دەسەڵاتدارو بێدەسەڵات، نەكاربەدەست‌ دەناسێ‌و هاوڵاتی ئاسایی. ئیرەج زۆر راست دەكات، ئێمە هەمومان لەكەشتییەكداین. ئێمە نەك هەر روبەڕوی هەڕەشەی ڤایرۆس دەبینەوە، بەڵكو چەندین ڤایرۆسی كوشندەو كارەسات لەئاسۆدا بەدیدەكرێن‌و رودەدەن: هەر لەوشكەساڵییەوە بگرە تا دەگات بەپیسبونی ژینگەو شەپۆلەكانی گەرما، گەردەلول‌و زریان...هتد. روبەڕوبونەوەی ئەم كارەساتانە پێویستیان بەكاری جدی‌و بەپەلەو هەماهەنگی جیهانییە".

ژیژەك ئەوە روندەكاتەوە كە لەسەروەختی تەقینەوەی پەتایەكی جیهانیدا، هەموان درك بەوە دەكەن كە میكانیزمەكانی بازاڕی ئازاد توانای پاراستنی مرۆڤیان نییە لەمەترسیەكانی پاشاگەردانی‌و برسێتی، بۆیە پێویستە لەئاستی جیهانیدا رێوشوێنێك بگیرێتەبەر كە بەلای زۆربەمانەوە "كۆمۆنیزمانەیە"، ئەویش بریتییە لەهەماهەنگی لەبەرهەمهێنان‌و دابەشكردن لەدەرەوەی میكانیزم‌و رێساكانی بازاڕدا، ئەو دەڵێت "پێویستە ئەوە وەبیربهێنینەوە كە گرانییە گەورەكەی پەتاتە ئیرلەندای لەچلەكانی سەدەی نۆزدەهەمدا وێران كرد، بوە هۆكاری گیان لەدەستدانی ملیۆنەها كەس‌و ناچار بەكۆڕەویشی كردن. بەڵام هێشتا دەوڵەتی بەریتانیا لەسەر كار كردن بەمیكانزمەكانی بازاڕ بەردەوام بو، ئیرلەندییەكانیش بەردەوام بون لەسەر هەناردە كردنی پەتاتەو بەروبومی خۆراكی، لەكاتێكدا بەملیۆنەها كەس لەدەستكورتی‌و كوێرەوەری‌و تەنگانەدا دەژیان. مومكین نییە ئەمڕۆ بەرامبەر بەو توندوتیژیی‌و دڵڕەقییە لێبوردە بین‌و جارێكیتر دوبارە بێتەوە".

ئەم فەیلەسوفە سلۆڤینییە ئاماژە بەوە دەكات كە ڤایرۆسی كۆرۆنا رۆژ بەرۆژ رەوتی ئیش‌و كاری بازاڕ لەئاستی جیهاندا پەكدەخات‌و گوێشمان لەوە دەبێت كە گەشەی ئابوری بەرێژەی دو یان سێ‌ دادەبەزێت، ژیژەك دەپرسێت "ئایا ئەمە بەئاشكرا ئاماژە نییە بۆ ئەوەی ئابوری جیهانی سەرلەنوێ‌ پێویستی بەرێكخستنەوەیە بەرێگەیەك كە نەكەوێتە ژێر رەحمەتی میكانیزمەكانی بازاڕ؟ ئێمە باس لەكۆمۆنیزم بەفۆرمە كۆنەكەی ناكەین، بەڵكو ئاماژە بەشێوەیەك لەشێوەكانی رێكخستنی جیهانی دەكەین كە توانای هەیە ئابوری كۆنترۆل بكا‌و بەڕێوەی ببات. جیهان پێویستی بەگۆڕانكارییەكی ریشەییە، سەرمایەداری جیهانی لەقەیران‌و تەنگەژەیەکی گەورەدا دەژی، رزگاركردنی بەها مرۆیی‌و ئازادییەكانمان تەنها لەرێگەی ئم گۆڕانكارییە ریشەییەوە بەدیدێت".

http://www.awene.com/

بێكەس قادر: بەهێزكردنی پێگەی چەپ پێویستی قۆناغەكەیە

ئامانج لە كۆبوونەوەی هێز و لایەنە پەچەكان چییە؟

لێكنزیكبوونەوەی چەپ و دروستكردنی بەرەیەكی هاوبەش لە كوردستان دەتوانێت چی بكات؟

چەپ و كۆمەنیستەكان دەتوانن لەرێگەی خەباتی چینایەتیەوە دنیایەكی دادپەروەرانە و یەكسان بهێننە دی؟

بەرەیەكی چەپ تاچەند بەدیڵكی باش دەبێت بۆ راگرتنی سیستمی سەرمایەداری و بەتایبەتی كردنی كەرتی گشتی؟

بێكەس قادر، ئەندامی مەكتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان، لە وەڵامی ئەم پرسیارانەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە كۆبوونەوەی بەردەوامی هێز و لایەنە چەپەكان زیاتر بۆ ئەنجامدانی كاری هاوبەشە نەك دروستكردنی بەرەیەكی دیاریكراو، بە پێویستیشی دەزانێت چەپەكان كار بۆ گەڕاندنەوەی متمانەی كۆمەڵایەتی و ئاشتكردنەوەی سیاسەت و حزبایەتی لەگەڵ پرەنسیپەكاندا بكەن.

هێز ولایەنە چەپەكانی هەرێمی كوردستان لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا بەمەبەستی لێكنزیكبوونەوەیان لەیەكتر چەند كۆبوونەوەیەكیان ئەنجامداوە، بێكەس قادر باس لەوە دەكات كە ئەم ساڵ پتر لە ساڵانی تر، دیدار و كۆبوونەوەی هاوبەش لەنێوان هێز و لایەن و كەسایەتی چەپ لە باشوری كوردستان ئەنجام دراوە، ئامانج لەو كۆبوونەوانەش بەرجەستەكردنی روانگەیەكی هاوبەش و كاری هاوبەش و كاراكردنی دەوری چەپەكانە لە كوردستاندا، جگە لە باشووری كوردستان كۆبوونەوەیەكی هاوبەشی سێ لایەنی چەپی باشور لەگەڵ پارتی كۆمۆنیستی كوردستان - باكور ئەنجامدراوە، باس لەوەش دەكات لە ئێستادا كار بۆ ئەوە دەكەن كە هەر ئەمساڵ دیداری هاوبەشی پارتە چەپەكانی بەشەكانی دیكەی كوردستان لە باشوری كوردستان رێك بخەن.

ئەو ئەندامەی كەمتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكیشانی كوردستان كە لە كۆوبونەوەی چەپەكان ئامادەیی هەبووە، هێما بۆ ئەوەش دەكات كە ئەوان ڕەش نوسێكی كاری هاوبەشیان ئامادەكردووە و پێشتریش لەسەر میكانیزمی كاری هاوبەش تێگەیشتنی هاوبەش هەبوو، لە كۆبوونەوەكانی ئەمساڵیش جەخت لەسەر كاری هاوبەش كراوەتەوە لەنێوان هەمو هێزە چەپەكانی كوردستان بەبێ جیاوازی.

