داهێنان نیازی بەپشتگیری كردن نییە, وەك چۆن دەقی مردوو پێویستی بەتەڵقین نییە

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی 2

سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر لەبەشی دووەمی چاوپێكەوتنەكەیدا دەربارەی داهێنان و نوێگەری قسەدەكات ، پێی وایە  داهێنان ئەو شتەیە كە هێشتا نەهاتۆتە بوون، نوێگەریش بەزارەكی دزەی كردۆتە نێو ئەدەبی كوردی، هاوكات تیشك دەخاتەسەر سلبیاتی هاتنی جهانگەرایی و گەشەی تەكنۆلۆژیا بۆ كۆمەڵگە دواكەوتووەكان، كەدەرگایەكی فكری و تەكنۆلۆژی كردەوە, ئیدی شتێك نەما بە ناوی داهێنان جگە لەنوێگەری.

دەقی گفتوگۆكە

پرسیار: وێژە بۆ خۆی جۆرێكە لە كێشە، روونتر بڵێین فاكتەری پشێوی نانەوەیە، كە كێشە نەمێنێ ئیتر ئەدەبمان بۆ چیە، لەكاتێكدا ئەو فەزایەی كە تێیدا ژیان دەكەین، زەمەنێك تێیدا ئەو گفتوگۆ و بۆچوونانەی لەسەر دیالكتیكی ئەدەبی و گەشەی فیكری و ئاڵوگۆڕە مەعریفییەكاندا گەنگەشە دەكرا، تا ئاستێك گەرموگوڕی تێدابوو، بەڵام بە هاتنی جیهانگەرایی، پێتان وانییە دۆخەكەی بەرەو ئاقارێكی نەرێنی بردووەو چەمكەكەی زیاتر كەم بەها كردووە؟

سمكۆ محەمەد: تەواوی ئەو داخوازی و ئەو كەرەستانەی كە لەسەدەی رابردوو لەتەواوی كایەكاندا هەبوو, ئەو موناقەشانەی كە لەسەر گەشە و هەڵدانی فكری و ئاڵوگۆڕە مەعریفییەكاندا لەئارادا بوو, ئەو نهێنی و سیحرانەی كە لەدەقێك یان كارێكی هونەری كۆما ببوون, ئەو پێوەرانەش كە بۆ جیاوازی و شتە لەیەكچووەكان بەشێوەیەكی ئەندازەیی هەبوون, ئێستا ئیتر بەهاتنی چەمكی جهانگەرایی و پاش جیهانگەراییش كە ژیانی پڕ كردووە لەگرێی دەروونی، بەشێوەیەك لەشێوەكان بۆ دونیا و بۆ كۆمەڵگە دواكەوتووەكان بەتایبەتی, خەریكن سادەتر و كاڵتر دەبنەوە, وەختێك تەكنۆلۆژیا بەهێنانی ئامێرە سیحرییەكانی, وەكو ئینتەرنێت و تەوژمی سەتەلایت و تەلەفۆنی دەستی كردە دیاریەكی ترسناك, ئیتر دەیان دەرگای جۆراو جۆری فكری و تەكنۆلۆژی كرایەوە, بەكردنەوەی ئەو دەرگایانەش, شتێك نەما بەدەقی زۆر جدی و سیحراویشەوە, رێگەمان پێبدات موناقەشەی داهێنانی لەبارەوە بكەین, بەڵكو موناقەشەی ئیستاتیكی لەبارەوە گەرەكە, چونكی ئیستاتیكا دۆزینەوەی ئەو كۆدانەی لەنێو ئەو كەرەستانەی كە خۆیان هەن و دەقی پێ‌ دەخوڵقێنرێ‌, لەوانەش زمان و كولتوور و نەریت و هتد.

پرسیار: باشە ئەی بۆچی لای زۆرێك لە ئەدیبان داهێنان بووەتە گرێیەكی دەروونی، بەداوی چەمكەكەدا ئەڕۆن و پێی ناگەن، ئایا ئەو چەمكە تا چەند فاكتەر بووە بۆ بەرهەمهێنان و گەشەی ئەدەبی، وەك مەعریفە، یان ئاماژەیەكی نیگەتیڤە.. لەبەرامبەر پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە مەعریفیەی كە لە ئەنجامی دەستبەتاڵی هەیانە، بەدیوێكی تردا ئایا خۆدزینەوە  نییە لەواقیع ؟

سمكۆ محەمەد: من بڕوام وایە داهێنان ئەو شتەیە كە هێشتا نەهاتۆتە بوون, یان بەمانا دۆڵۆزیەكەی داهێنان وەكو فەلسەفەی و فەلسەفەش بەرهەمهێنانی چەمكە، ئەمە لەكاتێكدا تازەگەری ئەو چەمكەی پەراوێزخست و مەسەلەی شوناس و سەربەخۆیی ئەدەبی كردە بابەتی مشتومڕی فكری، لەگەڵ ئەوەشدا كەس نییە نەزانێ‌ سڵێمان پێغەمبەر گوتویەتی" هیچ شتێك نوێ‌ نییە لەژێر ئاسماندا" ئەمە مانای ئەوەمان ناداتێ‌ كە تازەگەری یاخوود نوێكردنەوە نامێنێ‌, چونكە ئەم ئەرگومێنتە هەریەك لەهۆركهایمەر و ئەدۆرنۆش لەكتێبی دیالێكتیكی رۆشنگەری باسیان كردووە و رەتیدەكەنەوە، ئەوان باس لەو دەقانەش دەكەن كە لەسەردەمی یۆنانەوە تاكو ئاڵوگۆڕی سیستمی سیاسی رۆژئاوا هاتنە ئاراوە، پشكیان هەبووە، نموونەی ئۆدیسیۆس و هتد دەهێننەوە كە بەشێكن لەرۆشنگەری، ئەوان باس لەمرۆڤ و سرووشت و ململانێكان دەكەن، باس لەرەخنە و هەردوو زاراوەی (ئۆپژێكت و سۆپژێكت) دەكەن كە چۆن خراپ كەڵكی لێوەرگیراوە، چونكە تیۆرەی زانستی بریتییە لەو تیشكە رەخنەییەی ئاراستەی هەقیقەتە زانستییەكان دەكرێن كە لەپەیوەندیدا بەو گشتەی لەناویاندان، هەر ئەوەی كە پێشتر لەلایەن گشتە كۆمەڵایەتییەكانەوە نەخشەیان بۆ كێشراوە.