لەباری ئەگەری دروستبوونی بەرەیەكی چەپ لە كوردستان، گوتیی لە ئێستادا قسە لەسەر پێكهێنانی بەرەی چەپ نییە لە كوردستان بەقەد ئەوەی قسە لەسەر لێكنزیكبوونەوەی چەپەكان و كاری هاوبەشە، چونكە لە دیدی ئێمەدا پڕۆسەی سیاسی و كۆمەڵگەی كوردستان پتر لە رابردوو پێویستی بە ڕوانگەی چەپ هەیە.

بێكەس قادر بۆچوونی وایە كە ئێستا كۆمەڵگەی كوردستان لەگەڵ كۆمەڵێ تەنگژەی جودا جودا بەرەوڕووە، بێ ئومێدی و بێ متمانەیی خەڵك بە حكومەت و حزبە سیاسییەكان بێ سنوورە، نا یەكسانی و ناعەدالەتی هەموو كایەكانی كۆمەڵگەی گرتووەتەوە، لەم ڕوانگەیەوە جەخت لە هەبوونی بەهێزكردنی پێگەی چەپ دەاتەوە و بە پێویستی قۆناغەكەش ناوی دەبات.

ئەو ئەندامەی مەكتەبی سیاسی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان باس لە ڕونگەیەكی هاوبەشی چەپەكان بۆ سیاسەت و ژیان دەكات و بەپێویستیشی دەزانێت كە هێز و لایەنە چەپەكان كار لەسەر گەڕاندنەوەی متمانەی كۆمەڵایەتی و ئاشتكردنەوەی سیاسەت و حزبایەتی لەگەڵ پرەنسیپەكاندا بكەن.

 

دیمانە : رێگای كوردستان

ب-س

 

كۆرۆناڤایرۆس: "ئەوەی ئەوان باسی ناكەن"

چاوپێكەوتن لەگەڵ: ڕۆب واڵاس، بایۆلۆژیستی پەرەسەندن

سازدانی: یاك پابست-بەرلین

و. پێشڕەو محەمەد

كۆرۆناڤایرۆس جیهان دەخاتە ناو حاڵەت و بارودۆخی شۆك و هەژانەوە. بەڵام، حكومەت لەجیاتی بەرەنگاربوونەوەی هۆكارە بنچینەییەكانی پەتا جیهانییەكە، پەنا دەباتە بەر هەنگاوە لەناكاو و نائاساییەكان. لێرەدا گفتوگۆ لەگەڵ بایۆلۆژیستی بواری پەرەسەندن، ڕۆب واڵاس دەكەین دەربارەی مەترسییەكانی كۆڤید-19، بەرپرسیارێتیی پیشەسازیی كشتوكاڵیی و چارەسەرە بەرگەگیراوەكان بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییە كوشندەكان.

پرسیار: كۆرۆناڤایرۆسی نوێ چەندە مەترسیدارە؟

وەڵام ڕۆب واڵاس: پەیوەندیی بەوەوە هەیە لە كاتی بڵاوبوونەوە و دەركەوتنی شوێنی كۆڤید-19 تۆ لەكوێیت: ئایا ئەم پەتا جیهانییە تەنها سەرەتایەتی، گەیشتووەتە لوتكەی خۆی، یان لەدوایین پۆناغی خۆیدایەتی؟ چەندە بەباشیی سیستەمی تەندروستیی لە ناوچەكەدا وەڵام دەداتەوە؟ تەمەنت چەندە؟ ئایا سیستەمی بەرگریی لەشت بەرگەنەگر و لاوازە؟ بارودۆخی گشتیی تەندروستیت چۆنە؟ پرسیاركردن لە ئەگەرێكی ناقابیلی دەستنیشانكردن: ئایا جێنەتیكی بۆماوەیی بەرگرییت، ئەو جێنەتیكانەی دەكەونە ناو سیستەمی بەرگریتەوە، دەرەقەتی ڤایرۆسەكە دێن یان نا؟

پرسیار: كەواتە هەموو ئەم هاتوهاوارە دەربارەی ڤایرۆسەكە تەنها لەپێناوی دروستكردنی ترسدان؟

وەڵام: نا. بەدڵنیاییەوە نا. ڕێژەی حاڵەتی مردن (case fatality rate)ی كۆڤید-19 لەسەرەتای دەركەوتن و بڵاوبوونەوەی لە شاری ووهان لەنێوان 2% بۆ 4%ی خەڵكانی تووشبوو دابوو. لەدەرەوەی ووهان، ڕێژەی حاڵەتی مردن پێدەچوو لە 1% بێت و تەنانەت كەمتریش. بەڵام ئێستا لە شوێنانی دیكەش ڕێژەكە زۆر بەرزە، بۆ نموونە ئێستا لە ئیتاڵیا و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. ئەم ڕێژانەی مردن پێناچێت بەراورد بە لە 10%ی ڕێژەی مردن بە ڤایرۆسی سارس، بەرزتر بن، "هەڵامەتی ئیسپانیی" لە 1918 گەیشتە 5% بۆ 20%، "ئەنفلۆنزای باڵندە" (H5N1) 60% یاخود لە هەندێك شوێندا ئیبۆلا 90%ی مردنی ئەوانەی بەدواوە بوو كە تووشببوون. بەڵام ئەم ڤایرۆسە بەرزترە لە 0.1%ی ڕێژەی حاڵەتی مردنی ئەنفلۆنزای وەرزیی. لەگەڵ ئەوەشدا، مەترسییەكە تەنها لە ئاستی ڕێژەی مردندا نەماوەتەوە. ئێمە دەبێت سەیری ئەو شتە بكەین كە پێیدەگوترێت دزەكردن یاخود ڕێژەی هێرش و پەلامار بۆسەر كۆمەڵگا. بە مانایەكی دیكە: چەندە ڕێژەیەكی گەورەتری دانیشتووانی جیهان لە پێشەوە ڤایرۆسەكە هەڵدەگرن؟

پرسیار: دەتوانیت زیاتر ئەمە ڕوون بكەیتەوە؟

تۆڕی گەشتكردنی جیهانیی لە ئاستی بەرز دایە. لەبەرئەوەی هێشتا نە ڤاكسین نە ئەنتی ڤایرۆسی تایبەت دژ بە ڤایرۆسەكانی كۆرۆنا بوونیان هەیە، نە هیچ پارێزبەندییەكی بەهێز بەرانبەر بە ڤایرۆسەكە، تەنانەت بە ڕێژەی 1%ی حاڵی مردن لەنێو تووشبوانیشەوە دەكرێت هەڕەشەیەكی مەترسیدار و بەرچاو بێت. لەڕوانگەی كاتێكی تەشەنەكردن لە ماوەی دوو حەفتەدا و دەركەوتنی ئەو نیشانانەی ڕوویانداوە پێش بڵاوبوونەوەی ڕاستەقینەی نەخۆشییەكە – واتا پێش ئەوەی بزانین ئایا تەنانەت خەڵك تووشبوون یان نا – لەوانەیە تەنها چەند شوێنێك لە جیهاندا هەبن تووش نەبووبێتن. بۆ نموونە ئەگەر كۆڤید-19 1% لە چوار ملیاری خەڵك بكوژێت، ئەوا ڕێژەی مردن دەبێتە 40 ملیۆن. ڕێژەیەكی سەدیی كەمی ژمارەیەكی گەورە هێشتا دەتوانێت ژمارەیەكی گەورە بێت.

پرسیار: ژمارەیەكی زۆری ترسێنەر بۆ بەڕواڵەت نەخۆشییە كەمتر خراپەكان هەن...

وەڵام: بێگومان و ئێمە تەنها لە سەرەتای ڕوودان و دەركەوتنی داین. زۆر گرنگە لەوە تێبگەین كە زۆرێك لە تووشبوونە تازەكان بەدرێژایی ڕەوتی نەخۆشییەكان دەگۆڕێن. تووشبوون، كوشندەیی یاخود لاوازبوون. لە لایەكی دیكەوە، دەركەوتنەكانی دیكە كوشندەبوونی نەخۆشییەكە زیاتر دەكەن. یەكەم شەپۆلی پەتای جیهانیی ئەنفلۆنزا لە بەهاری 1918 بەشێوەیەكی ڕێژەیی، تووشبوونێكی ئاسایی و نەرمی بەدواوە بوو. ئەوە دووەم و سێیەم شەپۆلی ئەو زستانە و 1919 بوو كە ملیۆنان كەسی كوشت.

پرسیار: بەڵام گومانكارانی نەخۆشییە درمەكان دەڵێن خەڵكێكی زۆر كەم تووش هاتوون و خەڵكێكی زۆر كەمتر بە ڤایرۆسی كۆرۆنا مردوون بەراورد بە ئەنفلۆزا وەرزییەكانی دیكە. بۆچوونت لەسەر ئەمە چییە؟

وەڵام: ئەگەر ئەم دەركەوتنە ئاوا ببێت دەبێت جەژنی بۆ بگێڕین. بەڵام ئەو هەوڵانەی بۆ بەكەمگرتنی كۆڤید-19 وەك مەترسییەكی مومكین دەدرێن بە بەراوردكردنی بە پەتاكانی دیكە، بەتایبەت ئەنفلۆنزا، ئامرازێكی بەلاغیین بۆ زیادكردنی خەم و دڵەڕاوكێ دەربارەی كۆرۆناڤایرۆس.

پرسیار: كەواتە بەراوردكردن بە ئەنفلۆنزای وەرزیی، بەراوردكردنێكی لەنگە...

وەڵام: مانابەخشە ئەگەر نەخۆشییەكان بەراوردی دوو بەشی جیاوازی دەركەوتەی نەخۆشییەكان بكەین. بەڵێ، ئەنفلۆنزای وەرزیی ملیۆنان كەس لە ئاستی دونیادا تووش دەبن، دەمرن، و بەگوێرەی خەمڵاندنی ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانیی، لەسەرووی 650 هەزار كەس لە ساڵێكدا دەمرن. بەڵام كۆڤید-19 تەنها خەریكە گەشتی نەخۆشیناسانەی خۆی دەستپێدەكات. و بەپێچەوانەی ئەنفلۆنزاوە، نە ڤاكسینمان بۆی هەیە نە پەردەیەكی بەرگریی بۆ هێواشكردنەوەی تووشبوون و بەرگریكردن لەو خەڵكانەی دەكرێت بە ئاسانیی تووش ببن.

پرسیار: تەنانەت ئەگەر بەراوردكردنیش سەرلێتێكدەر بێت، هەم نەخۆشییەكان سەر بە ڤایرۆسەكانن، تەنانەت بە گروپێكی زۆر تایبەتەوە، واتا ڤایرۆسەكانی RNA (Ribonucleic acid). هەم دەبنە هۆی نەخۆشیی. هەم ئاسەوار لەسەر دەم و قوڕگ بەجێدەهێڵن و هەندێكجار جگەر و گورچیلەش. هەروا بەتەواوییش زوو دەگوازرێنەوە.

وەڵام: ئەمانە كۆمەڵە لێكچوونێكی ڕواڵەتیین كە بەشی هەرە بنچینەیی و تایبەتی ناو بەراوردكردنی دوو نەخۆشییەكە لەبیر دەكەن. ئێمە شتێكی زۆر دەربارەی داینامیكەكانی ئەنفلۆنزا دەزانین. كەمێكیش زانیارییمان لەسەر كۆڤید-19ـەكان هەیە. ئەوانە هەنگاویان ناوەتە ناو هەرێمی نەناسراوییەوە. لەڕاستیدا، شتێكی زۆر هەیە دەربارەی كۆڤید-19 كە تەنانەت قابیلی ناسین نییە هەتا بەتەواویی ڕوونەدات. لەهەمانكاتدا، زۆر گرنگە لەوە تێبگەین كە ئەمە پەیوەندیی بە ئەنفلۆنزای ڤایرۆسەكانی كۆڤید-19ـەوە نییە. ئەمە بەڵكو كۆڤید-19 و ئەنفلۆنزایە. دەركەوتنی ژمارەیەكی زۆری توانای تووشكردن و بەردەوامبوونی نەخۆشییەكە، و هێرشكردنە سەر دانیشتووان بە فراوانیی، دەبێت ببێتە نیگەرانیی یەكەم و سەرەكیی.

پرسیار: ساڵانێكی زۆرە لێكۆڵینەوە لە نەخۆشییە درمەكان و هۆكارەكانیان دەكەیت. لە كتێبەكەتدا "كێڵگە گەورەكان ئەنفلۆنزا گەورە دەكەن" هەوڵدەدەیت ئەم پەیوەندییانە لەنێوان پراكتیكەكانی پیشەسازیی كشتوكڵیی، كشتوكاڵیی ئۆرگانیی و درمناسیی ڤایرۆسیدا دروست بكەیت. بۆچوونەكانت چین؟

وەڵام: مەترسیی ڕاستەقینەی هەر دەركەوتنێكی نوێی نەخۆشیی شكستە –یاخود بە دەربڕینێكی باشتر – ڕەتكردنەوەی گونجاو بۆ تێگەیشتن لەوەی هەر كۆڤید-19ـەیەكی تازە ڕووداوێكی دابڕاو و سەربەخۆ نییە. ڕوودان و دەركەوتنی ڕوولەزیادی ڤایرۆسەكان بەشێوەیەكی هەرە نزیك بەستراوەتەوە بە بەرهەمهێنانی خۆراك و قازانجویستیی كۆمپانیا فرەنەتەوەییەكانەوە. هەركەسێك بیەوێت لەوە تێبگات بۆچی ڤایرۆسەكان زیاتر و زیاتر مەترسیدار دەبن دەبێت لێكۆڵینەوە لە مۆدێلی پیشەسازیی كشتوكاڵیی و زۆر بەتایبەتیش، لە بەرهەمهێنانی كەرەستەی خۆراكیی بكات. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، چەند حكومەت و چەند زانایەكی كەم، ئامادەن ئەم كارە ئەنجام بدەن. بەڵام پێچەوانەكەی تەواو ڕاستە.

كاتێك نەخۆشییە درمەكان دەردەكەون، حكومەتەكان، میدیا و تەنانەت زۆربەی دامەزراوە پزیشكییەكانیش بەتەواویی تەركیز دەكەنە سەر هەر یەكێك لە دەركەوتەكان بەشێوەی جیا جیا و دابڕاو، ئەو هۆكارە بنچینەییانە فەرامۆش دەكەن كە فڕێدەدرێنە نێو ژمارەیەكی زۆری نەخۆشییە پەراوێزخراوەكانی جیهان، یەك بەدوای یەكدا.