هەڵبەت من لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا كەمێك كۆك نیم، بەڵام تاڕادەیەك بەخاتری ئەوەی چەمكەكان جارێكی دیكە دەخاتەوە بەر تیشكی رەخنەوە، بۆیە كەڵكی لێوەردەگرم بۆ پێناسەكردنی داهێنان، (جیل دۆلۆز) لەكتێبی فەلسەفە چییە دەڵێ‌ (چەمك خۆی داهێنانە) كەواتە بەپێی ئەو میتۆدە بێت، نەك هەر ئێمە خاوەن داهێنان نیین، بەڵكو دەورو پشتیشمان وەكو فارس و تورك و عەرب خاوەن داهێنان نیین، ئەگەر بەو پێوەرە جیهانییە قسە بكەین، بەوپێیەی خاوەنی هیچ چەمكێك نیین لەوانەی كە لە ژیانی رۆژانەدا بەكاردێن، هەروەها جگە لە(حافزی شیرازی و سەعدی شیرازی) خاوەنی هیچ پنتێك نیین ناوی دابڕانی مەعریفی بێت، ئەوەش كە مەبەست لەدەقی داهێنەرانەیە، دیسان دەیڵێمەوە كە كۆمەڵگە بندەستەكان خاوەنی دەقێكی داهێنان نیین وەكو دەقەكانی دۆنكیشۆتی سێرڤانتس و ئەفسانەی فاوستی گۆتە و كۆمیدیای خواوەندی دانتی و دایستۆفیسكی و هتد، ئیدی ئەم وەهمە لەكوێوە سەرچاوەی گرتووە، مەگەر داهێنان تەنها لەوێوە بەپێوەر وەربگرین كە لەچاو نەخوێنەواری و ئەوانەی كە سەروكاریان لەگەڵ نووسین نییە، ئەو دەقانەی ئێستا بەرهەمدێن تەنها ئەگەر ئیستاتیكایان تیا بدۆزینەوە، ئەگەرنا داهێنان نیین.    

ئەگەرچی تازەگەریش لەكن كۆمەڵگە دواكەوتووەكان, تەنها بەزاراوە و بەقسە دزەی كردۆتە نێو ئەدەبەكانیان, بەڵام داهێنان بەپێی خوێندنەوەی ئیدیالیستی, لەبەرامبەر خوێندنەوەی مەتریالی جۆرێكی تر مامەڵە لەتەك ئەم چەمكەدا دەكات, هەڵبەت بۆ نووسین بەگشتی و نووسینی دەقی ئەدەبی بەتایبەتی, شوێن و كات گرنگی لەدیاریكردنی بەهاكەی دیاری دەكات, ئەو شیعرانەی كە سۆفۆكلیس لەسەردەمی یۆنانیەكان نووسیویەتی و ئەوەش كە داوود پێغەمبەر بەتەمبورێكەوە دەگەڕا و شیعری دەگوت و ئێستا وەكو دەقێكی پیرۆز تەماشا دەكرێ‌, چ شتێكی كەمتر نییە لەشیعری نوێ‌, چونكی رزگاربوون لەكێش و سەروا و كاركردن بەوێنە و زمان, پێشتر كاری بۆكراوە و جێگەیەكی بۆ دڵەڕاوكێ نەهێشتۆتەوە لەم جۆرە موناقەشانەدا, بەڵام ئەگەر بڵێین پێوەرەكان زیاتر بوون لەو هۆكارانەی كە پێشتر پێشمەرجێك بوون بۆ داهێنانی دەقی ئەدەبی، ئەمەیان راستە, چونكی وردەكاری واقیعی ژیانی رۆژانە لەم سەدەیەدا كە تەواوی كۆمەڵگاكان لەیەك كاتدا ئاگایان لەیەكترە, یان بەحاڵێك كۆمەڵگەكان تێكەڵ بەیەكتر بوون و خەریكە لەناو یەكتردا دەتوێنەوە, بەشێكە لەئەو بەهانەیەی كە بوارێكی نەهێشتۆتەوە بۆ جێگیركردنی ئەو زاراوەیەی كە پێشتر خۆمان پێوەی خەریك كردبوو, لەگەڵ هاتنی ئەم سەدەیە كە هەموو سیحرێكی بەتاڵ كردووە بە ئەدەبیشەوە, رووبەرێك لەو رووبەرانەی كۆن هەبوون بۆ پەیدابوون و سەرهەڵدانی فەیلەسووف و خاوەن توانا, ئێستا هەرچی زیاتر تەسك تر بۆتەوە و دیاردەی سەرهەڵدانی فەیلەسوف بەسەرچوو, قوتابخانەی هەڵوەشانەوەگەرایی لەباری ئەدەب بەتایبەتی لای (رۆڵان بارت) و لەكۆی هەموو كایەكانیشدا لەلای (ژاك درێدا) و هێڕمۆنتیكا لەلای (گادامیر), شتێكی نەهێشتەوە لەژێر رەحمەتی ئەو فكرەدا رزگاری بێت, بەوپێیەی كە جیاوازیەكی جەوهەری هەیە لەنێوان تێگەیشتنی نوێ‌ و درووستكردن, بیر تیژی و دەربڕین لەنووسین و لەهەر شتێكی تر, مانای ئەو توانایە نییە كە ئێمە بەچەمكی داهێنان، شیكاری دەكەین, ئەمە لە كاتێكدا كە باس لە هەڵوەشانەوەگەرایی دەكرێت بیرمەندانی فەرانسی هیچ كاریگەرییەكی ئەوتۆی ئەو چەمكەیان بەسەرەوە نییە و كاری پێناكەن.