پرسیار: دەبێت كێ سەرزەنشت بكرێت؟

وەڵام: گوتم پیشەسازیی كشتوكاڵییە، بەڵام ئامانجێكی گەورەتر بۆ ئەمە هەیە. سەرمایە پێشەنگی هێرشكردن و لەناوبردنی زەوییەكانە تا نێو دوایین دارستانی سەرەتایی و كۆن و مەزرا و كێڵگە بچووكەكان لە ئاستی جیهاندا. ئەم سەرمایەگوزارییانە دەبنە هۆی وێرانكردنی دارستانەكان و ئەم گەشەسەندنانە دەبنە هۆی دەركەوتنی نەخۆشیی و درمەكان. جۆرایەتیی و ئاڵۆزیی كاركردنی ئەم كاریگەرییە زۆرانەی زەویی بەجۆرێك كاریگەریی دادەنێن كە نەخۆشییە شاراوەكانی پێشوو ئێستا دزەدەكەنە نێو كەرەستەی خۆراكیی و كۆمەڵە مرۆییەكانەوە. بە كورتیی، سەنتەرەكانی سەرمایە، شوێنەكانی وەك لەندەن، نیویۆرك، و هۆنگ كۆنگ، دەبێت وەك خاڵی چڕبوونەوەی سەرەكیی نەخۆشییە كوشندەكان سەیر بكرێن.

پرسیار: ئەمە حاڵەتی كام نەخۆشییانەیە؟

وەڵام: سەرمایە بەدەر لە نەخۆشییەكان لەم خاڵەدا بوونیان نییە. تەنانەت دوورترینیشیان تووش دەبن، ئەگەر زۆریش دوور بن لە سەنتەرەوە. ئیبۆلا، زیكا، كۆرۆناڤایرۆسەكان، تا و زەرهەڵگەڕانی دووبارە، جۆرێكی ئەنفلۆنزای باڵندە، و ئەنفلۆنزای بەراز لەنێو ئەو زۆر و زەوەند نەخۆشییە ڤایرۆسییانەن كە ڕێگای خۆیان لە دوورەدەترین ناوچە كەنارییەكانەوە بەرەو ئەڵقەی شارەكان و پایتەختی هەرێمەكان و دواجار بۆ نێو تۆڕی گەشتی جیهانیی. لە شەمشەمەكوێرەی میوەخۆرەوە بۆ كۆنگۆ بۆ كوشتنی كەسانی خۆبەرتیشكی خۆری میامی لە ماوەی چەند حەفتەیەكدا.

پرسیار: ڕۆڵی كۆمپانیا فرەنەتەوەكان لەم پرۆسەیەدا چییە؟

وەڵام هەسارەی زەویی، بەشێوەیەكی گەورە لەم پنتەدا هەسارەی كێڵگەیە، هەم زیندەوەران و هەم زەوی بەكارهێنراو. پیشەسازیی كشتوكاڵیی دەیەوێت گۆشەی بازاڕی خۆراك بگرێت. بەنزیكەیی سەرجەمی پڕۆژەی نیۆلیبراڵیزم لەدەوری ئامانجی پشتیوانكردنی هەوڵی ئەو كۆمپانیایانە ڕێكدەخرێت كە لەسەر بنەمای وڵاتانی پێشكەوتووی پیشەسازیی دامەزراوە تا زەوی و سەرچاوەكانی وڵاتانی لاوازتر تاڵان بكات. وەك دەرەنجامێكیش، زۆربەی ئەو نەخۆشییە ڤایرۆسیی/بەكتریاییە تازانەی پێشتر لەڕێگای ئیكۆلۆژییە ماوەدرێژە دارستانییەكاندا دەپشكنران و هەڵدەگیران، ئێستا پەرتەوازە دەبن و ئازادانە بڵاودەبنەوە و هەڕەشە لە هەموو جیهان دەكەن.

پرسیار: كاریگەرییەكانی میتۆدەكانی بەرهەمهێنانی پیشەسازیی كشتوكاڵیی لەسەر ئەمە چییە؟

وەڵام: كشتوكاڵی ئاراستەكراو لەلایەن سەرمایەوە كە شوێنی ئیكۆلۆژییە تەواو سروشتییەكانی گرتووەتەوە، كۆمەڵە ئامرازێكی وەها فەراهەم دەكات كە بەهۆیەوە نەخۆشییە ڤایرۆسیی/بەكترییەكان دەتوانن گەشە بە كوشندەترین نەخۆشییەكان و  فۆنۆتیپە نەخۆشیی و تووشبووەكان بدەن. تۆ سیستەمێكی لەمە باشترت بۆ پەروەردەكردنی نەخۆشییە كوشندەكان هەرگیز دەستناكەوێت.

پرسیار: چۆن؟

وەڵام: گەشەسەندنی مۆنۆكەڵچەرە (زراعە أحادیە) جەنەتیكییەكانی ئاژەڵە ماڵییەكان ئەو بەرگرییە جەستەییە لەناو دەبات كە دەكرێت گواستنەوەی نەخۆشییەكان هێواش بكاتەوە. [بەم هۆیەوە] دانیشتووانێكی بەرفراوانتر قەبارە و فرەیی ڕێژەیەكی گەورەتری گواستنەوەی نەخۆشییەكان ئاسانتر دەكەن. ئەمجۆرە هەلومەرج و بارودۆخە قەرەباڵغانە وەڵامی بەرگریی لەش لاواز و تووشی كێشە دەكەن. بەشێوەیەكی فراوان، هەر بەشێكی بەرهەمهێنانی پیشەسازیی، بە بەردەوامی خواستی تازەكراوی هەستیاریی فەراهەم دەكات، واتا جۆرە خۆراكێك بۆ پەرەسەندنی نەخۆشییە كوشندە ڤایرۆسییەكان. بە مانایەكی دیكە، پیشەسازیی كشتوكاڵ هێندە تەركیز دەخاتە سەر ئەو قازانجانەی دەبنە هۆی ڤایرۆس، كە هەڕەشەی كوشتن و لەناوبردنی ملیارێك مرۆڤ دەكات، دەكرێت وەك ڕیسك و مەترسیی مامەڵە لەگەڵ ئەمەدا بكرێت.

پرسیار: چی؟

وەڵام: ئەم كۆمپانیایانە تەنها خەریكی بەدەرەكییكردنی تێچوونەكانی كردەوە مەترسیدارەكان (لەڕوانگەی نەخۆشیناسییەوە)ی خۆیانن لەسەر هەموو كەسێك. لە خودی ئاژەڵانەوە بۆ بەكاربەران، كرێكارانی سەر كێڵگەكان، ژینگە لۆكاڵییەكان و بوارەكانی یاسادانی حكومەتەكان. لەناوچوون و وێرانبوونەكان هێندە زۆر و فراوانن كە ئەگەر ئەم تێچوونانە لە باڵانسی كۆمپانیاكان بوایە، ئەوا وەك دەزانین پیشەسازیی كشتوكاڵیی بۆ هەمیشە كۆتایی دەهات. هیچ كۆمپانیایەك پشتیوانیی لە تێچوونەكانی ئەو كاولكارییە ناكات كە خۆی هۆكارەكەی بووە.

پرسیار: لە زۆربەی میدیاكاندا بانگەشەی ئەوە دەكرێت كە خاڵی دەستپێكی كۆرۆناڤایرۆس لە "بازاڕێكی سەیر و سەمەرەی خۆراك" بووە لە ووهان. ئایا ئەم بابەتە تا چەند ڕاستە؟

وەڵام: بەڵێ و نەخێر. نیشانەیەكی زۆری شوێنیی هەن سەبارەت بەم بابەتە. شوێنپێ هەڵگرتنی ئەوانەی تووشبوون دەگەڕێتەوە بۆ بازاڕی خواردنی دەریایی بەكۆ لە ووهان، كە تیایدا ئاژەڵە كێوییەكان دەفرۆشرێن. نموونەی ژینگەیی و ئینڤایرۆمێنتیی وادەردەكەوێت ئاماژە بە بەشی كۆتایی خۆرئاوای بازاڕەكە بكات كە تیایدا ئاژەڵە كێوییەكان هەڵدەگیرێن.

بەڵام دەبێت چەند بگەڕێینەوە دواوە و چەندە بە بەفراوانیی لێكۆڵینەوە بكەین؟ هەر بەڕاستیی و كتومت دەركەوتنی ڤایرۆسەكە كەی دەستیپێكرد؟ تەركیزخستنە سەر بازاڕەكە ڕیشە و سەرچاوەكانی پیشەسازیی دڕندە و تێكدەر لە وڵاتە كەنارییەكان و بە سەرمایەكردنە بەردەوام و ڕوولەزیادەكەی لەبیر دەكات. بەشێوەیەكی جیهانیی، و لە چین، خواردنی كێویی بەردەوام وەك كەرتێكی ئابووریی، زیاتر ئاسایی دەبێـتەوە. بەڵام پەیوەندییەكەی بە كشتوكاڵی پیشەسازییەوە بەسانایی دەچێتە ئەودیوی هاوبەشكردنی هەمان كیسەكانی پارەوە. وەك پیشەسازیی بەرەمهێنان و پەروەردەكردنی بەراز، پەلەوەر و فراوانكردنی هاوشێوەكانی بۆ نێو دارستانە سەرەتاییەكان، فشار دەخاتە سەر بكەرانی خۆراكی كێویی تا زیاتر و زیاتر دارستانەكان لە دانیشتووانە ڕەسەنەكەی پاك بكەنەوە و ئاستی زەوییەكەی بۆ نەخۆشیدروستكەرە تازەكان، بە كۆڤید-19ـشەوە خۆش بكەن.

 پرسیار: كۆڤید-19 یەكەم ڤایرۆس نییە لە چین گەشەی كردبێت، كە حكومەت دەیەوێت بیشارێتەوە.

وەڵام: بەڵێ، بەڵام هەرچۆنێك بێت، ئەمە خەسڵەتێكی ئاوارتەیی چینیی (Chinese exceptionalism) نییە. ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەوروپاش زەویی لەباریان بۆ ئەنفلۆنزا تازەكان بەرهەمهێناوە، بەم دواییانە H5N2 (ڤایرۆسی ئەنفلۆزای لاوەكیی 2) و H5Nx (ئەنفلۆزای پەلەوەر)، و بریكارە فرەنەتەوەیی و نیۆكۆڵۆنیالیستەكانیان بوونەتە پاڵنەری دەركەوتن و سەرهەڵدانی ئیبۆلا لە ئەفریقای خۆرئاوا و زیكا لە بەڕازیل. بەرپرسانی تەندروستیی گشتیی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پیشەسازیی كشتوكاڵییان لە میانەی ئەنفلۆنزای دەركەوتنی H1N1 (2009) و H5N2 شاردبووەوە.

پرسیار: ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانیی ئێستا دەركەوتنی ئەم ڤایرۆسە وەك "دۆخی لەناكاوی تەندروستیی پەتای جیهانیی" ڕادەگەیەنێت. ئایا ئەم هەنگاوە بە دروست دەبینیت؟

وەڵام: بەڵێ. مەترسیی ئەمجۆرە نەخۆشییە بەجۆرێكە بەرپرسانی بواری تەندروستیی ناتوانن مامەڵە لەگەڵ دابەشكردنی ڕیسكە سەرژمێرییەكەی بكەن. ئێمە نازانین چۆن نەخۆشییەكە وەڵام دەداتەوە. ئێمە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەكەمان لە بازاڕێكدا بینیی كە لە ماوەی چەند حەفتەیەكدا هەموو جیهانی تووش كرد. دەكرێت نەخۆشییەكە ئێستا تەنها بسووتێنرێت. ئەوە شتێكی مەزن دەبوو. بەڵام ئێمە نازانین. ئامادەكاریی باشتر، دەبێتە چانسێكی باشتر بۆ ڕێگریكردن لە هەڵاتن و ڕاكردنی زیاتر و خێراتری نەخۆشییەكە.

ڕاگەیاندنەكەی ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانییش بەشێكە لەوەی من پێیدەڵێم شانۆی پەتای جیهانیی (pandemic theater). ڕێكخراوە نێودە,ڵەتییەكان بەهۆی ناچالاكییەوە هەموویان مردوون. با بیر لە كۆمەڵەی گەلان (League of Nations) بكەینەوە. گروپی ڕێكخراوەكانی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانیش نیگەرانن بەرانبەر بە هەنوكەییبوون، دەسەڵات و توانای داراییان. بەڵام ئەمجۆرە ئاكسیۆنیزم (كردەخوازییە ڕووتە) دەكرێت هاوشان و هاوشێوەی ئامادەكارییەكی ڕاستەقینە و ڕێگریكردنی جیهانیی بێت لە وەستاندنی زنجیرەكانی گواستنەوەی كۆڤید-19.

پرسیار: دووبارە ڕێكخستنەوەی سیستەمی چاودێریی تەندروستیی لەلایەن نیۆلیبراڵیزمەوە هەم لێكۆڵینەوە و هەم چاودێریی گشتیی نەخۆشەكانی خراپتركردووە، بۆ نموونە، لە نەخۆشخانەكان. ئایا ئەگەر زیاتر پشتیوانی دارایی سیستەمی چاودێریی تەندروستیی بكرێت، لە شەڕ دژی ڤایرۆسەكەدا، چ جیاوازییەك ڕوودەدات؟

وەڵام: چیرۆكێكی مەترسیدار، بەڵام حیكایەتی كارمەندێكی كۆمپانیای كەرەستەی پزیشكیی میامی هەیە كە لە گەڕانەوەیدا لە چین بە نیشانەكانی هاوشێوەی هەڵامەتەوە لەلایەن خێزانەكەی و كۆمەڵەكەیەوە كارێكی دروستیان ئەنجام دا و داوای پشكنینی نەخۆشخانەی لۆكاڵییان بۆ كۆڤید-19 لەو كرد. كارمەندەكە نیگەرانی ئەوە بوو كە بژاردەی نیمچە بیمەی تەندروستیی ئۆباما [ئەو بیمە كەمە تەندروستییەی ئۆباما دایهێنابوو-وەرگێڕ] بەشی تاقیكردنەوە و پشكنینەكان نەكات. ئەو لەسەرحەق بوو. ئەو لەناكاو خۆی بینییەوە كەوتووەتە نێو تەڵەی 3270 سێ هەزار و دوسەد و حەفتا دۆلارەوە. خواستێكی ئەمریكیی دەكرێت ببێتە نەزمێكی لەناكاو و پەیماننامەی ئەوە ئیمزا بكرێت كە لە میانەی بڵاوبوونەوەی پەتایەكی جیهانییدا، هەموو ئەو تێچوونە زۆرە پزیشكییانەی پەیوەندییان بە پشكنین و مامەڵەكردن لەگەڵ پشكنینی پۆزەتیڤەوە هەیە، لەلایەن حكومەتی فیدراڵەوە دابین بكرێن و حكومەت ئەركەكە بگرێتە ئەستۆ. ئێمە دەمانەوێت هانی خەڵك بدەین داوای یارمەتیی بكەن، نەك ئەوەی خۆیان بشارنەوە – و ئەوانیدیكەش تووش بكەن – تەنها بەهۆی ئەوەی توانای پارەدانیان بۆ پشكنین و تاقیكارییەكان نییە(واتا مادام تێچوونی پشكنین هێندە زۆرە بۆیان دابین ناكرێت، خۆیان دەشارنەوە). چارەسەری ڕوون و ئاشكرا بریتییە لە خزمەتگوزارییەكی تەندروستیی نیشتمانیی – بەتەواویی ئامادەكراو و ئامرازی پێویست دابینكراو، وەك كۆمەڵە – لەناكاوە فراوانەكان – كێشەیەكی وەها قێزەون هەرگیز ناتوانێت كاری پێكەوەیی كۆمەڵ لەناو ببات.