پرسیار: ئایا ئێستا ئێمە دەتوانین بە پێناسەی رابوردوو مامەڵە لەتەك چەمكە ئەدەبییەكان بكەین، هەروەها بۆچی لە ئیستادا ئیش بەتیوری بەراوردكاری ناكرێت؟

سمكۆ محەمەد: لەكاتێكدا ئێمە خەریكین قسە لەسەر چەمكە فكرییە ئەدەبییەكان دەكەین، كاتێك كە چەمكەكان بۆ خۆیان پێویستیان بە تازەترین خوێندنەوەی قوڵ هەیە، تاكو تێبگەین لەكوێوە سەرچاوەیان گرتووە و بۆچی ماناكانیان ئەو واقیعە ئیدیۆلۆژییە بەرجەستە ناكەن كە تەكنۆلۆژیا ئیدیۆلۆژیای كردووە بە واقیع، ئەمە ئەوەمان پێدەڵێ‌ كە زۆربەی ئەو چەمكانەی وەكو (چەپگەرایی و ریالیزم) كە شیعر، یان دەقە ئەدەبیەكانیان لەچوارچێوەی مانیفێستۆیەكدا قەتیس كردبوو, وەكو مانیفێستەكانی گروپی فازل ئەلعەزاوی و گروپی روانگە و گروپی رەهەندیەكان و گروپی جوایەزی هەولیری و گروپی كفری كە فەرهاد شاكەلی سیمبولەكەیان بوو، هەروەها گروپی نیخازی هەر و هەر لە دهۆك كە موحسین قۆچان و حسن سلیڤانی و عارف حیتۆ بوون، ئەمانە هەموو لەرێگەی مانیفێستەوە بەتەمابوون خویان لەوانی تر جودا بكەنەوە. بەڵام دەركەوت ئەدەب كاری تاكە نەك گروپ.

وجودیەتی سارتەر و كامۆ و كۆڵن وێڵسن، كە لە فەلسەفەكەی كیركەگاردەوە دەستی پێكردووە و قوتابخانەكانی تری نووسین بەتایبەتی شیعر كاری پێكرا, لەكاتی خۆیدا بەجۆرێك لەسیحری داهێنان تەماشا دەكرا و مۆدێلێكی نووسینی پەیدا كردو كاریگەری زۆری كردە سەرمان و هاتە نێو دونیای ئەدەبی كورد, كەچی لەئێستادا نەك هەر كاری پێناكرێ‌, بگرە بۆتە شتێكی كلاسیكیش.

ئەگەرچی ئەدەبی بەراوردكاری مۆدێلێكی بەسەرچووە, لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر نیازمان بوو بەروارد بكەین, ئەدەبی كوردیش وەكو هەر ئەدەبێكی تر كاریگەرییەكی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ئەدەبی دەوروپشتی پێوە دیارە و ناكرێ‌ بەراورد بكرێ‌, چونكی هەوڵدراوە مۆركی تایبەتی پێبدرێ‌ و بەخۆماڵی بكرێ‌, بەڵام سەربەخۆیی وەرنەگرتووە، هەروەك چۆن ئەگەر بەرواردێك لەنێوان دەقێكی ئەمریكی لەشێوەی دەقەكانی ئیلیۆت یان عەزرا پاوەن و لۆركا ی ئەوروپی بكەین, كە یەكێكیان بەناهەق كوژراو ئەویتر دادگاییەكی ناهەق، بەهەر حاڵ رەنگە هەمان شت و هەمان كارتێكردن لەسەر دوو جۆر دەقدا بدۆزینەوە, ئەمەش جگە لەنوێكردنەوەی دەق بەداهێنان ناچێت, رەنگە سیحربازێك لە لەحزەیەكدا بتوانێ‌ لەژێر كڵاوەكەیدا كۆترێك هەڵفرێنێ‌, ئەمەش جۆرە داهێنانێكە، بەڵام ئەم كردەیە زوو دەمرێت و تەمەنی كورتە, هەرچی دەقێكی ئەدەبیە مانەوەی لەنەمریەكەیدایە كە لەراستیدا دەقنووس بۆ نەمری و لەدەست مەرگ رزگار بوونی خۆی دەینووسێت كە ئەمەش ئێستا بەتێڕوانینێكی جهانبینیانە و لۆژیكیانە ناناسرێ و كاری پێناكرێت, چاكتر وایە لەوە تێبگەین كە هەموومان و لەهەموو كایەكاندا خەریكی نەمرین, هەروەك چۆن نەمری كرێكارێك لەدوورست كردنی دیوارێك یان درووستكردنی كەرەستەیەكدایە, ئاوهاش نەمری ئەدیب لەدەقەكەیدایە, بۆیە باشتر وایە ئەدیبی كورد خۆی بەو زاراوانەوە خەریك نەكات و كێشمەكێشی لەسەر نەكات, گرنگ ئەوەیە تاكی ئەدیبی كوردی خۆی لەژێر خەیاڵات و بیركردنەوەی ئەویتر رزگار بكات, سەرقاڵی فكر بن بۆ ئەوەی دەقی سەربەخۆ بەرهەمبهێنن و بەپرنسیپەكانی ئیستاتیكا و چنینەوە كار پێبكرێت, بەو لۆژیكە كار بكرێت دەق لەكراوەیی خۆیدا بمێنێتەوە, سنووری شتە باوەكان و یەقینەكان ببەزێنێ‌. ئیستاتیكا تەنها لە وێنە و زماندا كۆنابێتەوە, مەعریفە بەشێكی تری هێزی ئیستاتیكی دەقە كە زۆر شاعیر یان ئەدیب هەیە سڵ لەمەعریفە دەكەنەوە, یاخوود مەعریفە و عیرفان تێكەڵاو دەكەن, هەڵبەت خۆ یەكلایی كردنەوە لەم پرسە و بەتایبەتی لەرووی فكریەوە, لەوە چاكترە خۆیان سەرقاڵی موناقەشەی شەفەوی، واتە سەرزارەكی بێهوودە بكەن, ئەم دەقە خوڵقاندنە و ئەویتر مردوو, هەڵبەت نەخوڵقاندن یان ئەوەی پێی دەڵێن داهێنان نیازی بەپشتگیری كردنە, نەدەقی مردووش نیازی بەتەڵقینە, بەڵكو ئەوە خوێنەری جددی و رەخنەگری شارەزایە دەتوانێ‌ شیتەڵكاری بكات, بۆیە ئەم خۆ سەرقاڵ كردنە بێ بەرهەمە, لەسەرقاڵ كردنی ئەو خەڵكانە دەچێت كە لەجەهلی نەزانیندا خەریك بوون دەخنكان, وەختێك خۆیان بەپێنج و شەش و حەوت چینی ئاسمانەوە خەریك دەكرد و واتێگەیشتبوون ئاسمان چین چینە, لەبری ئەوەی خۆیان بەخود ناسیەوە خەریك بكەن, وەكو (خەیام) ماندوو بوو پێوەی, كەوابوو مەرج ئەوەنییە نەتەوەیەك لەئەدەبدا داهێنانی نەبێت و وەكو نەتەوەیەكی دواكەوتوو چاو لێبكرێ‌, بەڵام مەرجە نەتەوەیەك خۆی نوێ‌ بكاتەوە و دەقی سەربەخۆی هەبێ‌, یان لانیكەم ئەگەر لە ئەدەبیشدا داهێنان نەبوو لەكایەكانی تردا بەرهەمی هەبێت, یەعنی گەلێكی بەرهەمهێن بێت و بەر سێبەری نەبێت, چاوەڕێی دەستی خەڵك نەبێت.