پرسیار: هەركە ڤایرۆسەكە لەوڵاتێكدا دەردەكەوێت و كەشف دەبێت، حكومەتەكان لە هەموو شوێنێكدا كۆمەڵە هەنگاوی دەسەڵاتخوازانە و سزادەرانە دەگرنە بەر، وەك بەكەرەنتینەكردنی ناچاریی سەرجەمی ناوچەكانی هەرێم و شارەكان. ئایا ئەمجۆرە هەنگاوە قورسانە هیچ پاساوێكیان لەپشتەوەیە؟

وەڵام: بەكارهێنانی قەیرانی كۆرۆناڤایرۆس بۆ پشكنین و تاقیكردنەوەی دوایین بژاردەكانی كۆنتڕۆڵكردنی ئۆتۆكراتیی و ستەمكارییانە نیشانەیەكی سەرمایەداریی كارەساتبارە كە چیتر قابیلی قبوڵكردن و بەرگەگرتن نییە. لەڕانگەی تەندروستیی گشتییەوە، من متمانە و دڵسۆزیی لەپێشتر دادەنێم، كە زۆر گرنگن لەساتەكانی پەتا جیهانییە جۆراوجۆرەكاندا. بەبێ ئەمانە، حكومەتەكان پشتیوانیی دانیشتووان و گشتیی لەدەست دەدەن. مانایەكی هاوپشتیی و ڕێزگرتنی بەرانبەر و هاوبەش بەشێكی هەرە سەرەكیی نیشانەی كاری پێكەوەییە كە ئێمە پێویستمانە بۆ مانەوە لەبەرانبەر ئەم هەڕەشانەدا. خۆ-كەرەنتینەكردن بە پشتیوانییەكی شایستە، یارمەتیی هاوسێیانی ڕاهێنراو، دابینكردنی لۆرییەكانی خۆراك دەرگا بەدەرگا بگەڕێن، بیمەی كارنەكردن و بێكاریی – دەتوانێت ببێتە هۆی جۆرێك لە هاریكاریی و كاری پێكەوەیی، كە ئێستا بەجۆرێك هەر هەموومان پێویستمانە.

پرسیار: وەك ئاگاداریت، لەگەڵ پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (AfD) لەم وڵاتەدا، ئێمە حزبێكی دیفاكتۆی نازییمان هەیە كە 94 كورسیی لە پەرلەمانی ئەم وڵاتەدا هەیە. پارتی نازیی و گروپە ڕاستڕەوەكانی دیكە كە لەگەڵ سیاسەتمەدارانی ئەم حزبە كاری هاوبەش دەكەن، قەیرانی كۆرۆناڤایرۆس بۆ بڵاوكردنەوەی ڕق و كینە بەكاردەهێنن. ئەوان كۆمەڵە ڕاپۆرتێكی هەڵە و ساختە و نادروست دەربارەی ڤایرۆسەكە بڵاودەكەنەوە و داوای زیاتری هەنگاوە دەسەڵاتخوازیی و كۆنتڕۆڵكردنەكان لە حكومەت دەكەن: سنوورداركردنی گەشتە ئاسمانییەكان و وەستاندنی گەشتی كۆچبەران، داخستنی سنوورەكان و زەخت و فشار لەسەر كەرەنتینەكردنی [پەنابەران و كۆچبەران]...

وەڵام: قەدەغەكردنەكانی گەشتكردن و داخستنی سنوورەكان كۆمەڵە خواستێكن كە ڕاستڕەوە ڕادیكاڵەكان دەیانەوێ بۆ بەڕەگەزییكردن (racialize)ی ئەو شتە بەكاریبهێنن كە ئەمڕۆ ئێمە پێیدەڵێین پەتا و نەخۆشیی جیهانیی. بێگومان، ئەمە تەواو بێمانایە. لێرەدا، كە ڤایرۆسەكە هەر لەسەرەتاوە ڕێگای خۆی بەرەو هەموو شوێنەكانی دونیا كردۆتەوە، دروستترین و پڕماناترین شت ئەنجام بدرێت ئەوەیە كار لەسەر گەشەدان بە جۆرێك سیستەمی تەندروستیی گشتیی بەچەشنێك بدرێت كە گرنگ نییە تووشبوو كێیە، ئێمە دەبێت هەموو ئامرازەكانی چارەسەركردنی بۆ بەكاربهێنین. بێگومان، وەستاندنی لەناوبردن و دزینی زەویی خەڵكانی وڵاتانی دیكە و پاڵنانیان بۆ دەرچوون و ڕاكردن لەسەر زەوییەكانیان، بە پلەی یەك و ئێمە دەتوانین نەخۆشییەكان لە هەمان شوێنی یەكەم، بووەستێنین و نەهێڵین بڵاوببێتەوە.

پرسیار: دەبێت گۆڕانكارییە تەحەمولكراو و جێگیرەكان چۆن و چی بن؟

وەڵام: لەپێناوی كەمكردنەوە و داكشاندنەوەی دەركەوتن و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی نوێ، دەبێت بەرهەمهێنانی خۆراك بەشێوەیەكی ڕادیكاڵ گۆڕانی بەسەردا بهێنرێت. سەربەخۆیی جووتیاران و كەرتێكی بەهێزی گشتیی دەتوانێت زامنی پاراستنی ژینگەیی و دەرپەڕاندنی تووشبوونەكان بێت. هەروەها دابینكردنی هەموو جۆرەكانی زەخیرە و دانەوێڵە هەم لە ئاستەكانی كێڵگە و هەم هەرێمایەتییشدا. ڕێگەدان بە ئاژەڵانی خواردن بۆ بەرهەمهێنانەوەی تێپەڕین بەنێو پشكنینی سیستەمەكانی بەرگرییدا. بەستنەوەی بەرهەمهێنانی دادپەروەرانە بە بژاردن و دەستاودەستكردنی دادپەرورەانە. كۆمەكی دارایی پشتیوانییەكانی نرخ و پرۆگرامەكانی فرۆشتن بۆ بەكاربەران، و بەرهەمهێنانی ئیكۆلۆژیی كشتوكاڵیی. بەرگریكردن لەم ئەزموونە تاقیكارییانە لەو ئیجبار و ناچارییانەی ئابوورییە نیۆلیبراڵەكان بەسەر تاكەكان و كۆمەڵەكاندا وەك یەك دەیسەپێنن و بەرگرتن بە هەڕەشەی ئەو قەیران و داكشانەوەی سەرمایە هەڕەشەی پێ لە وڵاتان دەكات.