پرسیار: ئێوە باستان لە هەندێك پڕۆسەی كاریگەری ئەدەب و لاساییكردنەوە كرد، دەكرێ لەسەر ئەم پنتە زیاتر رابوەستن؟

سمكۆ محەمەد: پێشتر بە تیژتێپەر باسی كێشەی لاسایكردنەوەمان كرد كە بۆتە گرێیەكی دەروونی، ئەفڵاتون باسی لاسایی كردنەوە دەكات لە ئەدەبدا و بە داهێنانی نازانێت و بە دابڕانیشی نازانێت، بەڵام ئەرستۆ ئەمە بە دیوێكی تردا دەبینێت و لاسایی كردنەوە بە هونەر دەزانێت و هەندێك لاسایی بە ئیقاع و مۆزیكەوە گرێدەدات، لەلایەكی دیكەوە بە كردەیەكی غەریزی تەماشات دەكات و بە ئسلوبێكی نوێی دەزانێ‌. ئەو هونەر بە ئازادی مرۆییەوە گرێدەدات و پێی وایە خەیاڵگەری مرۆیی جگە لە فراوانبوونەوەی ئەم ئازادییە ناچێتە پێشەوە.

بەڵام من وای دەبینم ئەدەب سرووشتێكی گشتگیری هەیە, بەبیانووی ئەوەی كە ئەم كایەیە بەر لەهەر شتێك, سەرەكیترین خەسڵەتی هیومانیستی بوونیەتی لەگەیاندنی مەبەست و گوتار و ئیستاتیكا, مەبەستمە بڵێم ئەدەب جگە لەپەیامێكی ناڕاستەوخۆی شەرمن بەرامبەر حاڵەتەكان و بەتایبەتی سیاسەت و دەسەڵات, شتێكی تر نییە و جگە لەوەی چێژێكە بۆ ئینسان و هیچی تر, بەهەرحاڵ شتێك كە بەبێ‌ ئاگاهانە نووسرابێت لاسایی كردنەوە ناگەێنێت, چونكە جیایە لەوەی بەئاگاهانە نووسرابێتەوە.

بۆ نموونە دەقەكانی مەحوی و مەولەوی و خانی, نزیكایەتیەكی زۆریان لەتەك دەق و بیركردنەوەكانی حافزی شیرازی فارس و ئەبو نەواس و تەنانەت دەقە كلاسیكیكیەكانی توركیش هەیە، هەروەها عەرەب و ئەوانی تر هەن, ئەدۆنیس زۆر لەسەر شیعریەت و كاریگەریەكان قسەی كردووە, لەو بڕوایەدایە دوو جۆر لاسایی كردنەوە هەیە.

جۆری یەكەم لاسایی كردنەوەی خودە كە لەرابردوودا لەنێو جەرگەی هاوبەشەكانی خۆیدا بەرهەمهاتووە, یەعنی ئەوەی كە لەرابردوودا نووسراوە یان وتراوە, بەستایلێكی تر و لەرێگای كیمیای وشەو هۆكارەكانی تری مقەویماتی دەقەوە خۆی نمایش دەكات، بەڵام عەرەب لەبەر ئەوە جیاوازییان لەگەڵ كورد هەیە، چونكە لەپشت زمان و ئەدەبەكەیانەوە، تێكستی ئایینی هەیە كە ئەگەر لەبەرخاتری دەقە ئەدەبیە داهینەرانەكەش نەبێت، لەبەر خاتری دەقی قورئانییە كە لەسەر ئاستی دونیا سەرقاڵن پیوەی، ئەمەش پشتگیرییەكی ناڕاستەوخۆی زمانە لەنێو دەقدا، كورد خاوەنی تێكستی ئایینی نییە بەزمانی خۆی. 

جۆری دووەمیش لاسایی كردنەوەی ئەویدیە, واتە دەرەوەی فەرهەنگی خودی دەقنووس دەگرێتەوە, هەردوو لاسایكردنەوەكە رەوایەتی هەیە, سەرسام بوون بەستایل و چەمك گەلێك كە نەك تەنها بۆ ئەدەب, بەڵكو بۆ هەموو كایەكانی تر شیاوە و حەرام نییە, بەو پێیەی كە مەعریفە كەڵەكەبوون و تێكەڵبوونی هەموو ئەو كولتوورانەیە كە سەرجەم كۆمەڵگەی بەشەری لەمێژوودا تۆماری كردوون و بەجێی هێشتوون, كەسێك یان كولتوورێك نییە لەخۆڕا و لەشكڵی قارچك و دۆمەڵان هەڵقوڵابێت, یان بەبێ‌ ئەوەی ژیانی لەتەك بەشەردا نەكردبێ‌ و وەحی بۆهاتبێ‌ بەزمانێكی تایبەت, بەڵام دەتوانین بڵێین كەسێك هەیە توانا فەرهەنگیەكانی خۆی لەدەرەوەی چالاكیە باوەكانی كۆمەڵگە, مومارەسەی كایەی ئەدەب و رۆشنبیری دەكات, ئەمەیان راستییەكی تێدایە, هەموو ئەو فكرانەی كە بوونەتە زەخیرەی ئینسان و كاری پێدەكرێ‌, لەئەنجامی بیركردنەوەیەكی بەكۆمەڵە, وەك زەروورەتێك بۆدرێژەدان بەژیان و موڵكایەتی قەبوڵ ناكات, بەڵام ئەدیبێك چەكوش كاری تێدا دەكات و راستی دەكاتەوە بەپێی لۆژیك, ئەمەیە كاردانەوەیەكی تر بەرهەمدێنێ‌, ئەمە بۆ هونەری فۆلكلۆری كوردیش هەمان مانای هەیە كە خاوەنی خۆیەتی و هەروەها خاوەنی خاڵی هاوبەشیشە لەكاتێكی دیكەدا، ئەگەرچی لۆژیكی ئەدەب, لەگەڵ لۆژیكی زانست جیاوازیان هەیە, چونكە لەئەدەبدا كار بە تیۆری ماتماتیكی ناكرێت, بەڵام دیسان ئەدەب بۆ خۆی زانستێكە لەرێگای زمانەوە و ناتوانێ‌ یاخی بێت لەشتەكانی تر, رەنگە بتوانێ‌ پێناسەی شتەكان بەمەجاز بكات, مەجاز بەو مەعنایەی بەكار هێنانی زمانی دووهەم, یان پێدانی فرە مانایی بە وشە یان زاراوە یان موفرەدە و هتد كە لەكۆنتێكستی دەقدا جێی دەبێتەوە، ئەو زمانەی كە جیایە لەزمانی قسەكردنی ئاسایی كە هەر كەسێك كاری پێدەكات, بەڵام دیسان دەقنووس رەنگە بتوانێ‌ وشە بتاشێ‌ هەروەك چۆن ئەم نموونەیە لە كورددا زۆرە, بەڵام ناتوانێ‌ لەو موفرەدانە زیاتر بەكار بهێنێ‌ كە هەر كەسێك بەكاری دێنێ‌, یەعنی سیستمی نووسین لەئەدەبدا, سیستمێكی جێگیر و جێكەوتە چوارچێوە دارە بۆ بەكارهێنانی ئەو موفرەدە باوانەی كە خەڵكی ئاسایش كاری پێدەكەن, بەڵام تەجاوزكردن لەو سیستمە تەنها لەرێگای تازەگەرییەوە و رزگار بوون لەكلاسیكیەتەوە باشتر دێتە بەرچاو, باشە ئایا كەس هەیە نكوڵی لەوە بكات, ئەوەی كە ئێستا تەكنۆلۆژیا شتەكانی بەرجەستە كردووە,  ئاشكرا كردنێكی نوێیە, وەڵامەكە لەلای من نەخێرە, چونكە ئەوە ئاشكرا كردن نییە, وەختێك ئامرازەكانی گەیاندن لەسەردەمێكدا بانگدان بەكوولەكە بوو, ئێستا لەبڵندگۆی پێشكەوتوو بانگ دەدرێ‌, وەختێك ئینسان لەكوخ و دواتر لەخانووی زۆر سادەدا ژیانی دەكرد, ئێستا لەساختومانی باڵا بەرز و ڤێللای سیحراوی, وەختێك ئاژەڵ و گالیسكە هەبوو بۆ گواستنەوەی پێویستەكانی ژیان, ئێستا بەماشینی پێشكەوتوو و میترۆ دەكرێ‌, وەختێك پێشتر كێڵانی زەوی دیسان بەئاژەڵ و تەكنۆلۆژیای سەرەتایی بوو, ئێستا بەماشینی خێرا و دەیان نموونەی تر, ئەمانە خۆ هەمویان لاسایی كردنەوەن، بەڵام لەپانتاییەكی فراوانتر و بەفكرێكی فراوانتر لەدونیایەكی جیاوازتر لەرابردوو كە رێژەی ئینسان لەسەر گۆی زەوی بەبارتەقای ئێستا نەبوو ئێستا گەشەی كردووە, هەڵبەت ئەدەبیش هەر وایە، ئیدی ئەوە زەرورەت بوو كە لەهەندێ‌ باردا جۆرێك لەداهێنان لەكەرەستەكاندا كراوە، یان خێراتر كراوە وەكو ئەوانەی كە ئینسان بۆ ژیانی رۆژانەی پێویستی پێیەتی، بەڵام بەگەشە و هەڵدانی تەكنۆلۆژیا هاتۆتە بەرهەم, دیسانەوە دەڵێم ئەمە دۆزینەوە نییە, بەقەد ئەوەی نوێ‌ كردنەوە و خێرا كردنی هەمان ئامرازە, هەڵبەت ئەدەبیش لەم شتانە بەدەر نییە كە بەشێكن لەپێداویستیە غەریزی و رۆحیەكانی ئینسان, بۆیە شتێك نییە لەدەرەوەی كاریگەری, تەنانەت ئەو دەقانەش كە وەزیفەی موقەدەسیان وەرگرتووە لەزەینی ئینسان و موناقەشەی دیالیكتیكی لەسەر دەكرێ‌.