پرسیار: دەبێت سۆسیالیستەكان لەڕووبەڕووبوونەوەدا لەگەڵ بەرزبوونەوە و هەڵكشانی داینامیكەكانی سەرهەڵدانی نەخۆشیی و درمە جیهانییەكاندا، بانگەواز بۆ چی بكەن؟

وەڵام: پیشەسازیی كشتوكاڵیی وەك مۆدێلێكی بەرهەمهێنانەوەی كۆمەڵایەتیی دەبێت لەپێناوی چاكەی گشتییدا كۆتایی پێبهێنرێت، تەنها لەئێستادا وەك بابەتێكی گرنگی تەندروستیی گشتیی. بەرهەمهێنانی خۆراك و بەسەرمایەكردنی ئەم بەرهەمهێنانە بەشێوەیەكی بەرز پشت بەو پراكتیكانە دەبەستێت كە هەڕەشە لە سەرجەمی مرۆڤایەتیی دەكەن، لەم حاڵەتەدا ڕێگا خۆشدەكەن بۆ ئازادكردن و لەكۆنتڕۆڵ دەرچوونی پەتا جیهانییە تازە هەرە كوشندە و مەترسیدارەكان. ئێمە دەبێت داوای سۆسیالیزەكردنی سیستەمەكانی خۆراك بەشێوەیەك بكەین كە نەخۆشییە ترسناكەكانی لەم چەشنە دەبێت لە یەكەم شوێنی دەركەوتنیاندا، ڕابگیرێن. ئەمە پێویستی بە دووبارە ئاوێتەكردنەوەی بەرهەمهێنانی خۆراك دەبێت بۆ نێو پێداویستییەكانی كۆمەڵە گوندییە یەكەمەكان. ئەمە پێویستی بە پراكتیكەكانی ئیكۆلۆژیی كشتوكاڵ دەبێت كە بەرگریی لە ژینگە و جووتیاران دەكات، ئەوانەی گەشە بە خۆراكی ئەمە دەدەن. وێنە گەورەكە، ئێمە دەبێت دابڕان و پچڕانە گەورە میتابۆلییەكان چاكبكەینەوە كە ژینگە ئیكۆلۆژیەكانمان لە ئابوورییەكانمان جیادەكەنەوە. بەكورتیی: ئێمە هەسارەیەكمان هەیە بۆ بردنەوە و دەبێت ئەم هەسارەیە ببەینەوە.

یاك پابست: زۆر سوپاس بۆ ئەم چاوپێكەوتنە

وەڵام: شایانی نییە.

یەك: پرۆفیسۆر ڕۆب واڵاس بایۆلۆژیستی بواری پەرەسەندن فیلیۆجیۆگرافەر بۆ تەندروستیی گشتیی لە ئەمریكا. زیاتر لە 25 ساڵە دەربارەی ڕەهەندە جۆراوجۆرەكانی پەتا تازە جیهانییەكان كاردەكات و نووسەری یەكێك لە بەناوبانگترین كتێبەكانی جیهانە لەم بوارەدا بەناوی "كێڵگە گەورەكان ئەنفلۆنزا گەورە دەكەن" و هەروەها "ئیبۆلای نیۆلیبراڵ" و هتد.

دوو: یاك پابست، سەرنووسەری گۆڤاری ماركس21ـە لە بەرلین

گۆران جەلال :هیچ گۆڕانکارییەک بەسەر فەلسەفەی کارکردنی کابینەکانی حکوومەتدا نایەت

لەم دیمانەیەدا، گۆران جەلال ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی زەحمەتکیشانی کوردستان،بۆ ماڵپەڕی ڕێگای كوردستان ڕای دەگەیەنێت؛ فەلسەفەی کارکردن و بەڕێوەبردنی کابینەی نوێ، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ کابینەکانی دیکەی پێش خۆی نییە، ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات کە کابینەی نۆیەم خۆی ئەو ڕاستییە دەزانێت کە ئەو دۆخەی لە هەرێمی کوردستان هەیە بەو شێوە پەرتەوازەییە قورسە و ئەگەری کاردانەوە و ڕووداوی نەخوازراوی لێ دەکەوێتەوە، جەختیش دەکاتەوە، جگە لەنەوت هەرێمی کوردستان سەرچاوەی داهاتی زۆرە، بەڵام گرفت لە ڕێکخستنەوەی داهاتەکاندایە.

رێگای كوردستان :حکوومەتی نوێ کە لەچەند لایەنێکی جیاواز پێکهاتووە، هیچ کارنامەیەکی بۆ بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان هەیە کە لەسەر بنەمای هەڵمەتی هەڵبژاردن بنیاتنرابێت؟

گۆران جەلال : ئەو کارنامەیەی لە ڕاگەیاندنی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بینیمان، پێکهاتەیەکە لە داواکارییەکانی هەموو لایەنەکان، خاڵی سەرەکی کارنامەکە جەختکردنەوەیە لە چاکسازی و بە سیستماتیککردنی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان، ئەگەر بێت و حکوومەتی نوێ بەشێکی کارنامەکەی خۆی جێبەجێ بکرێت، هەنگاوێکی گرنگ و باش دەبێت.

ڕێگای كوردستان : کارنامەی ئەم کابینەیەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان تاچەند دەتوانێت قۆناغی وتار تێپەڕێنێت و بچێتە بواری کردەییەوە؟ یان هاوشێوەی کابینەکانی دیکە تەنیا لە چوارچێوەی بەڵێندا دەمێننەوە؟

گۆران جەلال :هیوادارم کارنامەکە قۆناغی وتار و بەڵێن تێپەڕێنێت، چونکە بارودۆخی ئەمڕۆی کوردستان (ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی) و دۆخی ناوچەکە ئەوە دەخوازێت کە ئەگەر بۆ جارێکیش بێت حکوومەت حکومڕانی خۆی بکات، دوور بێت لە دەستێوەردانی حزبی و فەرزکردنی حزب بەسەر حکوومەتەوە، هێنانەکایەی لانی کەمی عەدالەت لە هەرێمی کوردستان، نەک بەڕێوەبردنی هەرێم لەسەر بنەمای حزبی بوون، بە هیواین حکوومەتێک بێت بتوانێت ئابوورییەکی سەقامگیر بۆ هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان دابین بکات، لانی کەم بتوانێت مووچە و خزمەتگوزارییەکان دابین بکات، حکوومەتی نوێ خۆی ئەو ڕاستییە دەزانێت کە ئەو دۆخەی لە هەرێمی کوردستان هەیە بەو شێوە پەرتەوازەییە قورسە و ئەگەری کاردانەوە و ڕووداوی نەخوازراوی لێ دەکەوێتەوە.