ئێمە دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە تەنانەت دەقە ئاینیەكانیش لەقۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی تر جیاوازییان هەیە و بەقۆناغی گواستنەوە دەژمێردرێت، واتە شوناس نوێكردنەوە لەرێگەی رۆشنبیرییەوە یان بەهاوچەرخ كردنی ئایین، ئەمە لەئایینی وەسەنی و میترایی و مەسیحی سەردەمی بەر لەرۆمەكان و ئیسلامیش كە مێژوو بۆمان دەگێڕێتەوە هەستی پێدەكەین، ئەوكاتەی كە جورئەتێك بەخۆمان دەدەین و پرسیارێك دەكەین ئایین چییە؟، ئەوكاتە دەچینەوە سەر كاریگەرییە رۆشنبیری و مەعریفیی و مێژوویی و تەنانەت ئەدەبیەكانیش كە زۆر كەڵكی لێوەرگیراوە، چونكە رۆشنبیری كۆمابوونی مەعریفی گەلانە و دواتر پەرت بووە و لەشوێنێكدا بەشێوەیەك بووە و لەشوێنێكی تردا فۆڕمێكی تری وەرگرتووە، هەرئەوەی لەتەنیشت خۆمانەوە واتە لەتەنیشت كوردستانەوە كە ئێرانە، چەند كاریگەری رۆشنبیری دەبینین لەسەر ئایین و ئاینیش بەپێچەوانەوە چەند كاریگەری هەبووە لەسەر ئەدەب، ئەوكاتەی كە ئەسكەندەری مەكەدۆنی ئێران داگیر دەكات رۆشنبیری یۆنانی جێدەهێڵێ‌، بەپێچەوانەشەوە كە ئێران یۆنان داگیردەكات رۆشنبیری جێدەهێڵێ‌، ئەمە بۆ ئیمبراتۆریەتی عوسمانلییەكانیش هەروایە كە هاتونەتە وڵاتانی عەرەب دونیایەك موفرەدەی توركیان جێهێشتووە و تائێستا كاری پێدەكرێ‌ و بەپێچەوانەشەوە كە رۆیشتوونەتەوە كەوتونەتە ژێر كاریگەری قورئانەوە، بزانە كاریگەرییەكە جیاوازی هەیە چونكە لەوڵاتانی عەرەب تێكست هەیە، ئەمە زۆر كۆمەكی بەزمانی عەرەبی و ئەدەبی عەرەبی كردووە، بەڵام بۆ فارس وانەكەوتۆتەوە.

ئێستا ئیتر بەشی دووەمی موناقەشەكەم ئەوە دەبێت كە چۆن پێناسەی كاریگەری بكەین لەنێو ئەدەبیاتدا, ئەوەی كە باسی دەكەم ئەنجامی گفتوگۆیەك بووە, كاتێك شتێكمان لێ ون بووە و بۆی دەگەڕێین و دواتر دەیدۆزینەوە, ئەمەش ناكاتە لاسایی كردنەوەی ئەدەبی گەلان, هەرئەوەی كاتێك كە شتێكی نامۆ دەچێتە شوێنێك, راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كاریگەری لەپاش خۆی جێدەهێڵی, دەقەكانی بۆدلێر و مالارمێ‌ و ئۆكتافیوپاس و مایكۆفیسكی و شاعیرانی عەرەب و فارس و هتد كە هێندە زۆرن و ناتوانین ناویان ریز بكەین, شتێكی داهێنەرانە نەبوون بۆ ئێمە, چونكە داهێنان هێشتا پێناسە تەواوەكەی نەبۆتە جێگەی قەناعەتی ئەدیب، ئایا هەموو ئەو دەق و ئەدیبانەی خەڵاتی نۆبڵ وەردرەگرن ساڵانە، هەموویان داهێنانن، وڵامەكە لەلای من نەخێرە و نموونەش زۆرن، بەڵكو بینییان شێوەیەك بوو لەئاگادار كردنەوەی ئێمە كە لەرابردوودا ونمان كردبوون و بۆی دەگەڕاین, خۆ ئەگەر مەیلێك هەبێ‌ ئەم بۆچوونە رەتبكاتەوە و ئەلتەرتانیڤێكی باشتر پێشكەش بكات, وەكو ئەوە وایە مێژوو پشتگوێ‌ بخات و لە سفرەوە دەستپێبكات, یان پنتێك لەپنتەكانی ئەدەبی گەلان پەراوێز بخات كە لەدوای رێنسانسەوە رۆشنتر خۆی مەترەح كرد، ئەمەش وەكو ئەوە وایە پشتە رابردووەكان بسڕێتەوە, لەكاتێكدا ئەم چاو نوقاندنە لەئاست دەسەڵاتی دەقدا كە لەسەر وەختی خۆیدا زاڵ بووە, وەكو ئەوە دێتە بەرچاو كە شەپۆلی دەریایەك دابڕێنین لەهێزی سەرچاوەكە و تەوژمی ئاوەكە كە ئەمەیان شتێكی فیزیكیە, یان باشتر بڵێم, وەكو ئەوە وایە پۆشاكی ئێستا دابڕێنین لەو پۆشاكە سەرەتاییانەی كە تەنها بۆ داپۆشینی جەستەی ئینسان درووست دەكران و دوور بوون لەئیستاتیكا, مۆدێل و تەقیلیدیەت یەك شتن, بەڵام لەدوو دۆخی جیاواز و دوو ستایلی جیاواز, باشە ئەگەر لەستایل چووینە دەرێ‌, دەتوانین بڵێین جەوهەری شتەكان جیاوازن, جگە لەو سیاقەی كە خۆی لەفۆڕمێكی تردا بینیوەتەوە.

پرسیار: كاتێ هەر دەقێكی بیانی نموونەی سوپێهری یان بورخیس یان كافكا..هتد، ئەخوێنینەوە یەكسەر شوناسە نەتەوەییەكەی ئەناسینەوە، كەوابێ ئێمە باسی ئەدەبێك ئەكەین، باسی شوناس و ئەدرەس ئەكەین، دەكرێ ئەو پرسیارە لەخۆمان بكەین كورد بەم هەموو تێكستەی كە هەیەتی نەیتوانیوە شوناسی خۆی لەگەل ئەوانی تردا جیا بكاتەوە، ئایا ئێستا كاتی نەهاتووە لێرە بەدواوە بۆ ئەوەی رێگری لەو گرفتە بكەین، هەوڵەكان پێچەوانە بكرێتەوە؟

سمكۆ محەمەد: باشتر وایە لە تەكنیكەوە دەست پێبكەم, ئەگەر ئەدیبی ئێمە پێشتر ئابڵوقەدراوی تەكنیكی كلاسیكی بوو, ئەگەر ئەدیبی ئێمە پێشتر زمان یەكێك بووە لەرێگرەكانی گەیاندن و ناساندنی بەدەرەوەی خۆی, ئەگەر ئەدرەسی نەتەوەیی كورد نەگەیشتبووە گەلان, ئێستا ئیتر ئەو دەقانەی كە بۆ زمانەكانی تر وەردەگێڕدرێن, سەروەخت و قۆناغەكە ناچارمان دەكات خەریكبین هاوشانی ئەدەبی گەلان دەستاودەستی پێبكەین, وەكو پێشترو لەشوێنی تر باسم كردووە, كردنەوەی ئەو دەرگایەی كە بەرووماندا كراوەتەوە كە ئەگەرچی زۆر درەنگە, جا چ سیاسەت بێت یاخود سیستمی بازاڕ بێت, یان هەر گەمەیەكی تر, بەبێ‌ ئەوەی كورد بەخۆی بزانێ‌ خەریكە دەچێتە ئاستە بەرزەكانەوە, ئەمە پیاهەڵدان نییە و باسی كەسیش وەكو نموونە ناهێنمەوە, چونكی تاكی كوردی بەئاسانی ئەمە وەرناگرێ‌, بفەرموو تەماشای ئەو كاراكتەرە كوردانە بكەن كە پۆست وەردەگرن لەپەرلەمانەكانی دونیا, تەماشای تیپی تۆپێن بكەن چۆن دەگەنە شوێنێكی تر, تەماشای شارەزا لەبارەكانی فەرهەنگی و زانستێكدا بكەن لەئاستی دونیا كە كوردن و هیچیان كەمتر نییە لەبیانی, بەڵام كە باسی بۆرخیس و چیخۆف و مەكسیم گۆرگی و یەسەنین و باسترناك دەكەین یەكسەر ئەدەبی روسی دێتەوە یادمان، كە باسی دانتی دەكرێت ئەدەبی ئیتاڵیا و باسی كافكا ئەدەبی ڤییەننا و مالارمێ‌ و بۆدلێریش فەرەنسی و گۆتە ئاڵمانی و نازم حیكمەت تورك و نەجیب مەحفوز واتە میسر و بوزورگی عەلەوی و ئەحمەدی شاملۆ و سوپێهری یەعنی فارس و لەدونیای عەرەبیش هەژمار ناكرێت و  هتد، ئەمانە هەموویان سەلمێنەری ئەوەن كە ئەدەبیش لەهەوڵی جدیدایە بۆ پەیداكردنی شوناسی نەتەوە كە لەدەرەنجامدا ئەدەب بۆ ئینسانە, بەڵام ئەگەر بەتەواوەتیش نادیدەی بگرین هەر زمان شوناسەكە دیاری دەكات، دەبێ‌ ئەوە بزانین ئیتر لێرە بەدواوە بۆ ئەوەی رێگری لەو كاریگەرییە بكەین، هەوڵەكان دەبێ‌ پێچەوانە بكرێتەوە، مەبەستم ئەوەیە دەقی بیانی چیتر پێویست ناكات بكرێن بەكوردی بەبارتەقای جاران، بەپێچەوانەوە كاتی ئەوە هاتووە كە دەقی خۆماڵی وەربگێردرێتە سەر زمانەكانی تری لانیكەم فارسی و عەرەبی و توركی و ئینگلیزی و هتد، ئەمەش بە پڕۆژە ئەكرێت، هەروەها ئەبێ دەقی دانسقە وەربگرین نابێت هەر دەقێكی كوردی وەربرگرین و وەریگێڕینە سەر زمانەكانی تر، لەكاتێكدا ئەدەب ئامانجێكی هیومانیستی هەیە، بۆیە قسەكەی من  لێرە لەسەر نەتەوە پەرستی نییە، بەڵكو لەسەر ناساندن و شوناس وەرگرتنی دەقە.

سەبارەت بەئەدەبیش كە هاوشانی ئەوانی تر كە فەرهەنگی میللەتێكە و بەیەكێك لەتواناكانی گەلێك دەژمێردرێت، وەكو نەزار قەببانی دەڵێت" لێكۆڵینەوە دەربارەی شیعر، لێكۆڵینەوەیە دەربارەی ئەو خۆڵەمێشەی كە ئاگر لەپاش خۆی جێی دەهێڵێ‌" چونكی دەقی ئەدەبی بەر لەوەی تەنها نووسین بێت, ئاگرێكە لەپاش دامركانەوەی شوێنەوار جێدەهێڵێ‌, ئەدەبی كوردیش ئاگری لەوجۆرەی درووست كردووە, بەڵام كە دەنگوباسەكەی و گەرماییەكەی نەگەیشتۆتە دەورو پشتی, ئەمەیان نەزمێكی سیاسی خوڵقاندوویەتی, چونكی ئەدەب كردەیەكی دیالیكتیكیە و زمان گەمەی تێدا دەكات, ئەو دەرفەتەی ئێستا لەبەردەستدایە, ئەگەر چەند ساڵێك لەمەوبەر هەبوایە, شانسێكی ترمان دەبوو, ئەمەش تەنها بۆ ئێمە نەبووە, بەڵكو زۆر لەگەلانی تر بەم قۆناغەدا تێپەڕیون لەوانەش ئەمازیغیەكان، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی ئەدەبی كوردی نەناسراوە تاكو وەكو ئەدەبی گەلان بچێتە نێو ئەلبومی نێونەتەوەییەوە، كەمتەرخەمییەكە ئەوەیە كە تاكو نیو سەدە بەرلەئێستا ئێمە پێویستمان بەوەبوو كە ئەدەبی گەلان بناسین و وەریگێڕینە سەر زمانی كوردی و ئاشنایەتی پەیدا بكەین، بەڵام ئێستا فەزاكە بەگشتی لەخزمەتی كورددایە، ئیدی بۆچی ئەم هەموو زمانزانە لەكورددا هەیە، كەچی دەقێك ناكرێتە فارسی یان عەرەبی و ئینگلیزی و فەرانسی و ئیسپانی و هتد، ئەمە ئەگەر كەمتەرخەمییە و خاوەنی دەزگایەك نیین، ئەدی ئەو غیرەیە چییە ئەدیبی كورد لەگەڵ یەكتر هەیانە، بۆچی رێگرییەكی ئەخلاقی نابێتە جێگەی ئەو تێگەیشتنە كلاسیكییە داخراوە، ئەگەر بڕیارە ئێمە خاوەنی دەقی خۆمانین، ئەگەریش بەپێچەوانەوەیە بۆچی باسی جهانگەرایی دەكەین، خۆ جهانگەرایی تەنها ئەوەنییە ئێمە بەهرەمەند بوین لەكەرەستەی تەكنۆلۆژی، بەقەد ئەوەی پێویستە كەڵكیان لێوەرگرین و بچینە نێو فەزا گشتیە نێودەوڵەتیەكەوە، خۆ عەرەبیش جگە لە ئەدەبی جاهیلی، هەر بەتەنها بەقەد كورد خاوەنی دەقی كلاسیكین، ئەدی بۆچی ئەوان كتێبخانە و سەرخانی خۆیان دەپارێزن و دەوڵەمەندی دەكەن، كورد بۆچی خۆی كۆناكاتەوە، بۆیە پێموایە هەتا دەقی كوردی نەكرێتە زمانە زیندووەكانی جیهان و ریكلامی بۆ نەكرێت و نەگاتە دەستی خوێنەری رۆژئاوا و عەرەب و فارس و تورك و هتد. ئەدەبی كوردی ئەو شوناسە جیهانییە وەرناگرێ‌. 