ڕێگای كوردستان : بەڵێنی چارەسەرکردنی سەرجەم گرفتە بنەڕەتییەکان و جیانەکردنەوەی کێشەی سێکتەرە جیاوازەکان تاچەند وا دەکات کارنامەی حکوومەت لە بەڵێن تێنەپەڕێت؟

گۆران جەلال : ئەوەی من تێبینم کردووە دەست بۆ هەموو سێکتەرەکان نەبراوە، بە پێچەوانەوە چەند سێکتەرێک دیاریکراوە بۆ ئەوەی چاکسازییان تێدا بکرێت، منیش بۆچوونم وایە ئەگەر حکوومەتی هەرێم پێی وابێت دەتوانێت لەماوەی چوار ساڵدا کێشەی سەرجەم سێکتەرەکان چارەسەر بکات، کارێکی ناواقعییە، بەڵام پێویستە لە سێکتەرە بنەڕەتی و گرنگەکان کار بکرێ، بە بۆچوونی من پێویستە حکوومەتی نوێ لە سێکتەری پەروەردە، تەندروستی و دادگاوە دەست پێبکات، چونکە دوای چارەسەرکردنی گرفتی ئەم سێکتەرانە چاکسازی لە سێکتەرەکانی دیکە ئاسان دەبێت.

ڕێگای كوردستان : هێشتا پرسی نەوت یەکلایی نەکراوەتەوە، بەبێ بوونی هیچ بودجەیەک حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت کارنامەکەی جێبەجێ بکات؟

گۆران جەلال : جگە لە نەوت، حکوومەتی هەرێمی کوردستان سەرچاوەی داهاتی زۆرە، بەڵام گرفتەکە لە ڕێکخستنەوەی داهاتەکاندایە، نەتوانراوە داهاتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان بخرێتە خزمەت هاووڵاتییانەوە، ناسیستماتیک و گەندەڵییەکی زۆر لە سەرچاوەکانی داهات هەیە، ئەگەر کابینەی نۆیەم بتوانێت سەرچاوەی داهاتە ناوخۆییەکان ئاشکرا بکات و کۆیان بکاتەوە کە خۆی جەخت لە هەنگاوێکی لەو شێوەیە دەکاتەوە، ئەگەرنا لەدوای ڕیفراندۆمەوە هەرێمی کوردستان جارێکی دیکە وابەستەیە بە عێراقەوە، عێراق وەکو دەوڵەتێکی مەرکەزی لەسەریەتی ئەرکەکانی بەرانبەر بە هەرێمی کوردستان جێبەجێ بکات، بە هەمان شێوە هەرێمی کوردستانیش کە پێی وایە بەشێکە لە دەوڵەتی عێراق دەبێت ئەرکەکانی بەرانبەر بە بەغدا جێبەجێ بکات، بۆیە لە هەردوو بارەکەدا حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ دەستەبەرکردنی بودجە و سەرچاوەی داهات، لانی کەم بۆ دابینکردنی مووچە و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان پێویستە پابەندی ڕێککەوتننامەکان بێت.

ڕێگای كوردستان : پرسی نەوت یەکێک بووە لە گرفتەکانی لانی کەمی 10 ساڵی ڕابردووی نێوان هەولێر و بەغدا، پێت وایە ئەم گرفتە بەردەوامی دەبێت؟

گۆران جەلال : لەڕاستیدا من نازانم حکوومەتی نوێ دەتوانێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکات یاخود نا، بەڵام ئەم گرفتە پرسێکی لە پێشینەیە بۆ هاووڵاتییانی هەرێم، لەگەڵ ئەوەشدا ڕاستییەک هەیە کە مەلەفی نەوت لە عێراقیش ئەوەندە شەفاف و خاوێن نییە، سەرباری ئەوەی کە مەلەفی نەوتی هەرێم یەکێک بووە لە مەلەفە پڕ کێشەکان.

ڕێگای كوردستان : پێت وایە ئەم کابینەیەش لەسەر بەتایبەتکردنی کەرتە گشتییەکان و ئەو سیستەمە ئابوورییەی کە لە کابینەکانی دیکەدا پەیڕەو کراوە بەردەوام بێت، ئەمە تاچەند بەزیان بەسەر هاووڵاتییاندا دەشکێتەوە، ڕۆڵی هێزە چەپەکان چی دەبێت لەم ڕووەوە؟

گۆران جەلال : فەلسەفەی کارکردن و بەڕێوەبردنی کابینەی نوێ، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ کابینەکانی دیکەی پێش خۆی نییە، هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە بڕوای بە بازاڕی ئازاد، کەرتی تایبەت، سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و کردنی کوردستان بە بازاڕێک کە هەموو کەسێک وەبەرهێنانی تێدا بکات، ئەم سیستەمە بەردەوام دەبێت، چونکە بیرمان نەچێت ئەم کابینەیەش هەمان ئەو هێزانەن کە پێشتر دەسەڵاتیان بەدەستەوە بووە، هێزی دیکەی نوێ نەهاتووە فەلسەفەی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنی جیاواز بێت لەوانی دیکە، بۆیە پێم وانییە لەم ڕووەوە هیچ گۆڕانکارییەک ڕووبدات، ئێمە وەکو خەڵکی چەپ و عەدالەتخواز، لەو باوەڕەداین ئەگەر ئەم سیستەمەش بەردەوامی دەبێت پێویستە بەیاسا ڕێک بخرێت، نەک وەکو ئێستا کەرتی تایبەت کراوەتە مافیای ئابووری بەسەر هەرێمی کوردستانەوە، لە هەموو ئەو سێکتەرانەی کەرتی تایبەت کاری تێدا دەکات، هاووڵاتی زەرەرمەندی یەکەمە، بۆ نموونە بازرگانی، لە خۆراک، دەرمان، کۆمەڵێک گرفتی گەورەی تێدایە، ئەگەر حکوومەتی هەرێم فەلسەفە و سیاسەتی خۆی لە بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان ناگۆڕێت، دەتوانێت ڕێکیبخات وەکو هەر دەوڵەتێکی سەرمایەداری، هەرچەندە ئەمە لەگەڵ فەلسەفەی ئێمە وەکو هێزە چەپەکان کۆک نییە، بەڵام باشترە لەو بازاڕە مافیاییەی کە لە هەرێمی کوردستان بوونی هەیە.

ڕێگای كوردستان : جگە لە ئۆپۆزسیۆن لە پەرلەمانی کوردستاندا، ژمارەیەک هێزی چەپیش لە هەرێمی کوردستان بوونیان هەیە، ئەمانە دەتوانن چی بکەن بەتایبەت لە پەیوەست بەتایبەتکردنی کەرتە گشتییەکان؟

گۆران جەلال : هەموو ئەو هێزانە دەتوانن چاودێر بن بەسەر حکوومەتەوە، تەنانەت پارتی دیموکراتی کوردستان و ئەو هێزانەشی کە چوونەتە ناو حکوومەتەوە ئەگەر بیانەوێت دەتوانن ببنە چاودێر، بەڵام ڕەنگە جۆری چاودێری لایەنەکانی ناو حکوومەت، ئۆپۆزسیۆن و هێزە چەپەکان جیاواز بێت، بەڵام ئەوەی گرنگە هێزە چەپەکان، چ ئەوانەی لەناو پەرلەمانن و چ ئەوانەشی لەدەرەوەن، لەگەڵ ئەو لایەنانەی کە بڕیاری ئۆپۆزسیۆن بوونیان داوە، لەڕێگەی بەرنامە و کاری هاوبەشەوە، پێشکەشکردنی پڕۆژەی تایبەت و تێزی تایبەت بە خۆیان هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی وڵات و داکۆکیان لێ بکەن، دژی هەموو ئەو پڕۆژانە بوەستنەوە کە بە زیان بۆ هاووڵاتییان دەشکێنەوە و ڕای گشتی لەم ڕووەوە هۆشیار بکەنەوە

دیمانە : ئاودێر

ب - س