پرسیار: ئەو فەوزایەی نێو ئەدەب درووست بووە، كە بەتایبەتی رۆمان نووسین بۆتە دیاردە و هەر نووسەرێك ئەگەر رۆمان نەنووسێت نە دەناسرێ‌ و نە دەزگاكان كتێبیان بۆ چاپ دەكەن، ئایا ئەمە سرووشتییە و ئاساییە؟

سمكۆ محەمەد: یەكێك لەو پرسیارانەی كە لەپێشانگای نێودەوڵەتی هەولێر لەلایەن دەزگا چاپەمەنییە عەرەبیەكان لەمن كرا، گووتیان ئەرێ‌ كورد بۆ تەنها رۆمان دەخوێنێتەوە؟، ئایا ئێوە پێویستیتان بە فكر و لێكۆڵینەوە نییە؟، لەراستیدا پرسیارێكی شەرمهێنەر بوو بۆمن، وڵامەكە بۆمن قورس بوو، چونكە پرسیارەكە پێش ئەوەی لەلای ئەوان بێ‌، من لەمێژە ئەم پرسیارەم ئاراستەی دونیای ئەدەبی كوردی كردووە، بۆیە دێمە سەر ئەوەی كە بۆچی رۆماننوس زۆربوون و بۆچی دەزگا بەناو چاپەمەنییەكان تەنها ئەو چالاكیە دەزانن، هەڵبەت كێشەی هەرە گەورەی خوێنەری زمانی كوردی و زمانەكانی دیكەش، ئەوەیە كە گرینگی بەئەدەبێك دەدات كە تەنها گێڕانەوە و حیكایەت بێ‌، ئەمە بونیادی رۆشنبیری كوردییە لەكۆنەوە تائێستا واهاتووە، هەروەها ستایڵی ئێستا دیارە كە دونیای دەرەوەی خۆمان كاری پێدەكەن، ئاساییە كەسێك بێت و دەستبداتە نووسینەوەی یادەوەرییەكانی بەشكڵێكی ئەدەبی و ناوی رۆمانی لێبنێت، هەروەها بیركردنەوە لەخاوەندارێتی ستایل نەبۆتە خەمێكی ئەدەبی تاكو ئەدەبەكە بەروارد بكرێ‌، ئەو زەمینەیەش لەبارە كە چەند كەسێك بەبێ‌ باگڕاوندێكی رۆشنبیری و ئەساسیاتی خوێندن لەهەموو كایەكان، كراون بە خاوەن دەزگا و كتێب چاپ دەكەن، ئەوان چونكە لانیكەم تەنها رۆمانیان خوێندۆتەوە، بۆیە ئاسانە هەم خوێنەر سەرقاڵ بكەن و ئاراستەی بكەن، هەم بەرپرسیارێتیەكەش كەمترە بۆ چاپ كردن هەڵبگرن، بەوپێیەی بەرپرسیارێتی فكری قورسترە لە ئەدەب بەگشتی، بۆیە كێشەكە تادێت فراوانتر دەبێت كە من پێموایە ئەمە تەمەنی كورتە، بەڵام لەپەنا ئەمەشدا كۆمەڵێك خوێنەر و دەزگای دیكەش هەن كە گرینگی بە فكر و ئەدەبی رەسەن و جوان و بەتوانا دەدەن، لەمە ترسناكتریش ئەوەیە كە ئەم خوێنەرەی ئێستا بۆتە كۆیلەی رۆمان خوێندنەوە و هیچی تر، ئەگەر پەشیمان بكرێتەوە یان بەرچاوی روون ببێتەوە، بەلایەنی كەمەوە بەشی زۆریان لەخوێندنەوە پاشگەز دەبنەوە، چونكە دەردەكەوێ‌ كە ئەوان بە ئەنقەست ئاراستەكراون، هەڵبەت ئەوانیش بۆ تۆڵە سەندنەوە لەم فەزا خوڵقێندراوە دوور دەكەونەوە لە خوێندنەوە، ئەمە شێوەیەكی دیكەی هاندانی خوێنەرە بەرەو خوكوشتن، مەبەستم لە خۆكوشتن ئەوەیە لەئەدەب و فكر بتۆرێن و دوور بكەونەوە.     

Hits: 87
Category: